كونستيتۋتسيا – ەل دامۋىنىڭ ارقاۋى

1995 جىلعى 30 تامىزدا رەس­پۋب­ليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىل­دان­عان قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى ورنىقتى تاۋەلسىز مەملەكەتتى قۇرۋدىڭ, ەلىمىزدىڭ ودان ءارى تۇراقتى دامۋى مەن جاڭا قۇقىقتىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋدىڭ بەرىك نورماتيۆتىك تۇعىرىنا اينالدى.

كونستيتۋتسيا – ماڭگىلىك ەل يدەيا­سىن ورنىقتىرۋعا بەت تۇزەگەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ جاسامپاز رۋحى سالتانات قۇرعان ەلىمىزدىڭ بەرىك تۇعىرى دەسەك, ونىڭ كەمەلدىلىگىنىڭ وزەك-ار­قاۋى بۇگىنگى تاڭداعى قوعامدىق قاتى­ناستىڭ سان-سالالى ماسەلەلەرىندە ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك, ساياسي, ما­­دەني تۇرعىدان دامىپ, وركەن­دەۋى­مىز­دىڭ ناتيجەسىنە تىكەلەي بايلانىستى.

قازاقستان «قۇقىق ارقىلى دەمو­كراتيا ءۇشىن» ەۋروپالىق كو­ميس­سيا­نىڭ (ۆەنەتسيا كوميسسياسىنىڭ) تو­لىققاندى مۇشەسى رەتىندە ادام­نىڭ جەكە باسىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستان­دىقتارىن قۇرمەتتەۋ قاعيداتتارى نەگىزىندە دامىعان قۇقىقتىق مەملە­كەتتىڭ جوعارى دەڭگەيىنە قول جەتكىز­گەندىگىن الەمدىك اۋقىمدا دالەلدەپ بەردى.

قازاق جەرىندە تۇرىپ جاتقان ءار­تۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ەتنوستىق, ءدىني جانە وزگە دە سيپاتىنا, الەۋمەتتىك تەگىنە قاراماستان, بارلىعىنىڭ تەڭ جاعدايدا ءومىر ءسۇرۋى تۋرالى ەرە­جە ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدىڭ, كونس­تيتۋتسيالىق قاعيداتىمىزدىڭ باستى وزەگى بولىپ تابىلادى.

كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابىنىڭ 2-تارماعىندا قوعامدىق تاتۋلىق پەن ساياسي تۇراقتىلىق, قازاقستاندىق پاتريوتيزم مەن ەكونوميكالىق دامۋ, مەملەكەت ءومىرىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن دەموكراتيالىق ادىستەرمەن شەشۋ سياقتى ەل ءومىرىنىڭ اسا ماڭىزدى تۇبەگەيلى قاعيداتتارى قامتىلعان.

جوعارىدا كورسەتىلگەن قاعيداتتار مەملەكەت ءومىرىنىڭ ساپالى سيپاتتامالارىن ايقىنداپ قانا قويماي, كونستيتۋتسيالىق دامۋدىڭ تۇعىرلى ۆەكتورلارىنىڭ نەگىزىن قالايدى.

كونستيتۋتسيا ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىز­دىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ورنىق­تى ساياسي-قۇقىقتىق ءتارتىپتى قالىپتاس­تىر­سا, كونستيتۋتسيالىق جۇيەنىڭ نە­گىز­گى ەلەمەنتى رەتىندەگى قۋاتتى پرەزي­­دەنتتىك بيلىك ينستيتۋتى ازامات­تىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ قالىپ­تا­سۋى­نا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, ءوزىنىڭ تولىققاندى الەۋەتىن دالەلدەي الدى.

قازاقستاندىق كونستيتۋتسيو­نا­ليزم­نىڭ قالىپتاسۋى مەن نىعايۋى جو­لىنداعى باتىل باستامالاردىڭ باستى ماقساتى قازاقستان حالقىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن ءتيىمدى ءارى تۇرلاۋلى ارەكەت ەتەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. ونى ۇنەمى جەتىلدىرۋ, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تۇعىرى رەتىندە حالىقپەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋ ارقىلى دا كونستيتۋتسيالىق قۇن­دىلىقتىڭ مارتەبەسى جوعارىلاپ وتىر.

سونىمەن بىرگە, كونستيتۋتسيا پار­لامەنتتىڭ جانە ونىڭ پالاتالارىنىڭ اتقارۋشى بيلىك تارماعىمەن تۇراقتى تۇردە ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋىن قامتا­ماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇتىمدى پارلا­مەنتاريزم تۇجىرىمداماسىن قالىپ­تاستىرۋدىڭ قۇقىقتىق ىرگەتاسىن قالادى, مۇنىڭ ءوزى زاڭ شىعارۋ قىز­مەتىن جەتىلدىرۋگە جانە بيلىك تارماق­تارىنىڭ جاۋاپتىلىعىن ارتتىرۋعا مەيلىنشە ىقپال ەتتى.

مىنە, وسىنداي جەتىستىكتەر مەن اتق­ارىلعان باسقا دا ماڭىزدى ءىس-شا­را­لاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, ەلباسى ­­ن.ءا.نازارباەۆ اتا زاڭىمىزعا: «قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋ­تسيا­سى – قوعام مەن مەملەكەتتىڭ الەۋ­مەت­تىك جاڭعىرۋىنىڭ ىرگەلى نە­گىزى» دەپ ءوزىنىڭ ءادىل باعاسىن بەردى.

تورتكۇل دۇنيەدە ورىن العان ەكونوميكالىق داعدارىستارعا قارسى ارەكەت جاساۋ, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتقا ىقپالى بار حالىقارالىق احۋالدى ەسكەرۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى مەن اسا ماڭىزدى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى دەر كەزىندە شەشۋ ءۇشىن ءتيىمدى ۇلتتىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداعان كەزەڭدەر دە بول­دى. مۇنداي ساتتەردە تىعىرىقتان شى­عۋدىڭ ۇنەمى ۇتىمدى جولدارىن تاڭ­داي بىلەتىن ەلباسىنىڭ دۇنيە­جۇ­زىلىك وزىق تاجىريبەگە جۇگىنۋ قاجەت­تى­گى تۋرالى ۇسىنىستارى باس­شىلىققا الىن­دى. وسىنىڭ ءبارىن رەتكە كەلتىرىپ, ىسكە اسىرۋ ءۇشىن اتا زاڭىمىزدىڭ الە­­ۋەت­­تى مۇمكىندىگىنە جۇگىنۋگە تۋرا كەلدى.

1998 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما بارىسىندا كونستيتۋتسياعا پارلامەنتتىڭ ءرولىن نىعايتۋ تۋرالى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى, 2007 جىلعى رەفورما باسقارۋدىڭ پرەزيدەنتتىك نىسانىنىڭ پارلامەنتتىك نىسانىن كۇشەيتتى, ياعني پرەزيدەنتتىڭ ۇكىمەتكە قاتىستى كەيبىر وكىلەتتىكتەرى پرەزيدەنتتىڭ بيلىك اياسىنان جوسپارلى تۇردە پارلامەنتكە اۋىسا باستادى.

مەملەكەت باسشىسى باستاما­شى­لىق جاساپ, قازاقستاندىق قوعام­نىڭ قولداۋىنا, پارلامەنتتىڭ ماقۇل­داۋىنا يە بولعان 2017 جىلعى كونستي­تۋتسيالىق جاڭعىرۋ بارىسىندا تاعى دا ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ قۋاتتى نەگىزى ايقىن سەزىلدى.

ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن بي­لىك تارماقتارىنىڭ اراسىنداعى وكىلەت­تىكتەردى اۋقىمدى تۇردە قايتا ءبولۋ جۇرگىزىلدى.

كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وسى وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ دەربەستىگى نىعايىپ, جاۋاپكەرشىلىگى ارتا ءتۇستى.

كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى, قوعامدىق كەلىسىمدى ودان ءارى نىعايتۋ, قازاقستاندىق ۇيلەسىم مەن بىرلىك, بولاشاعى ءبىرتۇتاس ەلدى قالىپتاستىرۋ جانە قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋى جونىندەگى تالاپتارعا ساي ەنگىزىلدى.

ءومىر تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, بيلىكتى قايتا ءبولۋ ساياسي جۇيەنىڭ سەر­­پىندىلىگىن قامتاماسىز ەتتى, ونىڭ الە­ۋەتىن ىسكە اسىرۋ جولىنداعى قۇ­قىق­­تىق نەگىزدەر ودان ءارى ايقىندالا ءتۇستى, قابىل­دانعان شەشىمدەر ءۇشىن بيلىك­تىڭ بارلىق تارماقتارىنىڭ جا­ۋاپ­­­كەرشىلىگى ارتتى جانە ولاردىڭ زاڭ شى­عارۋ قىزمەتى دۇرىس جولعا قويىلدى.

ۇلتتىق زاڭنامانى دامىتۋعا, بيزنەس قۇرىلىمدارى قىزمەتىنىڭ پارمەندىلىگىن, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى كونستيتۋتسياسى نورمالارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا وڭ اسەر ەتكەن «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» كونستيتۋتسيانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋەتىن اشا تۇسۋگە مول مۇمكىندىك بەردى.

وسىلايشا, بۇل رەفورما كونس­تي­تۋتسيانىڭ قۇقىق ۇستەمدىگى يدەيالارىن جانداندىرۋعا ىقپال ەتەتىن قۋاتتى رۋحاني-ادامگەرشىلىك, ساياسي-قۇقىقتىق جانە جاسامپازدىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا باعىتتالدى.

2017 جىلعى 10 ناۋرىزداعى «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستي­تۋ­تسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىق­تى­رۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ زاڭى پرەزيدەنتتىڭ, ول قۇرعان جۇمىس توبى مۇشەلەرىنىڭ, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ, ەلدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە قۇجاتتى تالقى­لاۋعا قاتىسقان مىڭداعان قازاقستان­دىقتاردىڭ ۇلكەن مۇددەلىلىكپەن اتقارعان جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى ەكەنىن اتاپ وتكەن ورىندى.

دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىق مو­يىنداعان جەتىستىكتەرگە قاراماستان, قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق دامۋ جىلدارىندا قولعا الىنعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەر ءالى دە بولسا تۇبەگەيلى شەشىمىن تولىقتاي تاپقان جوق, كوزدەگەن ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن قابىلدانىپ جاتقان سوت شەشىمدەرىنىڭ ساپاسىن ودان ءارى جەتىلدىرىپ, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي وتىر.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇ­قىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا كونستيتۋتسيانىڭ مەملەكەتتىڭ زاڭنا­مالىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە باسقا دا شارالار ارقىلى ىسكە اسىرى­لۋعا جاتاتىن قۇقىقتىق يدەيالارى مەن قاعيداتتارىن قانداي جاعدايدا بولسىن تياناقتى تۇردە ورىنداۋ قاجەتتىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى.

زاڭنامانى جەتىلدىرۋ پروتسەسىندە كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگى جانە ونىڭ تومەنگى دەڭگەيدەگى اكتىلەرگە ساي­كەستىگى قاعيداتتارىن بۇلجىتپاي ۇس­تانۋ ءۇردىسى ۇنەمى نازاردا بولۋعا ءتيىس.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2017 جىلعى جولداۋىندا ايتىلعان كونس­تيتۋتسيانىڭ الەۋەتىن تولىققاندى ىسكە اسىرۋ قۇرالدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە «بارلىعىن قامتيتىن كونستيتۋتسيالىق مونيتورينگ» قاجەت دەگەن قۇندى ۇسىنىستى ءوز باسىم قولدايمىن.

بۇل ۇسىنىستىڭ قۇندى بولاتىن سەبەبى, كونستيتۋتسيالىق مونيتورينگ ءوزىنىڭ جۇمىسىندا مەم­لەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ قىز­مەتىن, قۇقىقتىق مادەنيەت پەن ازا­ماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق اقىل-ويى دەڭگەيىن قامتىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار زاڭداردى جانە وزگە دە قۇقىقتىق اكتىلەردى قابىلداعان كەزدە تۋىنداۋى مۇمكىن قاۋىپ-قاتەردى مەيلىنشە ازاي­تۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن ءدال ايقىن­داۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ, وڭتايلى جۇ­مىستى ساپالى اتقارۋعا ىقپال ەتەدى.

سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق كە­ڭەس­تىڭ 2018 جىلعى جولداۋىندا دا نە­­گىزگى زاڭنىڭ جەتەكشى ءرولىن نىعاي­تا­تىن كونستيتۋتسيوناليزم يدەيالارىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جونىندە بىرقاتار ۇسى­نىستار ايتىلعانى ەستەرىڭىزدە بولار.

ماسەلەن, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس­تىڭ پىكىرىنشە, زاڭ ۇستەمدىگىن جانە ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى كەپىلدىكتەرىن, ادىلدىك جانە كەمسىتپەۋشىلىك قاعيدات­تارىن, بيلىكتى ءبولۋ قاعيداتىن قاتاڭ ساقتاماي, ازاماتتاردىڭ سوت تورەلىگىنە قول جەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتپەي كونستيتۋتسيانىڭ الەۋەتىن تولىق­قاندى ىسكە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قۇ­قىق شىعارماشىلىعى قىزمەتىنە «جاساندى ينتەللەكت» قۇرالدارىن ەنگىزۋمەن بايلانىستى زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا, نورماتيۆتىك اكتىلەردى دايىنداۋدىڭ پاكەتتىك قاعيداتىن ىسكە اسىرۋعا, «قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىندا كوزدەلگەن بىرقاتار وزەكتى زاڭداردى قابىلداۋعا باعىتتالعان ۇسىنىس­تارى ايتارلىقتاي قىزىعۋشىلىق تۋعىزادى. بۇل كەلەلى ۇسىنىستار زاڭداردى, زاڭنان تۋىن­دايتىن اكتى­لەردى قولدانۋدا جۇرت­شىلىقتىڭ ىنتاسىن ارتتىرىپ, ولاردىڭ زاڭ نورمالارىمەن تانىسۋىنا قولايلى جاعداي تۋعىزاتىنى انىق.

وسىلايشا, قولدانىستاعى نورما­تيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى جۇيەلى نەگىزدە جەتىلدىرۋمەن بىرگە, ولارعا شىنايى قۇقىقتىق ءومىر بەرۋ ارقىلى جاسامپازدىق الەۋەتىن اشا وتىرىپ, كونستيتۋتسيانىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە رۋحاني-مادەني نورمالارىن قوزعايتىن جاڭا زاڭ­دار­دى ازىرلەۋگە مۇمكىندىك تۋادى. بۇل زاڭدار كونستيتۋتسيا نورمالارىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, مەملەكەتتىلىكتىڭ ىرگەسىن نىعايتۋ, حالىق­تىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ جولىندا كەزدەسەتىن پروبلەمالاردى ەڭسەرۋ باعىتىندا ازىرلەنۋگە ءتيىس. وسىنىڭ نەگىزىندە ەلدىڭ كەمەلدەنۋىنە ۇلەس قوسىپ, ىقپال ەتەتىن تىڭ باعدار­لامالار قابىلدانۋى قاجەت.

كونستيتۋتسيا – ماڭگىلىك ەل يدەياسىن ورنىقتىرۋعا بەت تۇزەگەن, تاۋەل­سىزدىكتىڭ جاسامپازدىق رۋحى سالتانات قۇرعان جاس مەملەكەتىمىزدىڭ بەرىك تۇعى­رى. ال «رۋحاني جاڭعىرۋ» باع­دار­لا­ماسى – كەمەلدىلىك جولىنداعى اتا زا­ڭىمىزدىڭ نەگىزگى ارقاۋىن بەكىتە تۇ­سەتىن, ەلدى دامىتىپ, ىزگىلىككە با­عىت­­تايتىن نەگىزگى باعدارشام دەۋگە بولادى.

كونستيتۋتسيانىڭ كەمەلدىلىك ارقاۋى ونىڭ بۇگىنگى تاڭداعى جانە بولاشاقتاعى قوعام ءومىرىنىڭ سان-سالالى دامۋىنىڭ اجىراعىسىز سيپاتىن بىلدىرەدى. ەلگە قاتىستى قولدانىلاتىن كەمەلدىلىك ۇعىمىنىڭ ءوزى ۇتىمدى دامۋ جولىنا ءتۇسىپ, قاي سالادا بولسىن يگى ىستەردى باياندى ەتەتىن تولىسۋ سيپاتتاماسىن قامتيدى. كونستيتۋتسيانى نەگىزگە الا وتىرىپ, قابىلدانعان زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ باستى ماقساتى دا ەلدى جان-جاقتى دامىتىپ, كەمەلدىلىكتى قالىپتاستىرۋعا جول اشۋ بولىپ تابىلادى.

دەموكراتيالىق جولمەن وركەندەپ, كەلەشەككە باعىت العان ەلىمىزدە مەم­لەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋ جولىندا بيلىكتىڭ حالىق مۇددەسىنەن تۋىن­دايتىن باعىت-باعدارىن ناقتى ايقىنداۋدا قول جەتكەن جەتىستىگى دە كونستيتۋتسيانىڭ ەرەكشە كەمەلدىلىككە باستايتىن قاعيدالى ارقاۋى.

كونستيتۋتسيانىڭ تاعى ءبىر كەمەلدى سيپاتى قۇقىقتىق مەملەكەت يدەياسىن, ەل بىرلىگىن, بەيبىت ءومىردى, جان-جاقتى وركەندەگەن جاسامپاز ءداستۇردى ورنىقتىرىپ, وركەنيەتتىڭ كوشىنە كەدەرگىسىز قوسىلۋ ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋعا تىكەلەي ىقپال ەتكەنىنە, قا­زاق­ستاننىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە مول مۇمكىندىك جاساعانىنا بايلانىستى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا باستان كەشكەن قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە دە, قازىرگى دامۋ كەزەڭىندە دە كونس­تيتۋتسيانىڭ ەل ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا تۋرا جول سىلتەپ, كەمەل­دەنۋدىڭ التىن ارقاۋىنا اينالعانىن ءومىردىڭ ءوزى ايقىن دالەلدەپ وتىر.

سوندىقتان دا كونستيتۋتسيامىزدى – ەل كەمەلدىلىگىنىڭ نەگىزگى ارقاۋى دەپ مالىمدەۋگە قۇقىلىمىز!

رامازان سارپەكوۆ,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭناما ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى