سىرتقى الەممەن بايلانىس ورناتۋدا كوپۆەكتورلى ساياساتتى تەمىرقازىق ەتكەن قازاقستان اقش جانە رەسەي ەلدەرىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتا. قازىرگى تاڭدا اتالعان شەت مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناستارى سالاسىندا ورىن الىپ وتىرعان ساياسي-ەكونوميكالىق كيكىلجىڭدەر مەن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى داۋ-دامايلار ەلىمىزدىڭ ولاردىڭ ارقايسىسىمەن ورناتقان ەكىجاقتى بايلانىستارىنا سالقىنىن تيگىزە قويعان جوق.
بۇگىنگى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى جەتىستىكتەرى ەلىمىزدىڭ زامان تالابىنا ساي وركەندەۋىمەن, الەمدەگى وزىق قۇندىلىقتار مەن يگىلىكتەردى ءتيىمدى پايدالانۋىمەن, بارلىق ەلدەرمەن ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى تىعىز بايلانىس ورناتا بىلۋىمەن, بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارعا تولىققاندى مۇشە بولا وتىرىپ, ءوز مۇددەسى ءۇشىن ناقتى قادامدار جاساۋىمەن ولشەنەدى. وسى ورايدا ەلىمىزدىڭ اقش, رەسەي, الەمنىڭ وزگە دە مەملەكەتتەرىمەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىنىڭ ماڭىزدى ءرول اتقارعانى انىق. سوندىقتان دا ءبىز بۇل ءتيىمدى ارىپتەستىكتىڭ ومىرشەڭدىگىن, ونىڭ ىرگەسى شايقالماۋىن قالايمىز.
اقش-رەسەي قارىم-قاتىناستارى شەڭبەرىندەگى بۇگىنگى تارتىستار مەن مۇددەلەر قايشىلىعىنان تۋىنداعان جانجالداردىڭ جالپى مازمۇنى مەن سىرتقى جانە ىشكى سيپاتىن بىرجاقتى كوزقاراسپەن باعالاۋ قيىن. ويتكەنى ولاردىڭ اراسىنداعى قالىپتاسقان جاعدايدىڭ استارىندا جاتقان تاراپتارعا تيەسىلى اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك قۇپيالار مەن ءبىر-ءبىرىنىڭ جۇيكەسىنە ءتيۋدى ماقسات ەتكەن جاسىرىن ءىس-قيمىلدار, بەلگىسىز اعىستار ورىن العان تۇيتكىلدەرگە قاتىستى ءتۇرلى جورامالدار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىمەن, «پالەن» دەپ ناقتى تۇجىرىمعا كەلۋدى قيىنداتپاي قويمايدى.
دەسەك تە, رەسەيلىك ارنايى ورگاننىڭ بۇرىنعى قىزمەتكەرى سەرگەي سكريپالدىڭ جانە ونىڭ قىزىنىڭ سولسبەري قالاسىندا ( ۇلىبريتانيا) حيميالىق جانە بيولوگيالىق زاتپەن ۋلانۋى سەبەبىنەن تۇتانعان اقش-رەسەي قاتىناسىنداعى جاڭا كيكىلجىڭنىڭ بۇگىنگى بارىسى جونىندە از-كەم ءسوز ەتەيىك.
اقش-تىڭ رەسەيدى سكريپال ىسىنە قاتىستى جاۋاپكەر دەپ تانۋى, كرەملدىڭ مۇنى جالا رەتىندە قابىلداۋى ءتۇرلى ساياسي مالىمدەمەلەرگە وزەك بولىپ ءارى تاراپتاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن وشپەندىلىگىن ءورشىتىپ تۇر. اقش ەسكى ادەتىنە باسىپ, سانكتسيا سالۋ ءتاسىلىن قارۋ رەتىندە قولدانۋدا. قارسىلاسىن سانكتسيا سارساڭىنا سالىپ تۇقىرتۋدا مول تاجىريبەسى بار اق ءۇي وسى جىلدىڭ تامىز ايىندا رەسەيگە قارسى قولداناتىن سانكتسيانىڭ ەكى پاكەتىن جاريالادى. سوڭعى اقپاراتتارعا قاراعاندا, سانكتسيانىڭ 27 تامىزدا كۇشىنە ەنگەن ءبىرىنشى پاكەتى بويىنشا رەسەيگە 21 ءتۇرلى تاۋاردى ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالىندى. بۇل تاۋارلاردى نەگىزىنەن حيميالىق قارۋلار جاساۋدا قولدانىلاتىن تەحنولوگيالار مەن ءتۇرلى بۇيىمدار, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا قولدانىلاتىن ونىمدەر, قارۋ-جاراقتار, ونىڭ ىشىندە اۆياتسيادا قولدانىلاتىن ەلەكتروندى قۇرىلعىلار, رەاكتيۆتى دۆيگاتەلدەر, ۇشقىشسىز ۇشاتىن اپپاراتتار قۇرايدى. سونداي-اق اقش-تىڭ قىرىنا بۇعان دەيىن ىلىككەن رەسەيلىك كومپانيالاردىڭ قاتارىنا بۇل جولى 14 زاڭدى تۇلعا جانە مولەكۋلالىق ەلەكترونيكا سالاسىنداعى رەسەي عىلىمي-زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى (نيمە) قوسىلدى. بۇل ينستيتۋت – رەسەيدىڭ ميكرو جانە نانوەلەكترونيكا سالاسىنداعى ءىرى عىلىمي-تەحنولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن قۇرىلىمى. وسى ينستيتۋتپەن ەندى اقش-تىڭ ساۋدا مينيسترلىگى ءوزارا ساۋدا-ساتتىعىن ءۇزىپ وتىر.
تاعى ءبىر ايتا كەتەر جايت, ەگەر رەسەي ءۇش اي ىشىندە حيميالىق قارۋ قولدانبايتىنىنا كەپىلدىك بەرمەسە جانە حالىقارالىق باقىلاۋشىلاردى تەكسەرۋگە جىبەرمەسە, وندا اقش تاراپى سانكتسيانىڭ ەكىنشى پاكەتىن الداعى قاراشا ايىنىڭ سوڭىندا ىسكە قوسۋدى كوزدەۋدە. بۇل كەزەڭدە رەسەيدىڭ قۇرامىندا «سبەربانك» جانە ۆتب بار 7 بانكىسىمەن ارىپتەستىكتى مۇلدە توقتاتۋ, اقش-تىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەسەپكە الماعاندا, ءوزارا ساۋدا اينالىمىن بارىنشا ازايتۋ, ديپلوماتيالىق بايلانىستارعا شەكتەۋ قويۋ, رەسەيلىك «اەروفلوت» كومپانياسى اۋە كەمەلەرىنىڭ اقش-قا رەيسىن ءۇزۋ سىندى ماسەلەلەر قاراستىرىلماق.
ارينە, اقش-تىڭ سانكتسيالارىنا قاتىستى رەسەيدىڭ دە ايتار ءۋاجى بار. كرەمل جاعىنان تاراتىلىپ جاتقان مالىمەتتەرگە قاراعاندا, رەسەي اقش-تىڭ سانكتسيالارىنان سەسكەنىپ وتىرعان جوق. بۇل دا رەسەيدىڭ ءوز باعىتىنان اۋىتقىمايتىنىن بىلدىرسە كەرەك.
ماسەلەن, رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى س.ريابكوۆ اقش-تىڭ سكريپال ىسىنەن كەيىن رەسەيگە قويىپ وتىرعان شارتتارى اقىلعا سىيىمسىز دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اقش-تىڭ تالاپتارىن رەسەيدىڭ ورىنداۋى مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن قويىلىپ وتىرعان شارتتاردىڭ اۆتورلارى مەن ورىنداۋشىلاردىڭ وزدەرى دە جاقسى بىلەدى.
ال اقش سالىپ وتىرعان سانكتسيانىڭ ءبىرىنشى پاكەتىنە بايلانىستى رەسەي ساۋدا جانە ونەركاسىپ ءمينيسترى ا.مانتۋروۆتىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, رەسەي يمپورتتاپ وتىرعان قورعانىس سالاسىنا قاتىستى ەلەكتروندى قۇرىلعىلاردى ازيا مەملەكەتتەرىنەن الا الادى. ازيا نارىعى رەسەي ءۇشىن اشىق. سونداي-اق ول قورعانىس جانە عارىش سالاسىنا كەرەكتى جوعارى تەحنولوگيالىق ەلەكتروندى قۇرىلعىلاردى اكەلۋگە بۇرىننان شەكتەۋ قويىلعان. ولاردى جاساۋمەن رەسەيلىك قورعانىس-ونەركاسىپ سالاسىنداعى كاسىپورىندار شۇعىلدانادى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, اقش سانكتسياسىنا ىلىككەن كومپانيالارعا رەسەي ۇكىمەتى بارىنشا قولداۋ كورسەتەدى.
قازىرگى تاڭدا رەسەي تاراپى اقش-تىڭ سانكتسيالارىنا قارسى ارەكەت ەتۋ ماقساتىندا ءتيىستى شارالاردى قاراستىرۋدا.
قالاي دەسەك تە, اقش-تىڭ سانكتسيالارى حالىقارالىق قوعامداستىقتى الاڭداتىپ وتىر. بۇل سانكتسيالار تالايلاردىڭ جۇيكەسىنە تيۋدە. مۇنىڭ سوڭى نەمەن اياقتالاتىنى, قانداي زارداپتارعا اپارىپ سوقتىراتىنى بەلگىسىز.
ايتا كەتەيىك, سوڭعى كۇندەرى ۇلىبريتانيا تاراپىنان دا سكريپال ىسىنە بايلانىستى ءتۇرلى مالىمدەمەلەر جاريالانۋدا. ءتىپتى ەل ۇكىمەتى سولسبەري قالاسىندا تۇرىپ كەلگەن بۇرىنعى رەسەيلىك اگەنت سەرگەي سكريپال مەن قىزى يۋليا سكريپالگە ۋ بەرىپ قاستاندىق جاساعان ەكى كۇدىكتى تۋرالى مالىمەت جاريالادى. لوندون ولاردىڭ رەسەيلىكتەر ەكەنىن ايتىپ, ءتىپتى اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ بەردى. وسى ورايدا ەل پرەمەرى تەرەزا مەي سەنىمدى تۇردە اتالعان ىسكە رەسەي بيلىگىنىڭ قاتىسى بار ەكەنىن جاھانعا جاريالادى. «دالەلدەرگە سۇيەنە وتىرىپ, پوليتسيا ەسىمدەرىن جاريالاعان ەكى كۇدىكتى رەسەيلىك اسكەري بارلاۋ قىزمەتىنىڭ, ياعني باس بارلاۋ باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دەپ قورىتىندى جاسادىق», دەدى تەرەزا مەي.
ال رەسەي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسمي وكىلى م.زاحاروۆا ۇلىبريتانيانى اقپاراتتىق ايلا-امالدارعا بارماۋعا شاقىردى. «اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان ەسىمدەر مەن سۋرەتتەر ءبىز ءۇشىن بەيتانىس», دەدى ول. سونداي-اق حيميالىق قارۋلارعا تىيىم سالۋ جونىندەگى ۇيىمنىڭ رەسەيدەگى تۇراقتى وكىلى ا.شۋلگين لوندون جاريا ەتكەن مالىمەتتەردى ارانداتۋشىلىق دەپ مالىمدەدى. رەسەيدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى لوندون جاريالاعان سۋرەت پەن كۇدىكتىلەردىڭ اتى-جوندەرى شىندىققا جاناسپايدى دەپ وتىر.
قورىتا ايتقاندا, اقش پەن رەسەيدىڭ اراسىنداعى تەكەتىرەس ۇدەپ بارادى. اراداعى ماسەلەلەر ديپلوماتيالىق جولمەن جاقىن ۋاقىتتا شەشىمىن تاپپاسا, كيكىلجىڭنىڭ ەكى جاققا دا ەكونوميكالىق تۇرعىدا اۋىر زارداپتارىن تيگىزۋى ابدەن مۇمكىن. ال ازىرگە قوس تاراپ ءبىر-ءبىرىن سوزبەن تۇيرەپ, ءارتۇرلى مالىمدەمەلەر ارقىلى ءوز كوزقاراستارىنىڭ, باعىتتارىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەپ باعۋدا.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»