كەشە ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ءتىل كوميتەتى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىم كوميتەتى مەن ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ۇيىمداستىرۋىمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى تويى تۇسىندا «ءداۋىر» باسپاسىنان 10 مىڭ دانامەن جارىق كورگەن 15 تومدىق «قازاق ادەبي ءتىلى سوزدىگىنىڭ» تۇساۋكەسەر ءراسىمى ءوتتى.
بۇل سالادا ءجۇز, ەكى ءجۇز جىلدىق تاجىريبەسى بار ەلدەرمەن سالىستىرعاندا, ارينە, قازاق ءتىل ءبىلىمى ءۇشىن ءوزىمىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان جوبانىڭ ورنى وراسان زور بولىپ تابىلادى ءارى جيىرما جىلدىق تاۋەلسىزدىگىمىزدە ۇلان-عايىر ەڭبەكتىڭ مول جەمىسى ەكەنىندە داۋ جوق. بۇعان دەيىن دە حالىقتىڭ رۋحاني قاجەتىنە جاراتىلىپ كەلگەن دۇنيەلەر بولعان. ولار ماسەلەن پروفەسسور ا.ىسقاقوۆتىڭ باسشىلىعىمەن شىققان «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى» ون تومدىعى (1974-1986), اكادەميك ءى.كەڭەسباەۆتىڭ «قازاق ءتىلىنىڭ فرازەولوگيالىق سوزدىگى» (1977), ن.وڭداسىنوۆتىڭ «پارسىشا-قازاقشا ءتۇسىندىرمە سوزدىگى» (1986), ەكى تومدىق «ارابشا-قازاقشا تۇسىندىرمە ءسوزدىگى» (1984-1989), اكادەميك ن.ساۋرانباەۆتىڭ رەداكتسياسىمەن جارىق كورگەن «ورىسشا-قازاقشا سوزدىك», (1954) اكادەميك ر.سىزدىق, پروفەسسور ك.قۇسايىنوۆتىڭ رەداكتورلىعىمەن شىققان «قازاقشا-ورىسشا سوزدىك» (2003) سياقتى ىرگەلى ەڭبەكتەر دەر ەدىك. بىراق اراعا ەداۋىر ۋاقىت سالىپ بارىپ رۋحاني قۇندىلىعىمىزدى كەرەمەت ءىنجۋ-مارجانمەن تولىقتىرىپ وتىرعان مىنا سوزدىكتىڭ العاشقىلاردان دا, مۇنان كەيىن جارىق كورەتىن كەلەسى ۇلگىلەرىنەن دە ءجون-جوسىعى بولەك دەۋ لازىم.
تۇساۋكەسەردە ءتىل كوميتەتىنىڭ توراعاسى شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى شىعارماشىلىق توپقا العىسىن بىلدىرە كەلىپ, ون بەس تومدىقتىڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىنا, جوعارى وقۋ ورىندارى مەن مەكتەپتەرگە تاراتىلاتىنىن جەتكىزدى. تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ اراسىندا وزگەلەرگە قاراعاندا بۇل جاعىنان بارىنەن قازاقتىڭ باعى ارتىعىراق ەكەنىنە ناقتى مىسالدار كەلتىردى. سوڭعى كەزدەرى جارىق كورگەن قىرعىز, ءوزبەك, تۇرىك تۇسىندىرمە سوزدىكتەرىمەن سالىستىرعاندا, بىزدەگى سوزدىك قوردىڭ ولاردان سونشالىق باي دا كوركەم ەكەندىگىنە ءسۇيسىنىس ءبىلدىردى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» بويىنشا جۇزەگە اسىرىلعان سوزدىكتى جالعاستىرۋ ءىسى وسىمەن توقتاپ قالمايتىنىنا, كەمىندە 4-5 جىلدا جارىق كورىپ وتىرىلۋى تيىستىگىنە ءمان بەرىلدى.
مادەنيەت ۆيتسە-ءمينيسترى عازيز تەلەباەۆ بۇگىنگى ءوتىپ وتىرعان شارا ەلىمىزدەگى ەلەۋلى وقيعا بولىپ سانالادى, ءتىل ساياساتىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ماماندار ءۇشىن بۇل وتە كەرەك قۇرال, تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا مۇنان اسقان تارتۋ بولا ما, سوزدىككە 92300 ءسوز بەن 57856 ءسوز تىركەسى, بارلىعىن قوسقاندا, 150156 لەكسيكالىق بىرلىك قامتىلىپ, لەكسيكوگرافيالىق سارالاۋ بارىسىندا 166 مىڭنان استام ءسوزدىڭ ماعىناسى اشىق كورسەتىلگەن, دەدى.
جوبانىڭ عىلىمي جەتەكشىسى نۇرگەلدى ءۋاليدىڭ ايتۋى بويىنشا, سوزدىكتى ازىرلەۋ بارىسىندا ماماندار ءتۇرلى سالانى قامتۋعا, سونداي-اق ءسوز الۋاندىعىنا بارىنشا كوڭىل بولگەن. كوركەم ادەبيەتتەگى سوزدەرمەن عانا شەكتەلمەي, ۇمىتىلىپ بارا جاتقان ديالەكتىلەرگە, ءار ءوڭىردىڭ تابيعاتىنا قاراي قولدانىسقا ەنگەن جەرگىلىكتى تەرميندەرگە دە ءمان بەرىلۋى ونى بۇرىنعىلاردان ەرەكشەلەندىرە تۇسسە, ەسكى كىتابي سوزدەردىڭ قامتىلۋى حالقىمىزدىڭ تىلدىك قورىنىڭ قانشالىقتى باي ەكەنىنە كوزىمىزدى انىق جەتكىزىپ تاستادى. تاعى ءبىر قىرى – لۇعاتتاۋ ماقالامەن وزگەشە سيپاتى اشىلا تۇسەدى. قازاق تىلىنە سىرتتان, ءتۇرلى سالالار بويىنشا شەت تىلدەردەن كەلىپ ورنىعىپ جاتقاندارىن ەسەپكە الساڭىز, ءتىپتى مۇنداي سوزدىكتى جىل سايىن جاڭعىرتىپ, تولىقتىرۋ ارتىقتىق ەتپەس ەدى دەگەن ويعا كەلەسىز. الايدا باسىندا جۇمىسى كارتوچكالىق ۇلگىمەن باستالعان ەڭبەك كەيىن وزىق تەحنولوگيانىڭ ناتيجەسىندە ساپاسى جوعارى دەڭگەيدە جارىق كورىپ وتىر. ەڭبەكتەگى «جالپى رەداكتسياسىن باسقارعان» دەگەن تۇسقا قازاق ءتىلى سوزدىگىن جاساۋدا العاشقى تۇرەن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى, بۇگىندە كوزى ءتىرى بولماعانمەن اتى ءتىل عىلىمى سالاسىندا ايرىقشا قۇرمەتكە يە احمەدي ىسقاقوۆتىڭ ەسىمىن قويۋدى پارىز ساناعانىن ايتتى. العاشقى سوزدىكتىڭ سوزتىزبەسىندە 67 مىڭداي سوزدىك بىرلىك بەرىلسە, مىنا جيناقتا ودان ءبىرشاما مولىراق سوزدىك بىرلىك قامتىلعانى تىلگە تيەك ەتىلدى. كەڭەستىك داۋىردە اسىرەسە, رۋحاني قازىناعا قاتىستى كوپ دۇنيە كوپشىلىككە جەتپەي, كولەڭكەدە قالىپ قويعانى ءمالىم. وتكەن كەزەڭنىڭ سول ولقىلىقتارى وسى جولى تولىعىمەن تۇزەلگەندەي. الاش زيالىلارى مەن قازاق ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ ۇلتتىق سوزدىك قوردىڭ مايەگى بولىپ تابىلاتىن كوركەم دۇنيەلەرى سوزدىكتىڭ كورنەكى ماتەريالىن مەيلىنشە تولىقتىرىپ تۇر. مۇندا 20 مىڭعا جۋىق ءارتۇرلى تيپتەگى انىقتاما بەرىلىپ, 600 مىڭعا جۋىق دايەكسوزدەن تۇراتىن دايەكتەمەلىك قور جيناقتالعان. وعان قوسا عىلىم-ءبىلىم سالاسىندا قولدانىلاتىن اتاۋلار دا بەرىلگەن.
«قازاق ادەبي ءتىلى سوزدىگىنىڭ» ەلباسى العىسوزىمەن باستالۋى بەكەر ەمەس. «كەز كەلگەن ۇلتتىڭ باعا جەتكىسىز قازىناسى – ءتىل. ول – ۇلتپەن ءبىرگە جاساپ, زامانمەن بىرگە دامىپ وتىراتىن قۇبىلىس. انا ءتىلىمىزدىڭ بار بايلىعىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ قانا قويماي, ونى جيناقتاپ, جۇيەلەپ جاس ۇرپاققا تابىستاۋ – ءار بۋىننىڭ ابزال بورىشى.
ۇلتىمىزدىڭ ۇلى قازىناسى – انا ءتىلىمىزدىڭ سوزدىك قورىن تۇگەندەپ, ونداعى ءار ءسوزدىڭ ماعىناسىن اشىپ, ءمانىن انىقتاپ كوپتومدىق سوزدىك رەتىندە شىعارۋ وتە يگىلىكتى ءىس», دەپ تۇيىندەلەتىن وي-پىكىر مۇنان كەيىن دە ءوز جاناشىرلارىنان قولداۋ تابا بەرەتىنى كۇمان تۋدىرمايدى.
سەناتور ءادىل احمەتوۆ: «عىلىمنىڭ اتاسى – ماتەماتيكا» دەگەن قاعيدانى ءبارىمىز جاقسى بىلەمىز. مەن وسىعان: «ءبىلىمنىڭ اناسى – ءتىل» دەگەن ءسوزدى قوسقىم كەلەدى», دەدى. ارمەنيادان تابىلعان تاريحي جازبالاردىڭ ءتۇپ توركىنى قايدان تارايتىنى تۋرالى قىزىق دەرەكتەردى العا توستى. شەشەن سودان كەيىن الەم ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنەن قازاق ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ قولدانعان ءسوزدىك قورى ەشقاشان كەم تۇسپەگەنىن ايتسا, «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اق پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ: «ەڭبەككە قاي ءسوزدىڭ دە ەڭ ءساتتى قولدانىلعان ۇلگىسىن الۋ كەرەك», دەپ مۇنداي تانىمال تۇلعالاردان الىنعان مىسالداردى ەنگىزۋ ارقىلى سوزدىكتىڭ قۇندىلىعى ارتا تۇسەتىنىن ايتتى.
استاناداعى تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى شاكىر ىبىراەۆ: «ەڭبەككە ەنگەن سوزدىك قوردىڭ اۋقىمى قازاق ءتىلىنىڭ كۇش-قۋاتىن اڭعارتادى», دەدى. الايدا قازاق ءتىلىنىڭ ءالى دە تولىققاندى عىلىم تىلىنە اينالىپ كەتە الماي جاتقانىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى. تۇساۋكەسەر راسىمدە باسقا دا عالىمدار ءوز پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. «بۇل كىتاپتى قايدان ساتىپ الۋعا بولادى؟» دەگەن كوپتىڭ كوكەيىندەگى سۇراق قويىلىپ جاتتى. مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن جارىق كورگەن كوپتومدىق ساتىلمايدى. كەلەشەكتە ونىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن جاساۋ قولعا الىنۋى مۇمكىن دەگەن پايىم بۇيىرتسا, بۇل سوزدىكتىڭ ءار قازاققا قولجەتىمدى دۇنيەگە اينالارىنا سەندىردى.
قاراشاش توقسانباي.
استانا.