قالام ۇشىنداعى امانات

س.الەكسيەۆيچ ەسىمىنىڭ جاھان جۇرتىنا تانىمالدىعىن, ال ونىڭ قالامىنان تۋ­عان دۇنيەلەردە وقىرماندى يەكتەپ الار الدەبىر كۇشتىڭ بار ەكەندىگىن مويىن­داماسقا ءاددىڭىز قالا قويماس.

بۇل قانداي كۇش, قانداي تىلسىم؟ الەك­سيەۆيچ قالامىنىڭ ميلليونداعان وقىرماندى باۋراپ اكەتكەن «سيقىرى» نەدە؟ 

بۇل «سيقىر» – بۇكپەسىز شىندىق دەپ اتالاتىن قۇدىرەتتى كۇش. 

ونىڭ قۇدىرەتتىلىگى سوندا, ءسىز­دىڭ يلان­باۋىڭىزعا, زارە­دەي كۇماندا­نۋىڭىزعا جول قال­دىر­مايدى. ويتكەنى بۇل شىندىق وي-سەزىمىن وق تەسكەن, سەنىمدەرى وتقا قارىلعان جانداردىڭ ازاپتى سىرلارىنان تۇزىلگەن. ءسىز الەكسيەۆيچ شىعارمالارىنداعى كەيىپ­كەرلەردىڭ ءوز باستارىنان وتكەرگەن, باستان وتكەرگەلى بەرى ايىقپاس جان ازابىنا اي­نالعان شىندىقپەن بەتپە-بەت كە­­زىككەنىڭىزدە ءوزىڭىزدىڭ وتكەنىڭىز بەن بۇگىنىڭىزگە, ەر­تەڭگى تىرلىگىڭىزگە, اينا­لا­داعى ومىر­گە, ادام بالاسىنا بۇرىن­عىدان باسقاشا كوزبەن, باسقاشا تۇسىنىكپەن قاراي باستاعانىڭىزدى سەزىنەسىز. سەزىنەسىز دە, شوشىپ كەتەسىز. بۇل شىندىقتى قابىل­داعىڭىز كەلمەيدى. سەبەبى بۇل شىندىق ءسىز بەن ءبىز مويىنداپ جۇرگەن شىندىقپەن ىرگەلەسە قويمايدى. 

ماسەلەن, «سوعىستىڭ سۇرقى ايەلگە جات» دەرەكتى پوۆەسىندەگى كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى, سوعىس جىلدارى اتقىشتار روتاسىنىڭ سانينسترۋكتورى بولعان ولگا ياكوۆ­لەۆنا ومەلچەنكونىڭ شىن­­دىعى: «...مەن وسى ۋاقىتقا دەيىن ءتىرى قالعانىما سەنبەيمىن. جاراقات تا, كونتۋزيا دا الدىم, بىراق امان قالدىم. كوزىمدى جۇمسام – ءبارى دە الدىما جەتىپ كەلەدى. بىردە سنارياد قارۋ-جاراق قويماسىنا ءتۇستى دە, وت لاپ ەتە قالدى. كۇزەتشى سولدات جاقىن تۇرعان, ونى دا جالىن وراپ الدى. ەندى ول ادام ەمەس, ەتتىڭ قاپ-قارا كەسەگىنە اينالىپ بارا جاتتى... ول تەك سەكەكتەپ ءجۇر, ال ەل­دىڭ ءبارى شۇڭقىرلارىنان كورىپ وتىر, بى­راق ەشكىمنىڭ قولىنان ەشتەڭە كەلمەي, ابدىراپ قالدى. مەن اقجايمامدى ۇستاي سالا جۇگىرىپ باردىم, الگى سولداتقا جابا سالىپ, ۇستىنە جاتا قالدىم. ول جۇرەگى جارىلىپ كەتكەنشە تىپىرلاۋمەن بولدى دا, اقىرىندا تىنىش تاپتى...

جىندانىپ كەتە جازدادىم, ابدەن قانعا مالىندىم. بايىرعى سولداتتاردىڭ ءبىرى كەلىپ قۇشاقتاي الدى, ەستىپ جاتىرمىن: «سوعىس تا بىتەر, ەگەر بۇل قىز ءتىرى قالسا, ءبارىبىر ادام بولمايدى, ءبىتتى دەي بەر» – دەپ جاتىر. مىناداي سۇمدىقتى, وسىنداي جاس كەزىندە جەڭە الماس دەگەنى شىعار. ءوزىم جىن ۇرعانداي قالشىلداپ كەتتىم, مەنى قولىمنان ۇستاپ, جەركەپەگە اپاردى...»

بۇل ءۇزىندى وقىرماندى باۋ­راپ الۋ ءۇشىن قيىستىرىلعان قي­سىندى وقيعا ەمەس, ءبىر عانا مايدانگەر ايەلدىڭ ساعاتقا تولار-تولماس ۋاقىت ارالىعىندا باسىنان كەشىرگەن شىندىعى. از عانا ساتتە وسىنشا ازاپتى سەزىمدەردى جۇرەگىنەن وتكەرگەن وسى جاننىڭ قان-قاساپ سوعىس اياقتالعانشا, ءتىپتى اياقتالعاننان كەيىن دە قانشاما قيا­مەت-قايىم سەزىمدەرگە توتەپ بەرۋىنە تۋرا كەلگەنىن باعامداي الار ما ەدىڭىز؟ مۇمكىن ەمەس-اۋ...

الەكسيەۆيچ كەيىپكەرلەرى – شەبەرلىكپەن شىڭدالعان كوركەم بەينەلەر ەمەس, ولار – ءولىمنىڭ ءدامىن ءوز تىرشىلىكتەرىندە تاتىپ كورگەن, سوعىس اتاۋلىنىڭ جالعىز «سىيى» – ءولىم­نىڭ ءوز پەشەنەلەرىنە بۇيىرعان قيامەت­تەرىن ەس بىلگەلى ارقالاپ كەلە جاتقان, ارقالاپ وتكەن زامانداستارىمىز.

كىتاپ كەيىپكەرى, گۆارديا لەيتەنانتى, شتۋرمان الەكساندرا سەمەنوۆنا پوپوۆا: «...ءبىزدىڭ ورگانيزمىمىز جاڭا جاع­دايعا وراي ىڭعايلاناتىنى سونداي, ءبىز سوعىستىڭ ونە بويىندا ءوزىمىزدى ايەلمىز دەپ ەسەپتەگەنىمىز جوق... بىزدە ايەلگە ءتان «شارۋا» بولعان ەمەس... ەندى ءسىز ونى تۇسىنەسىز عوي...» – دەسە, مەدبيكە, اعا سەر­جانت نينا ۆاسيلەۆنا يلينسكايا (چير­ۆا): «...ەركەك ورالسا – مىنە, ول باتىر... ال قىز بولسا, وعان كەكىرەيە قاراي­دى: «بىلەمىز, سەندەردىڭ وندا نە تىن­دىرعاندارىڭدى!..» شىنىمدى ايتايىن, ءبىز مايداندا بولعانىمىزدى جاسىراتىنبىز, ول جايىندا ايتقىمىز كەلمەيتىن...» – دەپ, ەرلىككە تولى ءومىرىن ماقتان ەتۋدىڭ ورنىنا, كومىپ تاستاعىسى كەلەدى. 

وسى يلينسكايا سياقتى, وز­گەلەرى دە قىرعىن ورتاسىندا تو­گىلگەن قىپ-قى­زىل قاندارىن, جان­كەشتى ەرلىكتەرىن ايعاق­تايتىن وردەن, مەدالدارىن كەۋدەلەرىنە جارقىراتا تاعىپ, ەل ىشىندە جادىراي جۇرۋگە جاسقانعانىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ قاھارمانداردى اسپان­داتۋدىڭ ورنىنا, قارا جەرگە تىققىمىز كەلگەنى نەلىكتەن؟!. ەرلىكتەرىنە ءتاۋ ەتۋدىڭ ورنىنا, جىلدار بويى ەش ورايسىز قارالاۋعا قۇمارتقانىمىزدىڭ سىرى نەدە؟!.

بۇل – الەكسيەۆيچ كەيىپ­كەرلەرىنىڭ ومىرىنە كۋا بولا وتىرىپ, كوڭىل تۇپكىرىندە قابىز­دايتىن, وي-سەزىمىڭدى شىرقىراتا, جانىڭدى ازاپقا سالاتىن ساۋال­دار. 

جالپى, ءبىزدىڭ قولىمىزداعى وسى كىتاپ امانات كىتاپ ءتارىزدى. مۇنداي ويعا كە­لۋىمىزدىڭ سەبەبى الەكسيەۆيچ شىعار­مالارىن قازاق وقىرماندارىنا جەتكىزۋدى ماقسۇت تۇتقان بەلگىلى اۋدارماشى, پۋب­ليتسيست مارال حاسەنوۆتىڭ نيە­تىنە دە بايلانىستى.

كەيىنگى ۋاقىتتا اۋدارما ىسىمەن اينالىسىپ, قازاق قالامگەرلەرىن ورىس ءتىلدى وقىر­ماندارعا تانىستىرىپ, ورىس تىلىندەگى تۋىندىلاردى قازاق جۇرتىنا جەتكىزىپ كەلگەن مارال اعامىزدىڭ كوڭى­لىندەگى ۇلكەن ارمانى نوبەل سىي­لى­عىن يەلەنگەن قالامگەرلەردىڭ شى­عار­مالارىن انا تىلىمىزدە سويلەتىپ, ولار­دىڭ تاعىلىم الار ەرەكشەلىكتەرىن ادە­بيەتپەن تىنىستاعان قاۋىمعا تانىس­تىرۋ بولعانداي كورىنەدى. سونىڭ ءبىر دالەلى – «نوبەل سىيلىعى لاۋرەاتتارى» ايدارىمەن ون ءتورت جازۋشىنىڭ دۇنيە­سىن توپتاستىرىپ, 2015 جىلى «ۇرشىقتايىن يىرگەن ءسوز مايە­گىن...», ءى كىتاپ» دەگەن اتاۋمەن جارىققا شىعارۋى.

بۇدان كەيىنگى كەزەكتە سۆەت­لانا الەكسيەۆيچتىڭ كىتابىن قولعا الىپ, «سو­عىستىڭ سۇرقى ايەلگە جات» اتالاتىن ەڭبەگىن ءتار­جىمالاپ ءبىتىرىپ, وسى اۆتور­دىڭ اۋعان سوعىسىندا مەرت بولعان جاۋىن­گەرلەردىڭ انالارىمەن اڭگىمەلەسۋى ناتي­جەسىندە جازىلعان «تسينكوۆىە مالچيكي» اتتى دۇنيەسىن قولعا الۋعا وقتالىپ جۇر­گەن مەزگىلدە اجال مۇمكىندىك بەرمەي كەتتى. 

ەگەر اعامىزدىڭ كوزى ءتىرى بولعاندا, ويداعى نيەتىن ءوزى ىسكە اسىرىپ, جوعارىدا اتالعان ءى كىتاپتىڭ ءىى كىتابىن دا ءوزى وقىر­مان قولىنا تيگىزەر ەدى. بىراق, بۇل نيەتى كەيىنگىلەرگە امانات بولىپ قانا قالدى. بۇل اماناتقا ماكەڭنىڭ ابزال جارى رىمبالا سمايلوۆا اپايىمىز ادالدىق تانىتىپ, كوپشىلىككە ۇسىنىپ وتىر.

اۋدارماشى اعانىڭ وسىناۋ ارمان-نيەتى يىققا ارتىلعان اماناتتاي تىم سالماقتى جانە ونى ارقالاۋعا ءبىردىڭ شاماسى جەتە بەرمەسى دە انىق. الايدا قۇزىرەتى جەتەتىن مەملەكەتتىك ۇيىمدار دەن قويىپ, ارنايىلاپ قولعا السا, ۇلت ما­دە­نيەتىنە قوسىلار ماڭىزدى ءىس بولار ەدى.

كەنجەباي احمەتوۆ, 

جازۋشى, اۋدارماشى