مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ حالىققا جولداۋى الداعى ونجىلدىق مەرزىمگە باعىتتالعاندىعىمەن ماڭىزدى. بارىنەن بۇرىن ەلباسى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ماسەلەسىن العا قويىپ وتىر. بۇل جونىندە ۇكىمەتتىڭ ارنايى باعدارلاماسى دا بەكىتىلگەن.
سوڭعى جىلدارى ونەركاسىپ ءونىمدەرى تىكەلەي شيكىزات سالاسىمەن بايلانىستى ارتقانىن كورەمىز. شيكىزات ەكسپورتى ەكونوميكامىزدىڭ 70-80 پايىزىن قۇرايتىندىعى دا جاسىرىن ەمەس. اسىرەسە, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋگە ارنالعان تەحنولوگيالار قولدانىسقا ەڭبەگەندىكتەن, بۇل سالادا كەشەۋىلدەپ قالۋدىڭ بار ەكەندىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. ەندى قالىپتاسقان جاعدايدى تۇبىرىمەن وزگەرتەتىن ۋاقىتتىڭ كەلگەندىگىن جولداۋ ايقىنداپ بەردى.
مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ “نۇر وتان” حدپ ساياسي بيۋروسى وتىرىسىندا بىزگە ەسكى قۇرال-جابدىقتاردىڭ قاجەتى جوق, تەك زاماناۋي وزىق تەحنولوگيالار كەرەك دەگەندى ايتتى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – يندۋستريالىق باعدارلامانى تەك جاڭا تەحنولوگيالار نەگىزىندە عانا جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. الداعى ونجىلدىقتا يندۋستريالاندىرۋدىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى بىرنەشە ەسە ءوسۋى ءتيىس.
ەلباسى, سونداي-اق وڭىرلەرگە باسىمدىق بەرۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارتتى. ماسەلەن, ءار وبلىستىڭ دامۋ دەڭگەيى ارقيلى. باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى دامۋ مۇنايدىڭ ارقاسىندا بولسا, مۇنايى جوق, وزگە وندىرىستەرى دە ماردىمسىز وڭتۇستىك قازاقستان مەن جامبىل وبلىستارىنىڭ ەكونوميكاسى تومەندەۋ. پاۆلودار, قاراعاندى جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارى كەن ءوندىرۋدىڭ ارقاسىندا جاعدايلارىن تۇزەي الىپ وتىر. ۋاقىتىندا ەلباسى اتاپ كورسەتكەنىندەي, ءبىز وسى وڭىرلەردىڭ دەڭگەيىن كوتەرەتىندەي جۇمىستار اتقارۋىمىز كەرەك. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىن الساق, قازىر وندا 3 ميلليونعا جۋىق حالىق تۇرادى. سولاردىڭ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن مۇندا كوپتەگەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. وكىنىشكە قاراي, ءبىز كوپتەگەن جەمىس-جيدەكتەردى كورشىلەس وزبەكستاننان اكەلەمىز. بۇل ونىمدەردى وزىمىزدە دە وندىرە الار ەدىك. سۋدىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى وڭىردە تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن بارىنشا كەڭەيتۋ قاجەت. ودان كەيىن الىنعان ءونىمدى تەرەڭىرەك وڭدەپ, ونى كونسەرۆىلەۋدى تولىق جۇزەگە اسىرا الماۋدامىز. قازىر ساۋدا ورىندارىنداعى وڭدەلگەن كوكونىستەردىڭ كوپشىلىگى شەتەلدەن اكەلىنگەندەر. جىلىجايلار ازىرگە تىم از, سوندىقتان الداعى جىلدارى ونىڭ سانىن ارتتىرۋ ماسەلەسىنە دە دەن قويۋ ورىندى بولماق.
وسى رەتتە تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, ەلىمىزدەگى بىرقاتار وبلىستار دوتاتسيالى سانالادى. بۇل, ارينە, سول وبلىستار توقىراپ قالعان دەگەندى بىلدىرمەيدى. دەگەنمەن, قوسىمشا قۇن سالىعى مەن كورپوراتيۆتى كىرىس سالىقتارىنىڭ بارلىعى دەرلىك رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسەدى. مەنىڭ قوسىمشا قۇن سالىعىنا ەشقانداي تالاسىم جوق, ايتسە دە كورپوراتيۆتى سالىقتىڭ ءبىر بولىگىن سول وڭىرلەردە قالدىرۋ ارقىلى وبلىس باسشىلارىن ىنتالاندىرۋعا بولار ەدى دەپ ويلايمىن. مەنىڭ پايىمىمشا, ءار وبلىستىڭ جاعدايىنا قاراپ, كورپوراتيۆتى سالىقتىڭ 25-50 پايىزدايىن جەرگىلىكتى جەرلەردىڭ بيۋدجەتىندە قالدىرساق, كوپ نارسەدەن ۇتىلماسىمىز انىق. قارجىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى ءوز وڭىرلەرىندە قالاتىندىعىنا كوز جەتكىزگەن سوڭ, جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ جاڭا كاسىپورىندار اشۋعا جانە ينۆەستيتسيالار تارتۋعا مۇددەلى بولارى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سونىمەن بىرگە, جەرگىلىكتى جەرلەردەگى كوپتەگەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەر ءوزدى-وزىنەن شەشىلە باستار ەدى. بۇل ماسەلە ۇنەمى ۇكىمەت الدىنا كولدەنەڭ تارتىلعانىمەن, ازىرگە ول شەشىمىن تابا قويعان جوق. ەگەر سول كورپوراتيۆتى سالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن جەرگىلىكتى جەردىڭ يەلىگىنە قالدىرساق, يندۋستريالىق دامۋ دا كۇشەيە تۇسەر ەدى. بارلىق وبلىس باسشىلارىنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى ويى – قالايدا وبلىستىق بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىق كولەمىن كوبەيتۋ. شەت ەلدەردەن اقشالى ازاماتتار مەن ءوزىمىزدىڭ قالتالىلار كوپتەگەن ۇسىنىستارىمەن وبلىس باسشىلارىنا كەلىپ جاتادى. ەندى جاڭا كاسىپورىندار اشامىن دەگەندەرگە كەيبىر جەڭىلدىكتەر بەرۋ قاجەت. مەيلى, ولاردى بىرنەشە جىلعا كورپوراتيۆتى نەمەسە قوسىمشا قۇن سالىعىنان بوساتۋ, سونداي-اق شەت ەلدەردەن الىپ كەلەتىن قۇرال-جابدىقتارىن كەدەندىك تولەمدەردەن بوساتۋ سياقتى جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعانى ءجون. ءارينە, مۇنىڭ بارلىعى ءتيىستى زاڭنامالارعا بەلگىلى ءبىر وزگەرىستەردى كوزدەيدى.
ەلىمىز ەگەمەندىگىن العاننان كەيىن ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسى بەلەڭ الا باستادى. جالپى, رەسپۋبليكا بويىنشا حالىقتىڭ 42 پايىزى اۋىلدىق جەرلەردە قونىستانعان بولسا, وڭتۇستىك وبلىستاردا ول ءتىپتى 50 پايىزدان اسادى. اۋىل تۇرعىندارى ءبارىن تاستاپ, قالاعا بوسقا كەلە سالمايدى, ونداعى بار ماقساتى – ناپاقا تابۋ. بازار اينالاسىنداعىلار كۇندەلىكتى تاماعىنا قاجەتتىسىن عانا تاۋىپ ءجۇر. استانادا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ىستەيتىندەردىڭ كوبى سول وڭتۇستىك جاقتان كەلگەن ازاماتتار. ارينە, ولاردىڭ باسىم بولىگى جاعدايلارى جاقسى بولعاندىقتان كەلىپ جاتقان جوق. سوندىقتان قالالاردا كوپتەگەن كاسىپورىندار اشىپ, سولارعا اۋىلدىق جەرلەردەن جۇمىسشىلاردى تارتۋىمىز قاجەت. ولاردى اۋەلى كاسىبي-تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىندا وقىتىپ العانىمىز ءجون. ۋربانيزاتسيا جوسپارلى تۇردە ۇيىمداستىرىلعانى ورىندى. كوپتەگەن ىرگەلى ەلدەردە, اسىرەسە, ەۋروپادا قالا حالقىن اسىرايتىن اۋىلدىقتار سانى جالپى حالىق سانىنىڭ 10-15 پايىزىنان اسپايدى. مىسالى, اقش-تا ول 5 پايىز عانا قۇرايدى. ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعىن نەعۇرلىم دامىتاتىن بولساق, اۋىل شارۋاشىلىعىندا ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ سانى سوعۇرلىم ازايادى. ەلباسى ءوزىنىڭ جولداۋىندا دا اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ ماسەلەسىنە نازار اۋدارتتى. دامىعان ەلدەردە اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى 50-70 مىڭ دوللار بولسا, بىزدە 3 مىڭ دوللارعا جەتەر-جەتپەستەي ەكەن. اۋىل شارۋاشىلىعىندا وڭدەلەتىن ونىمدەردىڭ سانىن كوبەيتۋىمىز ارقىلى ءبىز بۇل سالاداعى كەمشىلىكتەردى جويا الامىز. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ بيداي, ماقتا سياقتى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىمىز شەتەلدەرگە وڭدەلمەي جونەلتىلەدى. ەگەر سولاردى تەرەڭ وڭدەپ ساتساق, ونىڭ قۇنى دا ارتىپ, ودان تۇسەتىن پايدا دا قوماقتى بولار ەدى. مىسالى, ماقتانىڭ 10 پايىزى عانا وڭدەلىپ, قالعانى شەتەلدەرگە كەتىپ جاتىر. ماقتا كلاستەرى بويىنشا شىمكەنتتە 3 فابريكا اشىلىپ, ماقتانى وڭدەۋ 17 پايىزعا دەيىن ءوستى. ەگەر سول ماقتانى تەرەڭ وڭدەپ, ودان كيىم تىگۋدى تولىق جۇزەگە اسىرساق, وندا ماقساتىمىزدىڭ ورىندالعانى. كوپتەگەن تىگىن فابريكالارىمىز باسەكەگە تۇسە الماي, توقتاپ قالعان جايى بار. كەدەندىك وداقتىڭ قۇرىلۋىمەن 170 ميلليون حالقى بار ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە ءوزىمىزدىڭ ءونىمىمىزدى ساتۋعا مۇمكىندىك الامىز. ارينە, ول ءۇشىن ءبىز باسەكەلەستىككە بەيىم بولعانىمىز ءجون. بىزدەر ءۇشىن 600 ميلليون حالىق مەكەن ەتەتىن ەۋروپالىق وداق ۇلگى بولۋى ءتيىس. ءماسەلەن, مەن وبلىس باسشىسى بولىپ تۇرعان كەزىمدە بەلورۋسسيانىڭ موگيلەۆ وبلىسىمەن قارىم-قاتىناستا بولدىق. سول وبلىستاعى توقىما فابريكالارى تولىقتاي جۇمىس ىستەپ, بەلورۋسسيالىقتاردى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. بىزگە دە نەگە سولاي جاساماسقا. سولارمەن باسەكەلەستىكتە بولساق, سونىڭ ءوزى ءبىزدىڭ كاسىپورىندارعا ايتارلىقتاي سەرپىن بەرەرىنە مەن كامىل سەنىمدىمىن. بۇل جەردە مۇمكىنشىلىك كوپ, سوندىقتان ەلباسىنىڭ باستامالارىنا قولداۋ ءبىلدىرىلۋى شارت.
قورىتا ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ بيىلعى “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى حالىققا جولداۋىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن جان-جاقتى پىسىقتاپ, ونىڭ ورىندالۋىن زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋ باستى مىندەتىمىز دەپ سانايمىن.
بولات جىلقىشيەۆ, سەنات دەپۋتاتى.
ەلدى زامان اعىمىنان قالمايتىن ماماندار العا باستايدى
جەكسەنباي دۇيسەباەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى.
پارلامەنت دەپۋتاتتارى ءۇش اي سايىن وڭىرلەرگە شىعىپ تۇرادى. ءاربىر ساپاردىڭ ءوز ماقساتى بولادى. بۇل جولعى مىندەت – ەلباسى جولداۋىنىڭ ماقساتىن ءتۇسىندىرۋ, وندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر بويىنشا ەل-جۇرتپەن پىكىر الماسۋ جانە حالىقتىڭ كوڭىل-كۇيىن, حال-احۋالىن ءبىلىپ قايتۋ. وسى ورايدا اقمولا وبلىسىنىڭ اقكول, بۇلاندى, بۋراباي اۋداندارىندا جانە وبلىس ورتالىعى – كوكشەتاۋ قالاسىندا بولىپ, ءبىرنەشە كەزدەسۋلەر وتكىزدىك. ونىڭ ءىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى, مەديتسينا جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارى بويىنشا جەكە جۇزدەسۋلەر ءوتتى. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ, كوللەدجدەردىڭ جاعدايىمەن تانىسىپ, وقىتۋشىلارمەن جانە ستۋدەنتتەرمەن كەزدەستىك.
كەزدەسۋدىڭ بارلىعى جولداۋدان تۋىنداعان ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءوربىدى. بۇل جولداۋ حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ وتىر. جولداۋدا, ەڭ باستىسى, قول جەتكىزگەن ەلدىڭ تابىستارى سارالاندى, الەمدىك قارجى داعدارىسىنان قالاي شىعىپ كەلە جاتقانىمىزعا ناقتى باعا بەرىلدى. الداعى ون جىلدىقتا اتقاراتىن مىندەتتەر جەكە-جەكە كەزەڭ-كەزەڭىمەن كورسەتىپ بەرىلدى. ونى ورىنداۋدىڭ جولدارى, ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارى جانە ونىڭ بازاسى قالاي بولۋى كەرەكتىگى اشىپ ايتىلدى. وسىنىڭ ءبارىن سارالاي كەلىپ, سايلاۋشىلارعا ءوز پىكىرلەرىمىزدى جەتكىزىپ: “قۇدايعا شۇكىر, قازىر ەكونوميكامىز تۇراقتى دامۋ جولىنا ءتۇسىپ كەلەدى. ەلىمىزدە قارجى بار. داعدارىستان سۇرىنبەي وتتىك دەۋگە بولادى. كەلەسى بەلەس ءوتكەن ون جىلدىق كەزەڭنەن الدەقايدا بيىك مەجەلەرگە قول جەتكىزۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. سوندىقتان بارلىق ازاماتتاردان ەلدىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگىن ساقتاپ, اۋقىمدى ىستەر اتقارۋ تالاپ ەتىلەدى”, – دەدىك.
جولداۋعا سايكەس ەلىمىزدەگى ماڭىزدى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋدا, حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋدا ءاربىر سالانى دامىتۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنا توقتالار بولساق, ەڭ باستى مىندەت – اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ, باسەكەگە قابىلەتتى ەتۋ جانە ىشكى سۇرانىستىڭ 80 پايىزىن ءوزىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ەكسپورتقا شىعارۋ. ول ءۇشىن ۇكىمەتتە قارجى ماسەلەلەرى قاراستىرىلعان, دەگەنمەن, نەسيە بەرۋ جۇيەسىن وڭتايلى دامىتۋىمىز كەرەك. بۇل – وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. مىسالى, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر بىلتىر اۋىل شارۋاشىلىعىنا 3,5,-4 پايىز عانا نەسيە بەرگەن. سوندىقتان, بۇگىنگى تاڭدا اۋىل تۇرعىندارىن نەسيە ءبولۋ ماسەلەسى قاتتى تولعاندىرىپ وتىر. اۋىلدىڭ نەسيە الۋعا قولىن جەتكىزۋ قاجەت.
ايتالىق, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سالاسىن مەملەكەتتىك قولداۋ ءۇشىن الداعى بەس جىلدىقتا ارنايى قارجى قاراستىرىلعان. ونىڭ ىشىندە 8 ملرد. اقش دوللارى كولەمىندەگى قارجىنى ەل بيۋدجەتىنەن ءبولۋ كوزدەلگەن. ياعني, بۇل – شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك العان نەسيەنىڭ پايىزدىق ۇستەمەسىن تومەندەتۋ ماقساتىندا قاراستىرىلعان قاراجات.
ەلىمىزدە قازىرگى ۋاقىتتا ساراپشىلاردىڭ بولجامى بويىنشا, شاعىن نەسيەگە 180 ملن. اقش دوللارى كەرەك ەكەن. بۇل – بۇگىنگى تاڭداعى سۇرانىستى قامتۋعا قاجەتتى قارجى كولەمى. ال ءبىز ونىڭ جارتىسىن دا بەرە المايمىز. جانە نەسيەنىڭ پايىزدىق ۇستەمەسى وتە جوعارى بولىپ وتىر. سول سەبەپتى جولداۋداعى كورسەتىلگەن مەجەلەر بولاشاقتا ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ءوزىنىڭ ۇلەسىن قوساتىندىعى ءسوزسىز.
ال اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى مال بورداقىلاۋ, ءسۇت ءونىمىن شىعاراتىن كەشەندەر, قۇس فابريكالارى, ەگىن شارۋاشىلىعى, كوكونىس وندىرەتىن جىلىجايلار, قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارى جانە باسقا وسىنداي ۇلكەن بىرلەستىكتەرگە دە قاجەتتى نەسيەنى ءبولۋدىڭ جولدارىن ۇكىمەت قاراستىرۋى قاجەت. ونى دا جولعا قوياتىن دۇرىس جۇيە كەرەك. جۋىردا اقمولا وبلىسىن ارالاپ كەلگەن ءبىر توپ پارلامەنتشىلەرگە دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادىق. ءبىز وندا كرەديتتىك كورپوراتسيانىڭ بازاسىندا اۋىلدىق بانكتى اشۋ ماسەلەسىن العا قويىپ وتىرمىز. كرەديتتىك كورپوراتسيا ءوز تالاپتارىنان شىعا بىلگەن ساناۋلى شارۋاشىلىقتارعا عانا نەسيە بەرىپ وتىر. ءبارىن قامتي المايدى. ال اۋىلدىق بانك قۇرىلسا, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق سالاسىن قامتىر ەدى. ياعني, ۇلكەن دە, شاعىن دا شارۋاشىلىقتار نەسيەگە قول جەتكىزەر ەدى. سول كەزدە كىشىگىرىم شارۋاشىلىقتار دا نەسيە الۋ ءۇشىن ءبىر-بىرىمەن بىرىگىپ, ۇلكەن ءوندىرىس كەشەنىنە اينالار ەدى. ءوز كەزەگىندە ۇلكەن شارۋاشىلىقتار دا ودان ءارى دامي تۇستەتىنى ءسوزسىز. وسى ۇسىنىستارىمىزدى ناقتى مىسالدارمەن كەلتىرە وتىرىپ, ۇكىمەت باسشىسىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادىق. ەندى جاۋابىن كۇتەمىز. مەن بۇل جەردە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءبىر-اق ماسەلەسىن ايتىپ وتىرمىن, ول – نەسيەگە قول جەتكىزۋ.
ەلباسى ءوز جولداۋىندا حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن ارتتىرۋ, قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ كورسەتكىشىن ۇلعايتۋ جونىندە ايتىپ وتكەنى بەلگىلى. كەزدەسۋلەردە دەنساۋلىققا قاتىستى ماسەلە دە از قوزعالعان جوق. 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ مەديتسينا سالاسى جاڭا زاڭمەن جۇمىس ىستەپ جاتىر. ايتالىق, ەمدەلگىسى كەلگەن ادام ءوزىنىڭ دارىگەرىن تاڭداۋىنا, قالاعان ەمحاناسىنا بارۋىنا مۇمكىندىك جاسالۋدا. سول ارقىلى قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى ارتىپ, بالامالى مەديتسيناعا جول اشىلادى دەپ كۇتىلۋدە. دارىگەرلەر مەن اۋرۋحانالار اراسىندا باسەكەلەستىك تۋادى. ساپالى قىزمەتتىڭ ءناتيجەسىندە قارجى دا ءتيىمدى ورنىنا جەتەدى دەگەن توقتام جاسالىپ وتىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا جۇمىس جاقسارۋى ءتيىس. قازىر وسى ماقساتتا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. جاڭا باستامالاردى مەديتسينا سالاسىنىڭ ماماندارى دا قولداپ وتىر.
دەگەنمەن, اۋىلدىق جەردە كەزدەسكەنىمىزدە تۇرعىندار ءبىر قولايسىز ءجايت تۋرالى ايتتى. ەگەر اۋىلدىق وكرۋگتە تۇرعىندار سانى ەكى مىڭعا جەتپەيتىن بولسا, دارىگەرلىك-امبۋلاتوريالىق ۋچاسكەلەر جابىلىپ جاتقان وقيعالار بار ەكەن. ال ەكى مىڭنان اسسا, ونداي قاۋىپ جوق. مىسالى, ءبىر اۋداننىڭ ەلدى مەكەندەرىندە 11-12 دارىگەرلىك-امبۋلاتوريالىق ەمحانا بولسا, سونىڭ جارتىسى قالىپ جاتقان كورىنەدى. ءبىزدىڭ ويىمىز – قازىرگى ۋاقىتتا باردى جوعالتپاي, جوقتى تابا بىلەتىن كەز! سوندىقتان بىرنەشە دەپۋتات بولىپ, وسى ماسەلەنىڭ شەشىلۋ جولدارىن قاراستىرىپ, ۇكىمەتكە, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە ۇسىنىستارىمىزبەن شىققالى وتىرمىز. باستى ماقسات – حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاپ, ودان ءارى جاقسارتىپ, ازاماتتارىمىزدىڭ حال-احۋالىن باسەكەلەستىك قابىلەتىنە جەتكىزۋ. بۇل جايتتەر ەلباسىنىڭ جولداۋىندا دا اتاپ كورسەتىلگەن.
دەنساۋلىق تەك ەمحانالاردا قارالىپ, اۋرۋحانالاردا ەمدەلۋ ارقىلى ەمەس, سپورتپەن شۇعىلدانۋ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ ناتيجەسىندە كەلەتىنى انىق. ءبىز كەزدەسۋلەر بارىسىندا وسى جاعىنا دا ءمان بەردىك. مەكتەپتەرگە بارعانىمىزدا دەنە شىنىقتىرۋ ءپانى قالاي جۇرگىزىلەتىنىن سۇرادىق. بىزدەر وقىعان كەزدەگىدەي ەمەس, قازىر دەنە ءتاربيەسى ءپانى اپتاسىنا ءۇش رەت تۇراقتى وتكىزىلەدى ەكەن. ونىڭ سىرتىندا سالاماتتىلىققا, ىزگىلىككە باپتايتىن ساباقتار دا وتكىزىلەتىنىن ەستىدىك. جالپى, بالانىڭ دەنەسى قيمىلداۋمەن, وي-ءورىسى جاقسىلىققا تالپىنۋمەن وسەدى! نەگە دەسەڭىز, قازىر ءاسكەرگە شاقىرىلعانداردىڭ اراسىندا ءالجۋاز بالالار وتە كوپ. ولاردىڭ 50 پايىزدان استامى تەكسەرۋ كوميسسياسىنان وتە الماي جاتادى. دەنساۋلىعى دا, ءبىلىمى دە جوق جاستارىمىز ەرتەڭ ەلىمىزگە نە بەرەدى؟ ءاربىر ادامنىڭ سىنعا تۇسكەن شاعىندا ولار قالاي باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الادى؟! قالاي ءالجۋاز ۇرپاقپەن ادام كاپيتالىن وسىرە الامىز؟ بۇل – ويلانارلىق ءجايت.
جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەرگە بارىپ وتكىزگەن كەزدەسۋلەرىمىزدە كەلەشەك مامانداردىڭ ساپاسى تۋرالى وي قوزعادىق. ويتكەنى, قازىر ءبىلىم الىپ جاتقان جاستارىمىز ەرتەڭ-اق ءبىتىرىپ شىعىپ, ەكىنشى ون جىلدىقتى, ياعني ەلباسى اتاپ كورسەتكەن 2020 ستراتەگيالىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىراتىندار. سوندىقتان, ولار قالاي ءبىلىم الۋدا, ءوز دەڭگەيىندە ماماندىق الىپ شىعۋى ءۇشىن نە جەتىسپەيدى, وقۋ ورىندارىن قالاي جەتىلدىرۋ كەرەك؟ وسى سۇراقتار توڭىرەگىندە وي بولىستىك.
قازىر ارناۋلى ورتا ءبىلىمدى ماماندار جەتىسپەيدى. مىسالى, كوپ جەردە ەلەكترمەن دانەكەرلەۋشى, سانتەحنيكتەر مەن ەلەكترمونتەرلەر جەتىسپەيدى. ول كەز كەلگەن ادامنىڭ اتقارا بەرەتىن جۇمىسى ەمەس. سوندىقتان بىزگە كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ ورىندارىن دامىتۋ كەرەك. ول ءۇشىن ەلگە قانداي ماماندىقتار كەرەكتىگى جونىندە ساراپتاما جاسالىپ, نارىق زامانىندا باسەكەگە تۇسە الاتىن, ناقتى كەرەك ماماندار تاربيەلەيتىن جاڭا دەڭگەيدەگى ورتا كاسىپتىك وقۋ ورنى بولعانى ءجون. سونداي وقۋ ورنىن اشۋ جوباسى اقمولا وبلىسىنداعى, تسەلينوگراد اۋدانىنىڭ ورتالىعى – اقمول كەنتىندە بەلگىلەنگەن. جانە باسقا وڭىرلەردە دە اشۋ كوزدەلگەن. قازىرگى ءبىلىم بەرىپ جاتقان كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەلەردىڭ دەڭگەيى تومەن. ولاردىڭ شىعارىپ جاتقان ماماندارىنا سۇرانىس تا كوپ ەمەس.
ونىمدەردى قايتا وڭدەۋ, سونداي-اق مەحانيكا سالاسىنداعى ماماندار تاپشى. ەلىمىزگە شەتەلدەن كوپتەگەن جاڭا زاماننىڭ وزىق ۇلگىدەگى تەحنيكاسى مەن قۇرال-جابدىقتارى كەلىپ جاتىر. سونىڭ ءتىلىن ءبىلۋ ءۇشىن بىلىكتى ماماندار كەرەك. بۇرىن شەتەلگە ءبىر-ەكى ايعا جىبەرىپ وقىتىپ الاتىن بولساق, ەندىگى جەردە ونداي مامانداردى وزىمىزدە تاربيەلەپ شىعارۋعا مۇمكىندىگىمىز بار. ەكونوميكا وزگەرگەن سايىن تەحنيكا دا وزگەرەدى. سوعان سايكەس ماماندار دا وزگەرىپ وتىرادى. وسى دامۋ جولى ۇزىلمەۋى كەرەك. زامان اعىمىنان قالمايتىن ماماندار ەلدى العا باستايدى. ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامالارىن تىكەلەي جۇزەگە اسىراتىندار دا – ءبىزدىڭ بىلىكتى ماماندارىمىز. ساپالى ماماندار بولعان جەردە جۇمىسسىزدىق تا ازايادى. سول ارقىلى ەكونوميكامىز دامىپ, قوعامىمىزدىڭ ىرگەسى بەكي تۇسەدى.
ماقسات —ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى دامىتۋ
ءماجىلىستىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ كەزەكتى وتىرىسى ءوتتى, دەپ حابارلادى وسى پالاتانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
كوميتەت مۇشەلەرى ەڭ الدىمەن ارىپتەستەرى, ءماجىلىس دەپۋتاتى ۆالەري كوتوۆيچتىڭ باستاماسىمەن جاسالعان “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىنىڭ اينالىمى سالاسىندا مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ جوباسى تۋرالى باستاماشىنىڭ ءوز بايانداۋىمەن قاراستىرىپ, قولداۋ ءبىلدىردى.
ودان كەيىن سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قايرات وماروۆ “قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن فرانتسۋز رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى” زاڭ جوباسىمەن تانىستىردى. اتالعان قۇجاتقا 2008 جىلعى ماۋسىمدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ فرانتسياعا رەسمي ساپارى بارىسىندا قول قويىلعان. ول قازاقستان جاعىنىڭ باستاماسىمەن “ەۋروپاعا جول” مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ەلىمىزدىڭ جەتەكشى ەۋروپالىق ەلدەرمەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دەڭگەيىنە شىعۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن.
زاڭ جوباسىنا قاتىستى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارىنا دەپۋتاتتار ءسات توقپاقباەۆ, ءۋاليحان قوڭىرباەۆ, ءساۋىرباي ەسجانوۆ سۇراقتار قويدى. زاڭ جوباسى بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى باعيلا بايماعانبەتوۆا ەلگە كەرەك وسى زاڭ جوباسى بويىنشا قوسىمشا بايانداپ, ارىپتەستەرىن قولداۋعا شاقىردى.
سونداي-اق, وسى وتىرىستا كوميتەت مۇشەلەرى “كەدەن وداعىنىڭ كەدەندىك شەكاراسى ارقىلى وتكىزىلەتىن تاۋارلاردىڭ كەدەندىك قۇنىن دەكلاراتسيالاۋ ءتارتىبى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى”, “كەدەن وداعىنىڭ كەدەندىك شەكاراسى ارقىلى وتكىزىلەتىن تاۋارلاردىڭ كەدەندىك قۇنىن ايقىنداۋدىڭ دۇرىستىعىن باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءتارتىبى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى”, “تاۋارلاردىڭ دامۋشى جانە از دامىعان ەلدەردەن شىعارىلعانىن ايقىنداۋ ەرەجەسى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى” زاڭ جوبالارىن تالقىلاپ, پالاتانىڭ جالپى وتىرىسىنا جىبەرۋگە كەلىستى.
ساراپتاۋ جۇرگىزىلۋدە
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنەن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ۆلاديمير نەحوروشەۆتىڭ اعىمداعى جىلدىڭ 3 اقپانىندا پالاتانىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا جولداعان ساۋالىنا جاۋاپ كەلدى. ساۋالدا ەنەرگەتيكالىق (الكوگولسىز, از الكوگولدى جانە الكوگولدى) سۋسىنداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن انىقتاۋعا بايلانىستى ماسەلە كوتەرىلگەن بولاتىن. مينيسترلىكتىڭ جاۋابىندا بىلاي دەلىنەدى:
“ەلىمىزدىڭ باس مەملەكەتتىك سانيتارلىق دارىگەرىنىڭ 2007 جىلعى 30 ناۋرىزداعى №12 قاۋلىسىمەن مەكتەپكە دەيىنگى جانە جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ساتۋعا تىيىم سالىنعان. دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ 2008 جىلعى 15 قاڭتارداعى №7 بۇيرىعىمەن ەنەرگەتيكالىق سۋسىندارعا تىيىم سالۋ جونىندەگى وسى نورما (38-تارماقتىڭ 2-تارماقشاسى) “جالپى ءبىلىم بەرۋ جانە ينتەرنات ۇيىمدارىنىڭ قۇرىلىمدارىنا, كۇتىپ-ۇستاۋىنا جانە وقىتۋ جاعدايىنا قويىلاتىن سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق تالاپتار” سانيتارلىق ەرەجەسى مەن نورمالارىنا ەنگىزىلگەن.
قازىرگى كەزدە حالىقارالىق ءتاجىريبەنى زەردەلەۋ ماقساتىندا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ ادام دەنساۋلىعىنا اسەرى تۋرالى سوڭعى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ دەرەكتەرىن ۇسىنۋ ءجونىندە دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (ريم, يتاليا) اليمەنتاريۋس كودەكسىنىڭ كوميسسياسى حاتشىلىعىنا سۇراۋ جولداندى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ كوميتەتى قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىمەن جانە رەسپۋبليكالىق سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ستانسامەن بىرلەسىپ, اتالعان سۋسىنداردىڭ قۇرامىن زەردەلەۋدى باستادى.
رەسپۋبليكا اۋماعىندا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى وتاندىق ءوندىرۋشىلەردىڭ جانە ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ ءتىزىمى, سونداي-اق بوساتىلاتىن سۋسىنداردىڭ اسسورتيمەنتتەرى انىقتالۋدا.
ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا سايكەستىلىگىنە ىرىكتەپ سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ساراپتاۋ جۇرگىزىلۋدە”.
بالالار ساۋلىعى باستى نازاردا
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتى قازاقستانداعى يۋنيسەف وكىلدىگىمەن بىرلەسىپ, “قارجىلىق جانە ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ قازاقستانداعى بالالاردىڭ ساۋلىعىنا تيگىزەتىن اسەرى” اتتى تاقىرىپتا دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدى.
كوميتەت ءتورايىمى گۇلجان قاراعۇسوۆا شارانى العىسوزبەن باستاپ, قازاقستانداعى يۋنيسەف وكىلى حاناا سينگەر حانىم بەتاشار ءسوز سويلەدى. ودان كەيىن “قر ۇكىمەتى مەن ۇلتتىق بانك جانىنداعى ۇلتتىق تالدامالىق ورتالىق” اق-تىڭ باسقارما باستىعى ايانا ماناسوۆا 2009 جىلدىڭ سوڭىندا تالداۋ ورتالىعى, يۋنيسەف پەن حالىقارالىق دامۋ ينستيتۋتى جۇرگىزگەن زەرتتەۋ ناتيجەسىمەن تانىستىردى. زەرتتەۋ “قازاقستانداعى ايەلدەر مەن بالالاردىڭ ومىرىنە ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ, ازىق-ت ۇلىك پەن وتىنعا باعا تۇراقسىزدىعىنىڭ اسەرى” دەپ اتالعان بولاتىن.
اتالعان زەرتتەۋ قورىتىندىسىن جاريالاعان ا.ماناسوۆا ءبۇگىنگى تاڭدا بالالاردىڭ جاعدايى كوڭىل الاڭداتارلىقتاي ەمەس ەكەندىگىن مالىمدەي كەلە, دەگەنمەن, وسىنداي ەكونوميكالىق تۇراقسىز زاماندا بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ءۇشىن پرەۆەنتيۆتى شارالار تۋرالى بۇگىننەن باستاپ ويلاۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ ماقساتى – قر ۇكىمەتى مەن پارلامەنتىنە قازاقستانداعى بالالاردىڭ ساۋلىعىنا قارجى جانە ەكونوميكالىق داعدارىس ىقپالى سالدارىنىڭ الدىن الۋ جونىندەگى شارالاردى ازىرلەۋگە قولداۋ كورسەتۋ.
شاراعا قاتىسۋشىلار زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىسىمەن تانىسقاننان كەيىن داعدارىس جانە ودان كەيىنگى كەزەڭدەردە بالالاردىڭ ساۋلىعىن جاقسارتۋ جونىندەگى ۇسىنىمداردى تالقىلاپ, ۇسىنىس جاسادى.
ونىڭ جۇمىسىنا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, حالىقارالىق جانە ورتالىق مەملەكەتتىك ۇيىمدار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
ساۋلە دوسجانوۆا, جۋرناليست.
رەسپۋبليكالىق مارتەبە بەرۋ ادىلدىك بولماق
الدان سمايىل, ءماجىلىس دەپۋتاتى.
استانا قالاسى رەسپۋبليكانىڭ ەلورداسى رەتىندە بارلىق جاعىنان دامىپ كەلەدى. بۇگىندە قالانىڭ ارحيتەكتۋرالىق ساۋلەتىنە مادەنيەتى ساي دەپ انىق ايتا الامىز. شاھاردا استانالىقتاردىڭ عانا ەمەس, رەسپۋبليكانىڭ كوز قۋانىشى مەن ماقتانىشىنا اينالعان ونەر وردالارى از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى – قاليبەك قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق دراما تەاترى مەن ماكسيم گوركي اتىنداعى ورىس دراما تەاترى.
اتالعان ونەر شاڭىراقتارىنىڭ تاريحى قالا مەن ءوڭىردىڭ كەشەگى جانە بۇگىنگى شەجىرەسىمەن استاسىپ جاتىر. ورىس دراما تەاترىنىڭ قۇرىلعانىنا 80 جىلدان اسسا, قازاق دراما تەاترىنىڭ العاشقى قويىلىمى وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى ساحنا-عا شىعارىلعان. كەڭەستىك كەزەڭدەگى ۇلتتىق سولاقاي كوزقاراستىڭ سالقىنىمەن جابىلىپ, كەيىن 90-شى جىلدارى كورەرمەندەرىمەن قايتا قاۋىشتى.
ەكى تەاتر دا ۇزاق ۋاقىت قالا مەن ايماقتىڭ رۋحاني-ەستەتيكالىق سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋمەن بىرگە, قازاق ونەرىن شەتەلدەرگە تانىتۋعا ويداعىداي قىزمەت ەتتى. بۇگىندە استانالىق جوعارى تالعامعا ساي ساحنالىق شەبەرلىگىمەن جانە رەپەرتۋارلىق باي مازمۇنىمەن ەرەكشەلەنۋدە. الەمدىك دراماتۋرگيانىڭ وزىق ۇلگىلەرى مەن قازاق دراماسىنىڭ كلاسسيكالىق تۋىندىلارىن ساحنالاۋدا ايتارلىقتاي جەتىستىككە يە. ولاردا 4 حالىق ءارتىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن 14 قايراتكەرى, حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق مارتەبەلى سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتتارى قىزمەت ەتەدى.
تەاترلار ۇجىمدارى استانالىق جانە رەسپۋبليكالىق جوعارى دەڭگەيدەگى بارلىق شارالارعا ۇدايى اتسالىسىپ ءجۇر. مەملەكەتتىك ماڭىزى بار فەستيۆالدەر مەن قويىلىمداردىڭ ءبارى دەرلىك ساحنا تالاپتارىمەن بىرگە, ۇلتتىق جانە كلاسسيكالىق مۋزىكا ونەرىن ەركىن مەڭگەرگەن وسى ەكى تەاتر اكتەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ءوتىپ كەلەدى.
استانا ەلىمىزدىڭ مادەني-رۋحاني ورداسىنا اينالىپ, الەمدىك ونەرگە ۇمتىلعان, عالامعا تانىلعان شاقتا اتالعان تەاترلاردىڭ قالالىق دەڭگەيدە قالۋى ورىنسىز دەپ ويلايمىز. ولاردىڭ دارەجەسى استانانىڭ بيىك مارتەبەسىنە ساي بولۋعا ءتيىس. بۇگىندە وسى ونەر وردالارىنا رەسپۋبليكالىق ستاتۋس بەرۋ قاي جاعىنان الساق تا ادىلدىك بولىپ تابىلادى. بۇل تەاترلاردىڭ ەلگە بەلگىلى ونەر شەبەرلەرىمەن تولىعۋىنا, الەۋمەتتىك, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى. جانە دە بۇل ۇستىمىزدەگى جىلى 13 جىلدىعىن اتاپ وتكەلى وتىرعان, ەل پرەزيدەنتىنىڭ تاريحي ەرلىگى بولىپ تابىلاتىن استاناعا قۇرمەتتىڭ لايىقتى كورىنىسىنە اينالار ەدى.