ەگەر توپونيميكا گەوگرافيالىق وبەكتىلەردى زەرتتەيتىن ءتىل ءبىلىمىنىڭ سالاسى بولسا, توپونيميا – مەملەكەت, اكىمشىلىك اۋماق, ەلدى مەكەندەر مەن جەر-سۋلاردىڭ سىر-سيپاتىن بىلدىرەتىن اتاۋلاردىڭ جيىنتىعى. ال كەيبىر كەزدە بەلگىلى اتاۋ نەگىزگى عىلىمي جانە پراكتيكالىق قىزمەتىمەن قوسا, مەملەكەتتىك پەن ەگەمەندىكتىڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى بولاتىنى دا بار. وعان ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىك جاريالاپ, ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىڭ جاڭا اتاۋىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ اتاۋى ايقىن دالەل بولا الادى. تەك سودان كەيىن ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى – ەلتاڭبا, ءانۇران جانە تۋ قابىلداندى.
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ «انا ءتىلى» (2006 ج.) گازەتىنە جانە دە قازاق ءتىلدى گازەتتەردىڭ باس رەداكتورلارىنا بەرگەن سۇحباتتارىندا دا توپونيميكاعا ۇلكەن ءمان بەرەتىنىن, تاريحي اتاۋلاردى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ, قازاق اتاۋلارىنىڭ ورىس تىلىندەگى نۇسقالارىنداعى ترانسليتەراتسيالىق بۇرمالاۋشىلىقتار مەن قاتەلەردى تۇزەتۋدىڭ كەرەكتىگىن ەسكەرتكەن بولاتىن.
پرەزيدەنتتىڭ وسى ۇسىنىستارىنىڭ نەگىزىندە ۇعا گەوگرافيا ينستيتۋتى اشم جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتىنىڭ «ۇلتتىق كارتوگرافيالىق-گەودەزيالىق قورى» رمقك-مەن بىرلەسىپ, تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە العاشقى بولىپ, 1:100 000 ماسشتابتاعى توپوگرافيالىق كارتالاردىڭ نەگىزىندە 2003-2010 جىلدارى بارلىق 14 وبلىس بويىنشا قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ گەوگرافيالىق اتاۋلارىنىڭ مەملەكەتتىك كاتالوگىن», بۇۇ-نىڭ گەوگرافيالىق اتاۋلار بويىنشا ساراپشىلار توبىنىڭ جاڭا ەگەمەن ەلدەرگە ۇسىنىسىنا سايكەس, ەلەكتروندى جانە كىتاپ نۇسقالارى بويىنشا جاساپ, 32 توم بولىپ جاريالاندى. ءبىرىنشى باسىلىمعا رەسپۋبليكانىڭ 118,4 مىڭ ورفوگرافيالىق, گيدرولوگيالىق وبەكتىلەرى مەن ەلدى مەكەندەردىڭ اتاۋلارى كىردى.
2011-2017جىلدارى «ۇلتتىق كارتوگرافيالىق-گەودەزيالىق قور» رمقك مەن گەوگرافيا ينستيتۋتى بىرلەسىپ, 1:25 000 ماسشتابتاعى توپوگرافيالىق كارتالاردىڭ نەگىزىندە كاتالوگتى قايتا وڭدەپ, تولىقتىرىپ, ەكىنشى باسىلىمىن جارىققا شىعاردى. كاتالوگتىڭ بۇل باسىلىمى قازاقستاننىڭ 163,8 مىڭ گەوگرافيالىق وبەكتىلەرىنىڭ اتاۋلارىن قامتيدى.
كوپتەگەن قازاقشا گەوگرافيالىق اتاۋدىڭ ورىس تىلىندەگى قاتە نۇسقالارى كاتالوگتەردە تۇزەتىلدى. كەيبىر ورىسشا اتاۋلاردىڭ تاريحي قازاقشا اتاۋلارى قالپىنا كەلتىرىلدى. ارينە بۇل پروتسەسس كەلەشەكتە جالعاسا بەرەدى.
ال ەندىگى ءبىر ەسكەرەتىن ماسەلە, گەوگرافيالىق وبەكتىلەردىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ قازاقشا اتاۋى قازاق تىلىندە دە دۇرىس قالىپتاسپاعان سياقتى.
شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ۇلان اۋدانىنداعى كوكتاۋدىڭ وڭتۇستىگىندە جانە بەسشوقى, تالدى تاۋلارىنىڭ سولتۇستىگىندە بەس كول – سادىركول, تورتقارا, شالقار, قورجىنكول, قاراكول باتىستان شىعىسقا قاراي ورنالاسقان. ا.ن. سەدەلنيكوۆ «التايسكيە وزەرا» (يزسو يرتو, 1915, ت.3, ۆىپ. 1-2, س. 3-12) دەگەن ەڭبەگىندە «وني رازمەششايۋتسيا ۆ ينتەرۆالە ابسوليۋتنىح ۆىسوتاح 715-869 م. ۆودى پياتي وزەر ۋيۋتنو ۋسترويليس ۆ گرانيتنىح ۆانناح گورنوگو ماسسيۆا. كاجدۋيۋ ۆاننۋ مەستنوە كازاحسكوە ناسەلەنيە وبرازنو نازىۆالي سەبەت – كورزينكا. زاتەم بۋكۆا ي زۆۋك «ت» پوتەرياليس, ي سەبەت پرەۆراتيلوس ۆ سەبە. رۋسسكويازىچنوە ناسەلەنيە ترانسفورميروۆالو توپونيم ۆ سيبين (سيبينسكيە وزەرا)» دەپ جازىلعان.
بەس كولدىڭ جالپى اۋدانى 31 شارشى شاقىرىم. كولدەر ساتىلى تۇردە ورنالاسقان. ءۇش جاعىنان كولدەردىڭ شۇڭقىرلارى تاستى بەتكەيلەرمەن قورشالعان. ال وسى كولدەردىڭ تاريحي اتاۋى سيبين كولدەرى دەپ تەرىس قالىپتاسقانىن ايتقىمىز كەلەدى. بۇل كولدەردىڭ تاريحي قازاقشا دۇرىس اتاۋى سۇبە كولدەرى (سۋبينسكيە وزەرا) بولۋ كەرەك.
بۇل كولدەرگە وڭتۇستىگىنەن قاراساڭ قويدىڭ سۇبەسىن – سۇبە قابىرعاسىن ەسكە تۇسىرەدى. سۇبە (فيلە, فيلەي) قويدىڭ سوڭعى قابىرعاسىنان جامباسقا دەيىنگى مايلى ەتى. سونىمەن بۇدان بىلاي كولدەردى سۇبە كولدەرى (سۋبينسكيە وزەرا) دەپ جازىپ, ايتىپ, پايدالانۋ عىلىمي تۇرعىدان دۇرىس بولادى. جەرگىلىكتى قازاقتار كولدەردىڭ گەوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرىن سيپاتتايتىن اتاۋدى ورىندى قولدانعان.
شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وڭتۇستىگى مەن الماتى وبلىسىنىڭ سولتۇستىگىندە ءۇرجار وزەنى اعىپ جاتىر. اتباس تاۋىنىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنان باستالىپ الاكولگە سولتۇستىگىنەن قۇيادى. ءۇرجار وزەنى اتتاس شىعىس قازاقستان وبلىسىندا تاۋ, اۋدان جانە اۋىل بار. ال وسى اتاۋدى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ ورىسشا ماعىناسى ء«ۇر» – «دۋت», «جار» – «وبرىۆ». بۇل وزەننىڭ دۇرىس عىلىمي اتى ءورجار (ورجار) بولۋ كەرەك. ويتكەنى ۇزىندىعى نەبارى 206 شاقىرىم, تەڭىز دەڭگەيىنەن 2267 م بيىكتىكتەن باستالىپ 343 م بيىكتىكتە الاكولگە قۇيادى, ياعني وزەننىڭ قۇلاماسى (دەڭگەي ايىرماسى) – 1924 م. ءبىر شاقىرىم ۇزىندىعىنىڭ قۇلاماسى 9,3 م (1924:206=9,3). ال جازىقتا اعاتىن نۇرا وزەنىنىڭ ۇزىندىعى 978 شاقىرىم, 1283 م بيىكتىكتەن باستالىپ, تەڭىز دەڭگەيىنەن 304م بيىكتىكتە جاتقان تەڭىز كولىنە قۇيادى. نۇرانىڭ قۇلاماسى 4,2 م (1285-304=979), ياعني 1 شاقىرىمداعى ەڭىستىگى نەبارى 1 م عانا. وسى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, جەرگىلىكتى حالىق وزەنگە ءورجار, ياعني «وردەن اعاتىن وزەن» دەپ دۇرىس عىلىمي اتاۋ بەرگەن.
الماتى وبلىسىنىڭ كىشى الماتى وزەنى الابىنىڭ جوعارعى جاعىندا شىمبۇلاق دەگەن كىشى الماتى وزەنىنىڭ وڭ سالاسى باستالادى. سول جەردە ونىمەن اتتاس شىمبۇلاق سپورت كەشەنى ورنالاسقان.
وسى وزەننىڭ دۇرىس عىلىمي اتاۋى شىڭبۇلاق ەمەس پە ەكەن دەگەن وي كەلەدى. ويتكەنى «شىم» (دەرن) بيىك جەردەن باستالىپ, تەز اعاتىن وزەننىڭ باس جاعىندا پايدا بولا المايدى, ول تەك تاۋ ەتەگىنەن اعىپ شىعاتىن بۇلاقتىڭ باستاۋ توڭىرەگىندە قالىپتاسادى.
وسى شىمبۇلاق اتاۋىن بۇدان بىلاي شىڭبۇلاق دەپ العاشقى جەرگىلىكتى حالىق بەرگەن عىلىمي اتاۋىن قايتارعان دۇرىس بولار ەدى.
شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ شىعىسىندا كاتونقاراعاي دەگەن اۋىل, اۋدان بار. ورىس تىلىندە دە, قازاق تىلىندە دە «كاتون» دەگەن ءسوز كەزدەسپەيدى. بۇل قازاقتىڭ «قوتان» دەگەن ءسوزىنىڭ ورىس تىلىندە بۇرمالانعان ءتۇرى بولۋ كەرەك. قازاقشا «قوتان» ءسوزىنىڭ بىرنەشە ءمانى بار: قوتان – جازدا دوڭگەلەنە تىگىلگەن كوپتەگەن كيىز ۇيلەردىڭ ورتاسىنداعى اشىق دوڭگەلەك الاڭ; القا قوتان – كوپتەگەن ادامداردىڭ ءبىر جەردە دوڭگەلەنىپ وتىرۋى; قوتاندا – جازدا قوي وتارىن تۇندە اۋىل ورتاسىنداعى قورشاۋسىز الاڭعا تۇنەتۋ; قوتانداس – اۋىلداردىڭ تۇندە مالمەن كورشى ورنالاسۋىنا كومەكتەسۋ.
سونىمەن كاتونقاراعاي دەگەن اتاۋ قوتانقاراعاي, ياعني «دوڭگەلەنە وسكەن قاراعاي ورمانى» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى.
قازاقستاننىڭ باتىسىندا ماڭعىستاۋ اتتى وبلىس, اۋدان, اۋىل, تەمىر جول ستانساسى, تۇبەك, شىعاناق, ءۇستىرت, تاۋ, ت.ب. گەوگرافيالىق وبەكتىلەر بار. وسىلاردىڭ دۇرىس قازاقشا اتاۋى ماڭقىستاۋ ياعني «قىستاۋدىڭ توڭىرەگى» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. وتكەن عاسىرلاردا قازىرگى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى جاز ايلارىندا جەم, ويىل وزەندەرىنە, مۇعالجار تاۋىنا دەيىن كوشىپ جايلايتىن, قىستى ماڭعىستاۋدا وتكىزەتىن بولعان. قازاقتا «عىستاۋ» دەگەن ءسوز جوق. قىستاۋ سوزىنەن نەگە قاشامىز؟ باتىسىندا ماڭقىستاۋ تۇبەگى مەن شىعىسىندا ءۇستىرت اراسىنداعى جەر قىستا قىستايتىن ۇلكەن ايماق بولعان عوي.
ال ماڭعىستاۋدىڭ شىعىسى مەن ارال تەڭىزىنىڭ باتىسى اراسىنداعى ايماق ءۇستىرت دەپ اتالادى. وسى اتاۋدى دا «ۋستيۋرت» دەپ ورىس تىلىندە قاتە جازىپ, پايدالانىپ ءجۇرمىز. وسى اتاۋدى دا جەرگىلىكتى حالىق وتە دۇرىس اتاعان. ويتكەنى كاسپيدىڭ شىعىسىنداعى ويپات پەن ارال تەڭىزىنىڭ باتىسىنداعى ويپاتتان بۇل جەر تەڭىز دەڭگەيىنەن بيىگىرەك ورنالاسقان, وسىنى بىلگەن حالىق ءۇستىرت دەپ وتە عىلىمي اتاۋ بەرگەن.
سلامقۇل ءابدىراحمانوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم
جانە عىلىم مينيسترلىگى گەوگرافيا
ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى