وپەرا ونەرىنىڭ اينىماس جانكۇيەرلەرىنە «استانا وپەرا» التىنشى ماۋسىمىنىڭ ءبىرىنشى قويىلىمى ەرەكشە نايزاعايداي اسەر ەتتى. بۇعان تەاتر رەپەرتۋارىنا قوسىلعان دجواككينو ءروسسينيدىڭ اتاقتى «سەۆيلدىك شاشتاراز» وپەراسى سەبەپ بولدى.
«سەۆيلدىك شاشتاراز» – مۋزىكالىق تەاتر شەجىرەسىندەگى اتاقتى دا ارداقتى, كورەرمەننىڭ شەكسىز قوشەمەتىنە بولەنگەن ولمەس تۋىندى. بۋففا جانرىنىڭ تابىنارلىق ۇلگىسى, اسقان شەبەرلىكتى تالاپ ەتەتىن بۇل وپەرانىڭ بويىندا سونشاما تاپقىرلىق پەن سۇلۋلىق يىرىمدەرى تۇنعان. كەمەڭگەر ءروسسينيدىڭ بۇل شىعارماسى, ورىنداۋشىلىق ونەردىڭ شىرقاۋ بيىگى بولىپ سانالادى. مۇنداي تۋىندىنى شەگىنە جەتكىزە ورىنداپ, وعان جاڭا سەرپىن بەرىپ, بويىنا ىستىق قان جۇگىرتكەن تەاتردىڭ جاس شىعارماشىلىق ۇجىمى مەيلىنشە جەمىستى ەڭبەك ەتكەنىن باسا ايتقىمىز كەلەدى.
«سەۆيلدىك شاشتاراز» ءوزىنىڭ ەكى عاسىردان استام تاريحىندا, الەمدىك كەڭىستىكتە, عاجايىپ رەجيسسەرلەر, ديريجەرلەر, انشىلەر قاتىسقان سانسىز ۇلى قويىلىمدارى باسىنان كەشىردى ەمەس پە؟! سوندىقتان «استانا وپەرا» ساحناسىندا بولاتىن كومەديالىق وپەرانىڭ پرەمەراسىن ونىڭ تۇراقتى كورەرمەندەرى سارىلا, اسىعا كۇتۋى, وسىدان دا بولار.
پرەمەرالىق ءۇش قويىلىمنىڭ بيلەتتەرى قاس قاعىم ساتتە ساتىلىپ كەتتى. اسىرەسە وپەرانى ءبىرىنشى كۇنى كورۋگە مۇمكىندىك العاندار وزدەرىن باقىتتىلار قاتارىندا ساناپ, ال وعان قولى جەتپەگەندەر قاتتى نالىعانىنىڭ كۋاسى بولدىق. بۇل كورىنىس وتاندىق وپەرا جانكۇيەرلەرىنىڭ سانى مەن ساپاسىنىڭ وسكەنىن جانە «استانا وپەرا» تەاترى ونەرپازدارى دەڭگەيىنىڭ بيىكتىگىن تانىتادى. بۇعان قوسا سول كۇنگى استانانىڭ قازان ايىنداعى التىن كۇزىنىڭ جىلى, جۇمساق, ماقپال ءتۇسى يتالياندىق ۇلى ماەسترونىڭ وپەراسىمەن دومبىرانىڭ قوس شەگىندەي ۇندەستىكتە بولعانداي. عاجاپ ۇيلەسىم سۇلۋلىعى! الدىن الىپ ايتۋعا بولادى: پرەمەرالىق قويىلىم كورەرمەندەر ءۇمىتىن تولىعىمەن اقتادى. «استانا وپەرا» ۇجىمى بۇل جولى دا ءوزىنىڭ الەمدىك باسەكەلەستىك ورتادا جەمىستى دە جەڭىستى جۇمىس ىستەي الاتىنىن, شىعارماشىلىق الەۋەتىنىڭ مول ەكەنىن تانىتتى. قويىلىم شىعارماشىلىق ۇجىمنىڭ بارلىق سالالارىنىڭ بىرلەستىكتە, ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس جاسايتىندىقتارىن كورسەتتى. «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ كەزەكتى مۋزىكالىق جاۋھارىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى – وسىنىڭ ايعاعى.
ەندىگى ءسوزىمىزدى باس ديريجەردەن, قويۋشىدان باستالىق – ول قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, تاماشا ماەسترو الان بورىباەۆ تۋرالى. ونىڭ بەلسەندى جۇمىسى, بىلىكتىلىگى, قاجىماس قايراتى – پرەمەرانىڭ تابىستى وتۋىنە ارقاۋ بولدى. ءدال وسى ازاماتتىڭ جەكە ىقپالى ارقاسىندا بۇل جاڭا قويىلىمدا روسسيني قورىنان الىنعان ۇلى كومپوزيتوردىڭ قولجازبالىق تۇپنۇسقاسىنان باسىلعان باعا جەتپەس پارتيتۋراسى قولدانىلعانىن ەرەكشە ايتقىمىز كەلەدى. بۇعان قوسا, ءروسسينيدىڭ كەزىندەگىدەي ماەسترونىڭ شاعىن – قوس وركەستر قۇرامىن قولدانۋى, ۇتىمدى دا كوركەمدىك جاعىنان ۇتقىر ءتاسىل بولدى. وركەستر ءۇنىنىڭ مامىقتاي جەڭىلدىگى, يىرىمدەرگە تولى سۇلۋلىعى ديريجەرگە ازىلدەر الەمىنىڭ, كۇلكىلى وقيعالاردىڭ شۇرايلى تۇستارىن, باس كەيىپكەرلەردىڭ مىنەز-ق ۇلىقتارىن قىزىقتىرا اشۋعا, ءتىپتى وڭتۇستىكتىڭ – يسپان اۋا رايىنىڭ قۇبىلىستارىن نانىمدى كورسەتۋگە سەپتىگىن تيگىزگەنىن بايقادىق. ال وركەستر ساحنا دەڭگەيىندە وپەرا ۋۆەرتيۋراسىن ورىنداۋى, قويىلىمعا ەرەكشە ءمان مەن ءسان بەردى. ديريجەر قولىنداعى سيقىرلى تاياقشا ۇشىنان ەرەكشە اسەر الدى كورەرمەن. قانشاما سىرعا تولى سۇلۋلىق قۇدىرەتىن, سەزىم پاتشالىعىن سىيلادى بىزگە دارىندى ديريجەر.
مىنە, وركەستردىڭ وسىنداي عاجايىپ ۇنىنەن كەيىن, كورەرمەن نازارىنا باس كەيىپكەرلەردى ورىنداعان انشىلەر ونەرى ىلىكتى. ايتا كەتۋ كەرەك, روسسيني مۋزىكاسىن يتاليان تىلىندە, يتاليان انشىلەرىندەي شىرقاۋ, مەيلىنشە قيىن دا كۇردەلى ءىس. روسسيني كەيىپكەرلەرى ورىنداۋشىدان داۋىس مىقتىلىعىنان باسقا, قانداي پارتياسى بولسا دا, اسقان جەڭىلدىكتى, انىق ارتيكۋلياتسيانى, بيىك اكتەرلىك شەبەرلىكتى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان كومپوزيتور تۋىندىلارىن شىنايى, شەگىنە جەتكىزە ورىندايتىن ونەرپازدار – ساناۋلى. ال «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ وسى قويىلىمىنا قاتىسقان جاس ونەرپازداردىڭ ونەرىن كورىپ, ءوزىمىزدىڭ تۋما تالانتتارىمىز ءۇشىن كەۋدەمىزدى ماقتانىش سەزىمى كەرنەۋى زاڭدىلىق. سەبەبى ولار وزدەرىنە ارتقان ءۇمىتتى تولىعىمەن اقتادى.
كورەرمەندەردىڭ سۇيىكتىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ءانشى سۇندەت بايعوجين – فيگارونى ساحناعا العاش الىپ شىققان كەزىندە, ءتىپتى ول اتاقتى كاۆاتيناسىن اۋزىن اشىپ ايتپاي تۇرعاندا-اق تىڭدارمان جۇرت ونى كەرەمەت قوشەمەتپەن قارسى الدى. تاماشا داۋىس بايلىعى, اسا تارتىمدى اكتەرلىك ويىنى ءۇشىن سپەكتاكل بويىندا كورەرمەن وعان زور ىقىلاس تانىتىپ, بىرنەشە دۇركىن قول سوقتى. قۋ شاشتاراز قانداي شىتىرمان وقيعا بولسا دا, تاپقىرلىعىمەن سىتىلىپ شىعىپ, كورەرمەندەردى قىرعىن كۇلكىگە باتىردى. ول انسامبلدىك ساحنالاردا دا ەرەكشە ونەر كورسەتىپ, ەستە قالار بەينە جاسادى. فيگارونى ول بۇعان دەيىن ۆەرونا قالاسىنىڭ «فيلارمونيكو» تەاترىندا ورىنداعان بولاتىن. بىراق ءوزىنىڭ تۋعان تەاترىندا ول بۇرىنعى ويىنىن قايتالاماي, كەيىپكەر بەينەسىن جاڭا ميزانستسەنالارىمەن تولىقتىردى. ءوزىنىڭ ايتۋى بويىنشا, بۇل قۇلشىنىس الان بورىباەۆ تاراپىنان قولداۋ تاپقان, سوندىقتان بۇل جۇمىسقا ديريجەردىڭ دە تىكەلەي قاتىسى بار دەپ سانايدى. فيگارو پارتياسى باريتون انشىلەرىنىڭ ەڭ شىرقاۋ بيىگى بولىپ ەسەپتەلىنەدى. ونى جان-جاقتى مەڭگەرگەن سۇندەتكە دە ول ەڭ سۇيىكتىسى, ەڭ قىمباتتىسى.
ءۇشىنشى كۇنى فيگارو پارتياسىن ورىنداعان الماتىنىڭ اباي اتىنداعى ماوب تەاترىنىڭ ءانشىسى ەميل ساكاۆوۆتىڭ ونەرى دە بيىك شىعارماشىلىق دەڭگەيدە بولدى. ول سومداعان كەيىپكەر ءوزىنىڭ كەڭ دياپوزوندى ماقپال داۋىسىمەن, نازىك تە سىرباز قىلىعىمەن تىڭدارمان جۇرەگىنە جول تاپتى. بۇعان قوسا ساكاۆوۆ فيگارونى ومىرسۇيگىش قىزۋقاندىلىق قىلىعىمەن ەرەكشەلەندىردى. ەميل فيگاروسى ساحنادا تەكتى دە كەكتى, نامىستى بولىپ شىقتى.
وپەرادا روزينا پارتياسىن تەاتردىڭ ءۇش جەتەكشى جۇلدىز انشىلەرى, ياعني قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى سالتانات احمەتوۆا, باشقۇرتستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى الفيا كاريموۆا جانە «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى ايزادا قاپونوۆا ورىندادى. بۇلاردىڭ ارقايسىسى كەيىپكەر بەينەسىن اشۋدا ءوز كوركەمدىك-شىعارماشىلىق ۇستانىمدارىمەن كەلدى. سالتانات احمەتوۆانىڭ ورىنداۋىنداعى روزينا ارياسى قۇيقىلجىعان كولوراتۋرامەن بەزەندىرىلىپ, داۋىسى ەش قينالىسسىز مارجانداي توگىلدى. ال الفيا كاريموۆانى كەرەمەت ۆوكالدىق تەحنيكاسى مەن ساحناداعى نانىمدى ويىنى ءۇشىن ماقتاۋعا بولادى. ايزادا قاپونوۆا بولسا, ونىڭ بۇلبۇل تەكتى ۇنىمەن, شىڭدالعان اكتەرلىك شەبەرلىگىمەن كورەرمەندەردى ءتانتى ەتتى.
گراف الماۆيۆا – ناعىز روسسينيلىك ليريكالىق تەنوردىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى. تولقىعان سەزىمگە تولى بەلكانتولىق شىرقاۋ الماۆيۆانىڭ تاماشا ماحاباتتىق سەرەنادالارىندا بەرىلگەن. الايدا كومپوزيتوردىڭ قايتالانباس شەبەرلىكپەن جاساعان بۇل كەيىپكەردىڭ بىردە ستۋدەنت ليندوروعا, بىردە ءىشىپ العان ساربازعا, بىردە مۋزىكا مۇعالىمى الونسوعا اينالۋى ورىنداۋشىدان عالامات انشىلىك-اكتەرلىك ويناۋ مۇمكىندىگىن تالاپ ەتەدى.
پرەمەرانىڭ ءدۇمپۋلى جاڭالىعى الماۆيۆا پارتياسىن ورىنداعان اباي اتىنداعى ماوب تەاترىنىڭ ءارتىسى دامير سادۋاقاسوۆتىڭ ايشىقتى ونەرى بولدى. جاس ورىنداۋشىنىڭ روسسيني وپەراسىنداعى بۇل تاماشا دەبيۋتى ونىڭ اسقان تالانت يەسى, سوندىقتان بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەر تۇلعالى ونەرپاز ەكەنىن تانىتتى. بۇعان ونىڭ ۇلكەن انشىلىك مادەنيەتى مەن ساحنالىق شەبەرلىگى ايعاق.
يتاليادان ارنايى شاقىرىلعان تەنور فەدەريكو بۋتتاتستسو, كەرىسىنشە, الماۆيۆا پارتياسىن بۇعان دەيىن تالاي ويناعان ءانشى. بۇل كەيىپكەردى الەمنىڭ كوپتەگەن وپەرالىق ساحنالارىندا شەگىنە جەتكىزە ورىنداپ, باعا جەتپەس مول تاجىريبە جيناقتاعان. مىنە, ونىڭ ونەرىن تاماشالاعان جۇرت شىنايى يتالياندىق ءان شىرقاۋ مانەرىنىڭ كۋاگەرى بولدى.
«استانا وپەرا» ءانشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى جان تاپين ءۇشىنشى پرەمەرا كورسەتىلىمىندە ونەر كورسەتىپ, ول دا كورەرمەندەر قوشەمەتىنە يە بولدى. ادەمى ليريكالىق تەنور داۋىسى بار, الماۆيۆانىڭ كۇردەلى پارتياسىن جان-جاقتى مەڭگەرگەنى – ءانشىنىڭ شەبەرلىك بيىگىنىڭ شىرقاۋ بيىگىنە قۇلاش ۇرعانىنىڭ ايعاعى.
وپەراداعى جاعىمسىز كەيىپكەرلەر كومەديالىق تۇرعىدا كورسەتىلگەن. سوندىقتان دارىگەر بارتولو مەن دون بازيليو پارتيالارىن كۇلكىلى ەتىپ شىعارۋدا كومپوزيتور بۋففا وپەرالارىنىڭ تاسىلدەرىن وتە ۇتىمدى پايدالانعان. ايتارلىقتاي ناقتىلى ەتىپ, شىنايى شەبەرلىكپەن, وزىندىك حاريزماسىمەن بارتولو بەينەسىن «استانا وپەرا» سوليستەرى ەۆگەني چاينيكوۆ پەن الەكساندر كراسيكوۆ نانىمدى دا ۇتىمدى ەتىپ شىعارعان. بازيليو پارتياسىن ورىنداعان ارمەنيانىڭ حالىق ءارتىسى بارسەگ تۋمانيان جانە تايىر ءتاجى دە كورەرمەندەرىن تالاي قۋانتقان مارعاسقا انشىلەر. ولاردىڭ ويناۋىنان ناعىز كاسىبي شەبەرلىكتىڭ كەلبەتى بايقالادى.
كورەرمەندەردىڭ ەسىندە قالار كەلەسى كەيىپكەر, قىزمەتشى بەرتانىڭ بەينەسى. ول ىلعي كەزدەيسوق جاعدايلاردا, ەرىكسىز كومەديالىق قيتۇرقى وقيعالاردىڭ كۋاگەرى جانە قاتىسۋشىسى بولادى. قىزمەتشى بارىمەن ۇنەمى ءدۇرداراز ارازدىقتا ءومىر سۇرەدى. دەگەنمەن ول وپەرا سوڭىندا ادامگەرشىلىككە, تەكتىلىككە تولى جەكە ارياسىن ورىندايدى. بۇل پارتيانى ءبىرىنشى كۇنى سونشاما قىزعىلىقتى ەتىپ تەاتردىڭ جەتەكشى ءانشىسى تاتيانا ۆيتسينسكايا ورىنداسا, ەكىنشى كۇنى بۇل رولدە ماليكا مينيزيني بولدى. جاس ءانشىنىڭ ارتىستىك قابىلەتى تاڭداندىرادى, ونىڭ انشىلىك الەۋەتىنىڭ ۇلكەن ەكەندىگى سەزىلەدى.
وپەراداعى فيورەللو مەن وفيتسەردىڭ رولدەرى شاعىن بولعانىمەن, ونى ورىنداعاندار سونشاما تارتىمدى جانە قىزعىلىقتى ەتىپ اشا بىلگەن. ساحنادا فيورەللو بەينەسىن تالعات عالەەۆ پەن ەرجان سايپوۆ ءماندى دە ءساندى ەتىپ شىعاردى. وپەرا مازمۇنىنىڭ دامۋىندا وفيتسەر ءرولى ەرەكشە ورىن الادى, ول سپەكتاكلدىڭ كۇلكىلى جەرلەرىندە, شارىقتاۋ شەگىندە پايدا بولىپ, بەيبەرەكەتتىك تىرلىكتى جۇيەلى دە ءتارتىپتى ءومىر ارناسىنا سالادى. وسى بەينەدە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جانات شىبىقباەۆ پەن شىڭعىس راسىلحان ونەر كورسەتتى.
«استانا وپەرا» تەاترىنىڭ باس حورمەيستەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ەرجان ءداۋىتوۆتىڭ بيىك كاسىبيلىك ەڭبەگىنە ەرەكشە العىس ايتقىمىز كەلەدى. وپەرانىڭ باستى مۋزىكالىق قۇرالىنىڭ ءبىرى كوپ داۋىستى حور ءوزىنىڭ قۋاتتى دا نازىك ۇيلەسىمدى ۇنىمەن سپەكتاكلگە ەرەكشە ءسان بەرۋدە.
«استانا وپەرا» ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق ومىرىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى ايگىلى رەجيسسەرلەرمەن, ستسەنوگرافتارمەن, سۋرەتشىلەرمەن تىعىز بايلانىستا بولىپ, وسىلاردىڭ كومەگىمەن كوپتەگەن قويىلىمداردىڭ پرەمەرالارىن ىسكە اسىردى. قالىپتاسقان داستۇردەن تەاتر بۇل جولى دا اينىعان جوق. «سەۆيلدىك شاشتاراز» قويۋشى رەجيسسەرى بولىپ الفونسو انتونيوتستسي, ستسەنوگرافتار ەتسيو فريدجەريو, ريككاردو ماسيروني بولدى. كوستيۋمدەر بويىنشا سۋرەتشى «وسكار» سىيلىعىنىڭ يەگەرى فرانكا سكۋارچاپينو, كوستيۋمدەر بويىنشا سۋرەتشىنىڭ اسسيستەنتتەرى اننا ۆەردە جانە اراسەل دوسمۇراتوۆا, ال پروەكتسيا بويىنشا ديزاينەر سەردجيو مەتاللي قاتىستى.
ءسوز جوق, شاقىرىلعان حاس شەبەرلەردىڭ ەڭبەكتەرى اۋىز تولتىرىپ ماقتاۋعا تۇرارلىق. اسىرەسە روسسيني داۋىرىندەگى ساحنالىق كوستيۋمدەر ءوزىنىڭ قايتالانباس سۇلۋلىعىمەن, تۇپنۇسقالىق تاتىمىمەن كورەرمەندەندەردى تاڭ-تاماشا ەتتى. ساحنالىق بەزەندىرىلۋى – سابىرلى دا ۇستامدى تۇستە, ول نىساپسىزدىقتان ادا, XVIII عاسىردىڭ كلاسسيكالىق ستيلىنە لايىقتى تۇردە بولدى. تۇتاسىن العاندا, مۋزىكا مەن ءسوزدىڭ, ءتۇس پەن ءتۇردىڭ, مازمۇن مەن ويناۋدىڭ اجىراماس بىرلىگى پرەمەرالىق قويىلىمعا قايتالانباس نۇر مەن ءتۇر سىيلادى.
سونىمەن عاجايىپ سپەكتاكل ءوزىنىڭ ساحنالىق ءومىرىن باستادى. ارينە قويىلىم ءوزىنىڭ قايتالانباس كوركىمەن – روسسينيلىك اسا تالعامپاز ءستيلى وركەستر, حور, انشىلەر ۇندەرىندە, دەكوراتسيالىق بەزەندىرۋ تۇرىندە بەرىلىپ, وسى قالپىمەن ءبىرىنشى رەت «استانا وپەرا» شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلدى. بۇل – الەمدىك دەڭگەيدەگى قۇبىلىستى قويىلىم ەكەنى ايدان انىق.
جانار مۇحامەدجانوۆا,
مۋزىكاتانۋشى