تاريحىن تاعىلىم تۇتقان تەاتر

قارقارالىدان جەتكەن قۇندى جادىگەر

ءححVىىى تەاتر ماۋسىمىنىڭ شىمىل­دىعىن تۇرگەن ۇجىم بۇل جولى دا سول ۇردىس­تەن جاڭىلمادى. ونىڭ ۇستىنە بيىل­­عى جىلاشاردىڭ قازاق ونەرىنىڭ قارا- نارى, اكتەر, ۇلتتىق كاسىبي تەاتر ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, كسرو حالىق ءارتىسى قاليبەك قۋانىشباەۆتىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋى دە – وسىناۋ مادەني شارانىڭ ءما­نى مەن ماڭىزىن ارتتىرا تۇسكەندەي. اي­تۋلى كۇنگە تەاتر ۇجىمى جان-جاقتى ءارى تىڭعىلىقتى دايار­لانىپتى. ەڭبەك دەمالىسىنان ورالعان شىعارماشىلىق قۇرام كيەلى ساحناسىمەن ساعىنىسا قاۋىشىپ, «اباي» قويىلىمى ارقىلى ونەرگە وزگە­شە ورنەك سىيلاسا, تەاتر ديرەكتورى اي­بولات سەكسەنباەۆتىڭ باستاماسىمەن قاسيەتتى قارقارالى وڭىرىنەن ارنايى شاقىرىلىپ, قاراشاڭىراق تورىنە قويىل­عان قاليبەك قۋانىشباەۆتىڭ ءومىرى مەن ونەرىنەن سىر شەرتەتىن كور­مەنىڭ كوركەمدىك الەمى جاڭا ماۋسىمدى اسىعا كۇتكەن تالعامپاز كورەرمەن ءۇشىن ۇل­كەن تارتۋ بولدى. قاراعاندى وبلىسى, قارقارالى اۋدانى, اقجول اۋىلى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى اسحات امانگەلدى ۇلىنىڭ 500 شاقىرىم قاشىقتىقتى ارتقا تاستاپ, وزىمەن بىرگە اڭىز اكتەردىڭ تۋعان توپىراعىنان الا كەلگەن سيرەك فوتوسۋرەتتەرى مەن تۇ­تىن­عان زاتتارى, سونداي-اق ونەر يە­سىنىڭ داۋسى جازىلعان ابايدىڭ قارا سوز­دەرىن وقىعان 25 مينۋتتىق اۋديوتاس­پا, ساحناگەردىڭ قويىلىمعا كيگەن كيىم­دەرى مەن وزگە دە قۇندى مۇراسى كورۋ­شىسىنە قايتالانباس اسەر سىيلاعانى ءسوزسىز. جادىگەرلەر اراسىنداعى, اسى­رەسە مۇحتار اۋەزوۆتەن شاكەن اي­ما­نوۆ­قا, ال ايمانوۆتان قاليبەك قۋا­نىشباەۆقا مۇرا بولىپ قالعان قول تاياق پەن اكتەردىڭ 1940 جىلى اسقار توق­پانوۆتىڭ رەجيسسەرلىگىمەن ساحناعا تۇڭعىش شىققان «اباي» سپەكتاكلىنە كيگەن كوستيۋمى دە قازاق تەاتر تاريحىنىڭ تاعىلىمدى بەتتەرىنەن سىر شەرتكەن, كورەرمەن كوڭىلىن تولقىتقان ەرەكشە ءسات بولدى. ءسويتىپ ەلوردالىق ونەرسۇيەر قاۋ­ىم بۇل كۇنى تەك كىتاپتان وقىپ, ءبىلىپ كەل­گەن اڭىز اكتەردى قۇندى جادىگەرلەر ار­قىلى وزگەشە قىرىنان تانىدى. جاڭا ماۋ­سىمنىڭ كورەرمەنىنە سىيلاعان ەڭ باعالى سىيى دا وسى.     

تالانتتار تاندەمى

تەاتر ۇجىمىنىڭ «اباي قۇنان­باي ۇلى – مۇحتار اۋەزوۆ – قاليبەك قۋانىش­باەۆ» ۇشتاعانىنا وقتىن-وق­تىن ورالىپ, ونەردىڭ رۋحاني ءنارىن اتال­عان تاۋتۇلعالار تاعىلىمىنان ىز­دەۋى­نىڭ دە ايتۋلى ءھام ساليقالى سە­بەبى بار. ولاي دەيتىنىمىز, قاليبەك قۋا­نىشباەۆ – اباي بەينەسىن ەڭ ال­عاش ساحناعا شىعارعان اكتەر. وتكەن عاسىردىڭ 40-جىلى رەجيسسەر اسقار توقپانوۆتىڭ قولتاڭباسىندا ساحنا كورگەن تراگەديانىڭ قازاق تەاتر ونەرى تاريحىنداعى ورنى ايرىقشا. اسىرەسە قاليبەك قۋانىشباەۆ نۇسقالاعان اباي­دىڭ اڭىز بەينەسى ىشكى تەرەڭدىگىمەن ونەر­سۇيەر قاۋىمدى ايرىقشا ءتانتى ەتكەن ەدى.  «قاليبەكتەن كەيىن ابايدى تالاي دارىندى اكتەرلەرىمىز وينادى, بى­راق قاليبەك – اباي بىرەۋ-اق! ول – ءحان­تاڭىرىنىڭ بيىك شوقىسىندا وقشاۋ تۇرعان بەينە». قويىلىم رەجيسسەرى اسقار توق­پانوۆ تالانت تابيعاتىن ءدال وسىلاي تارازىلايدى.  

ال عالىم, پروفەسسور تۇرسىن جۇرت­بايدىڭ: «وتكەن عاسىردا, جالپى قازاق تاريحىندا ۇلتىمىزدى دۇنيەجۇزىنە تانى­تىپ قانا قويماي, الەمدى رەسمي تۇردە مويىنداتقان ءۇش ادام بار. ولار: عىلىمدا – قانىش ساتباەۆ, قالام­گەرلىكتە – مۇحتار اۋەزوۆ, ونەردە – قاليبەك قۋانىشباەۆ. وسى ءۇش ادامنىڭ ەسىمىندەگى « ۇلى» دەگەن ءسوزدى ءبىز عانا ەمەس, بۇكىل ەۋروپا حالقى مويىندايدى. سولاردىڭ ىشىندە جاھاندىق اۋقىمدا ەڭ العاش مويىندالعانى –  قاللەكي – قاليبەك قۋانىشباەۆ», دەپ  اكتەر قارىمىنا بەرگەن باعاسى بۇگىندە ساڭلاق ەسىمىن يەلەنگەن ونەر ۇجىمىنىڭ عۇمىرلىق ۇستانىمىنا اينالعانداي. ولار دا قاللەكي شىققان بيىككە ۇمتى­لادى, اكتەر باعىندىرعان بەينەلىلىك جولىندا تىنباي تەر توگەدى. رەجيسسەر الىمبەك ورازبەكوۆتىڭ قولتاڭباسىندا ونەرسۇيەر قاۋىممەن قاۋىشقان, بۇل كۇندە تەاتردىڭ بويتۇمارىنا اينالعان  «اباي» تراگەدياسى – جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەن پىكىرىمىزدىڭ ايعاعى. 

قۋانىشباەۆتان وتەۋىلوۆكە دەيىن

ءيا, ساحنا ونەرىندە قاليبەك قۋانىش­باەۆ شىققان شىڭ – اباي ءرولى دەسەك, بۇگىندە سول بيىكتى باعىندىرۋدا قازاق­­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, اكتەر نۇركەن وتەۋىلوۆ جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. اباي – ءجۇردىم-باردىم قارايتىن كەزەك­شى ءرول ەمەس, كۇردەلى بەينە. الىپ بەينەسىن ساحناعا شىعارۋ ارتىستەن ىشكى زيالىلىق پەن تەرەڭدىكتى تالاپ ەتەدى. ۇزدىكسىز ىزدەنىسكە جەتەلەيدى. «مىڭمەن جالعىز الىسقان» اقىن بەينەسىنىڭ ساحناگەرگە ارتار ءزىل باتپان اۋىرتپالىعى دا, ەشبىر اتاقپەن ولشەنبەس ابىرويعا بولەيتىن قۇدىرەتى دە قاتار جۇرەدى. جاس تا بولسا اك­تەر نۇركەن وسى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ سال­ماعىن جەتە تۇسىنەدى. ءوزىن ۇنەمى اباي شىعارماشىلىعىمەن سۋسىنداتىپ كەلە جاتقان ونەر يەسىنىڭ كەيىپكەر بەينەسىن ىشكە سىڭىرۋدەگى سول ىزدەنىسى ءار ءسوزى مەن ارەكەتىنەن, ءار دەمى مەن ۇنسىز­دىگىنەن سەزىلىپ تۇرادى. ساحناگەردىڭ سومداۋىنداعى اقىن بەينەسى سول ءبىر ىشكى يىرىمدەرىمەن, كۇردەلى كۇڭىرەنىستەرىمەن بىردەن كوز الدىڭىزدا بيىكتەي جونەلەدى. نۇركەننىڭ ابايىنان ءسىز اقىن زامانى­نىڭ ناداندىق پەن توعىشارلىق قاتار شارپىسقان زارلى مۇڭىن عانا ەمەس, بۇگىنگى كۇننىڭ قوعام كەلبەتىن دە جازباي تانيسىز. ءوز الەمىڭىزگە ىشتەي ءۇڭىلىپ, وزىڭىزشە قورىتىندى تۇيەسىز. بۇل – ەڭ ءبىرىنشى كلاسسيكانىڭ قۇدىرەتى بولسا, ەكىنشىدەن, اكتەر ىزدەنىسىنىڭ جەمىسى دەپ باعالاۋ كەرەك. 

رەجيسسەر الىمبەك ورازبەكوۆكە دەيىن دە اباي تاقىرىبىنا سوقپاعان ساحنا سۋرەتكەرى سيرەك. ايگىلى اسقار توقپانوۆ قولتاڭباسىنان باستاپ, ش.ايمانوۆ, ءا.مامبەتوۆ, ع.حايرۋللينا, ج.وماروۆ, ە.وباەۆ, ن.جاقىپباي, ءا.ورازبەكوۆتەن بەرى قاراي دا تىزبەكتەلىپ كەتە بەرەدى. ءار ءداۋىردىڭ ابايى ساحنانى وزىنشە تۇرلەن­دىرىپ, تالعامپاز كورەرمەن كوڭىلىنە وزگەشە ورنەك سالسا, اقىن بەينەسىنىڭ ايگىلى قاللەكي ءداستۇرىن جالعاعان جاڭا زامان بەدەرىندەگى كەمەلىنە كەلگەن ۇز­دىك كەلبەتىن اكتەر نۇركەن وتەۋىلوۆ ىزدە­نىسىنەن تانۋعا بولادى. ول ساحنادا اقىن بولىپ, ادام بولىپ عۇمىر كەشەدى. بۇل سپەك­تاكلدە ءسىز قازاق تەاترلارىنان تىم ءجيى كورەتىن ساقالىن سالالاپ, الىسقا كوز تىگىپ, شەكسىز-شەتسىز وي تۇڭعيىعىنا بەرىلىپ, جانسىز ءھام جاتتاندى ءپالساپا سوققان ء«مۇسىن ابايدى» ەمەس, ءومىر ۇسىنعان تاعدىردىڭ ءتۇرلى تالكەگىنە جەر باسىپ جۇرگەن جۇمىر باستى پەندە, ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان جۇرەكتى جان يەسى رەتىندە ءۇن قاتقان اقىننىڭ كوڭىل كۇي قۇبىلۋىنا, قۋانىشى مەن قينالىسىنا, دانالىعى مەن كۇرەسكەرلىگىنە, قىسقاسى, ءبىر ادامنىڭ بويىنا توعىسقان سان ءتۇرلى مىنەزدىڭ جان-جاقتى  كەسكىندەلۋىنە كۋا بولاسىز. نۇركەننىڭ ابايى ساحنادا قاراپايىمدىلىق پەن شىنايىلىققا بارىنشا ەكپىن تۇسىرەدى. سوندىقتان دا اكتەردىڭ قاھارمانى تۇلعالار جايلى ساحناعا ءجيى شىعاتىن اتاۋى وزگە بولعانىمەن, كەيىپتەلۋى بىردەي, ءبىرىن ەكىنشىسىنەن دارالايتىن ەرەكشەلىگى كەمشىن ءبىرتيپتى مىنەز يەسى ەمەس, ءومىر­دىڭ بار سىناعىنا سەرگەك قاراپ, جان جۇ­رە­گىمەن قۋانىپ كۇلە دە بىلگەن, ەگىلىپ جى­لاي دا العان پەندە اباي. قويىلىم سونى­سىمەن جۇرەگىڭدى قوزعايدى, ويىڭدى وياتادى, جانىڭدى تولقىتادى. 

كىل مىقتىلار – «قاللەكي» ساحناسىندا

«ابايدى» بەكەر مىسالعا كەلتىرىپ وتىرعان جوقپىز. ءدال قازىرگى تاڭدا قازاق ساحناسىندا قاھارمان, باتىرلار تۇلعاسىن كەسكىندەۋشى اكتەرلەر تاپ­شىلىعى, تيپتىك كوركەم بەينەلەردىڭ س­اراپ­تالۋ سولعىندىعى اينالاسىنان ءور­بيتىن تۇيتكىلدەر ءجيى ايتىلىپ, جازىلادى. ماسەلە ەتىپ كوپ كوتەرىلىپ تە ءجۇر. ايتسە دە بۇل تۇيتكىلدىڭ ق.قۋانىشباەۆ تەاترى اكتەرلەرىنە قاتىسى ازداۋ. سە­بەبى سايدىڭ تاسىنداي ارتىستەر ويىنىنا ءبىز ءدال وسى تەاتر قويىلىمدارى ارق­ىلى كۋامىز: تولعاناي, زەرە سىندى انالار گالەرەياسىن كەمەلىنە كەلتىرە كەيىپتەگەن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى گۇلجان اسپەتوۆا, بۇقار جىراۋ, ۆانيا اعاي, لۋكيانوۆ, برابانتسيو بەينەلەرىن سونى بوياۋدا بەدەرلەگەن – قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى تىلەكتەس مەيراموۆ, اباي تۇلعاسىن ناعىز ونەر بيىگىنە كوتەرگەن نۇركەن وتەۋىلوۆ, حان ابىلايعا ايبىن سىيلاعان قۋاندىق قىستىقباەۆ, اقيىق اقىن مۇقاعالي بولمىسىن پاراسات شىڭىنا شىعارعان جانقالدىبەك تولەنباەۆ, جالىن جۇتقان جاننا د’ارك­تىڭ ءور رۋحىن وتكىر ورنەكتەگەن اي­نۇر بەرمۇحامبەتوۆا, گاملەت بولىپ كۇڭىرەنگەن سان سىرلى تەرەڭ تالانت سىرىم قاشقاباەۆ سىندى سۋرەتكەر اكتەرلەردىڭ شەبەر ويىنى قاي ۋاقىتتا دا كورەرمەنىن كوركەم ويلاۋعا, زيالى پايىمداۋعا جەتەلەپ كەلەدى. قاھارمانى بار تەاتردىڭ قارىمى دا الىمدى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, قاللەكي تەاترىنىڭ ءباسى بيىك, ۇپايى تۇگەل. ونى ءبىز جاڭا ماۋسىمداعى ساحناعا جارقىراي شىققان جالىندى ارتىستەردىڭ جۇرەك ءلۇپىلى مەن وتتى جانارىنان دا ايقىن سەزىندىك. 

تاريحقا تاعزىم

قاللەكي تەاترىنىڭ ەلوردامىز – استانانىڭ رۋحاني-مادەني ومىرىندە الا­­تىن ورنى ايرىقشا. وسىدان تۋرا 27 جىل­ بۇرىن رەجيسسەر, قايراتكەر تۇل­­عا جا­­قىپ وماروۆتىڭ باستاماسىمەن باس شاھار تورىندە تۋ تىككەن مادەني وشاق بۇ­گىندە شىعارماشىلىق قاناتىن كەڭگە جايىپ, ونەردىڭ ۇلكەن ورداسىنا اينالدى. مۇندا قازاق تەاتر ونەرى رەجيس­سۋراسىنىڭ رەفورماتورى,  كسرو حالىق ءار­تىسى, مەملەكەتتىك سىي­لىقتىڭ لاۋرەا­تى, حالىق قاھار­مانى ءازىربايجان مام­بەتوۆتىڭ, قا­زاق­ستاننىڭ حالىق ءارتىسى قا­دىر جەت­پىس­باەۆتىڭ ءىزى سايراپ جاتىر. ۇلت تەا­ترى­نىڭ ابىز اقساقالى قاليبەك قۋا­نىش­باەۆتاي اڭىز اكتەردىڭ اياۋلى ەسىمى ءھام تاعىلىمدى جولى مەنمۇندالاپ شاقىرادى ءار كورەرمەنىن. بۇل جەردە ارعىسى – رىمكەش ومارحانوۆا, گۇل­جان اسپەتوۆا, تىلەكتەس مەيراموۆ, تۇي­­مەحان اتىمتاەۆا, جانات شايكينا, كەڭەس نۇرلانوۆ, بەرگىسى – نۇركەن وتەۋى­لوۆ, قۋاندىق قىستىقباەۆ, ەرجان نۇرىمبەت, التىناي نوگەربەك, سىرىم قاشقاباەۆ, اينۇر بەرمۇحامبەتوۆا, اسىلبەك قاپاەۆ باستاعان تالانتتى اكتەرلەر شوعىرى شى­نايىلىق پەن شەبەرلىك ەگىز ورىلگەن عاجاپ تاندەمدە قىزمەت ەتەدى. بۇل تەاتر­دا ءار جاڭا ماۋسىم شىمىلدىعىن  م.اۋەزوۆتىڭ «اباي» تراگەدياسىمەن اشىپ, جاباتىن تاريحتان تامىر العان ادە­مى ءۇردىس بار. ەڭ باستىسى – تەا­تر­ ۇجىمى «ونەردىڭ تەك قانا مۇزارتىن با­عىندىرسام» دەگەن شىعارماشىلىق قاناعاتسىزدىق, ونەرگە دەگەن ولەرمەندىك سەزىمىنە يە. قاللەكي تەاترى بىزگە سونىسىمەن باعالى, سونىسىمەن ارداقتى. 

تالانتتى ترۋپپانىڭ بار مۇمكىندىگى مەن شەبەرلىگىن شىڭداپ, جاڭا بەلەس­كە شىعارۋدا الىمبەك ورازبەكوۆ, نۇر­­­­لان جۇمانيازوۆ, بولات ۇزاقوۆ باس­تاعان ويلى, ىزدەنىمپاز رەجيسسەرلەر ەڭبەگى وراسان. تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, رەجيسسەر تالعات تەمەنوۆ­تىڭ باسشىلىعىمەن قول­­عا الىنىپ, جۇزەگە اسىپ جاتقان جار­­قىن ويلار مەن جۇيەلى جوسپارلار جەمىستى ناتيجەسىن بەرىپ, قاللەكي تەاترى ونەرىنىڭ ەل ىشىندە عانا ەمەس, حالىق­­ارالىق ماسشتابتا مويىن­دالۋىنا تىكەلەي ۇيتقى بولىپ كەلەدى. قاليبەك قۋانىشباەۆتاي ابىز اكتەر جولىن جالعاعان دارىندى ءىزباسارلار ونەرىن بۇگىندە جاھان تانىپ جاتسا, ول دا تالانتتى ۇجىم ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسى.

ءيا, اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن قاليبەك قۋانىشباەۆتان باستاپ, سول نەگىزدە تارقاتىپ, تۇيىندەۋىمىز بەكەر ەمەس. قازاق ساحنا كوگىنە ابايداي الىپتىڭ كوركەم بەينەسىن تۇڭعىش شىعارعان اكتەر قارىمى ىشكى تەرەڭدىك, قازاقى باي قۇنارمەن استاسىپ, زامانداستارى اراسىنان وزا شاۋىپ, جارقىراي كورىندى. ءتىل ونەرىندە دە قاللەكيدەن اسقان تالانت بولماعان دەسەدى كوزكورگەندەر. مۇنىڭ بارلىعى ونەرپاز ءىزىن جالعاستىرۋشى جاستارعا – ق.قۋانىشباەۆ تەاترى ۇجىمىنا ۇلكەن ونەگە, عۇمىرلىق تاعىلىم.

نازەركە جۇماباي, 

«ەگەمەن قازاقستان»