قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ ەلىمىز الەمدىك انتييادرولىق قوزعالىستاردىڭ كوشباسشىسىنا اينالىپ وتىر. ادامزاتتى تولعاندىرىپ وتىرعان يادرولىق قارۋ قاۋپىن سەيىلتۋگە كۇش-جىگەرىن بارىنشا جۇمساپ كەلە جاتقان ەلىمىزدىڭ اتالعان سالاداعى كوشباسشىلىق ءرولىنىڭ حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان مويىندالۋىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساۋاتتى باستامالارىنىڭ وڭ ناتيجەسى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار...
وسىدان 27 جىل بۇرىنعى, ياعني 1991 جىلعى 29 تامىزدا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن بۇكىل الەمگە بەلگىلى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلىپ, ۇزدىكسىز جارتى عاسىر بويى يادرولىق جارىلىس جاسالعان تاجال وشاعىنىڭ ءۇنى ءوشتى. بۇل ادامزات ومىرىندەگى اسا ماڭىزدى تاريحي وقيعا رەتىندە قابىلداندى. قازاق حالقىنا اۋىر قايعى-قاسىرەت اكەلگەن سەمەي پوليگونىنىڭ وسىلايشا زاڭدىق نەگىزدە ءوز جۇمىسىن توقتاتۋى تەك ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ دا تىنىسىن اشىپ, يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋعا دەگەن ءۇمىتتى وياتتى.
ال 2009 جىلدىڭ 30 قازانىندا قازاقستان تاراپى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ ءبىرىنشى كوميتەتىنە 29 تامىزدى يادرولىق قارۋدان باس تارتۋدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋدى ۇسىندى. ۇسىنىس قولداۋ تاۋىپ, سودان بەرى 29 تامىز – يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى رەتىندە اتاپ ءوتىلىپ كەلەدى. بۇل ۇسىنىستىڭ الەمدىك قوعامداستىقتان قولداۋ تابۋى شىن مانىندە ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدى ازايتۋ, تاراتپاۋ ماسەلەسىنە قاتىستى باتىل باستامالار كوتەرۋىنە تولىق مورالدىق قۇقىعى بار ەكەنىنىڭ مويىندالۋىن بىلدىرەدى ءارى ءبىزدىڭ الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ باعىتىنداعى قادامدارىمىزدىڭ بارشا ادامزاتتىڭ ىزگى تىلەكتەرىمەن ۇندەسەتىنىن كورسەتەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ جىلى لەبى ەسە باستاعان ساتتە بەيبىتشىلىكتەن وزگە جولدى تاڭدامايتىنىن سەمەي پوليگونىن جابۋ ارقىلى انىق اڭعارتقان قازاقستان الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ, نىعايتۋ باعىتىندا كوپتەگەن سونى, ومىرشەڭ باستامالاردى كۇن تارتىبىنە شىعارىپ, ءوزىنىڭ ۇستانىمىنا ادالدىق تانىتىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ اتالعان سالاداعى ەرىك-جىگەرى, تۇپكىلىكتى ماقساتى ەلباسى ۇسىنعان, حالىقارالىق قوعامداستىق قىزۋ تالقىلاپ, قولداۋ بىلدىرگەن «Əلەم. XXI عاسىر» مانيفەسىندە جان-جاقتى باياندالعانى بەلگىلى.
قازاقستاننىڭ اتالعان سالاداعى قادامى, تۇشىمدى ۇسىنىستارى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردى قىسقارتۋ, تاراتپاۋ جانە ونى سىناۋدى شەكتەۋ ىسىنە قوزعاۋ سالىپ, ناتيجەسىندە الەم ەلدەرى يادرولىق قاۋىپ دەڭگەيىن ءبىرشاما ازايتۋعا بەت بۇرا باستادى, دالىرەگى يادرولىق قارۋى بار الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ سىناق الاڭدارى تىنىشتالىپ قالدى.
جالپى, قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋ قاۋپىن ازايتۋ, ونى قىسقارتۋ باعىتىنداعى تəجىريبەسى سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. مۇنى بىرەگەي قادام, الەم تاريحىنداعى ەرەكشە وقيعا دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ ءوزىنىڭ قولىنداعى وتە قۋاتتى يادرولىق قارۋدى ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىندىگى, ەكونوميكالىق الەۋەتى جەتەتىنىنە قاراماستان ودان سانالى تۇردە باس تارتۋى ادامزات ءۇشىن ايتۋلى وقيعا ەدى. ەلباسى 2016 جىلعى تامىزدا سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋىنا 25 جىل تولۋىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا سويلەگەن سوزىندە: «كسرو كۇيرەگەننەن كەيىن, ءبىز قۋاتى جونىنەن əلەمدەگى ءتورتىنشى زىمىراندىق-يادرولىق ارسەنالعا يەلىك ەتىپ قالدىق. ءبىزدىڭ تەرريتوريامىزدا 104 قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق سس-18 («ساتانا») زىمىراندارى ورنالاستى. ولارعا 1400 يادرولىق وق تۇمسىق ورناتىلعان بولاتىن. ءبىزدىڭ اەرودرومدارىمىزدا 370 قاناتتى يادرولىق زىمىراندارى بار 40 ستراتەگيالىق بومبالاۋشى تۋ-95 مس ۇشاقتارى بولدى. بۇل فرانتسيانىڭ, ۇلىبريتانيانىڭ جəنە قىتايدىڭ يادرولىق كۇشتەرىن قوسا العانداعى əلەۋەتتەن ارتىق بولاتىن. سەمەي پوليگونىندا يادرولىق قارۋدى وندىرۋگە جəنە جەتىلدىرۋگە دايىن تۇرعان قۋاتتى عىلىمي-زەرتتەۋ ينفراقۇرىلىمى قالدى. بۇعان قوسا, قازاقستان تابيعي ۋراننىڭ əلەمدىك قورىنىڭ تورتتەن ءبىرىن يەلەنە وتىرىپ, ونى بايىتۋدىڭ تولىق تسيكلىنا, يادرولىق وتىن, رەاكتورلار مەن قوندىرعىلار وندىرىسىنە يەلىك ەتتى», دەگەن بولاتىن. مىنە, جوعارىداعى دەرەكتەردەن سول كەزدەردە قازاقستاننىڭ يادرولىق مەملەكەت مارتەبەسىن ساقتاپ قالۋ مۇمكىندىگىنىڭ مول بولعانىن كورەمىز. بىراق ءبىز يادرولىق قارۋعا يە ەل بولۋدى ءجون كورمەي, جاسامپازدىق جولىن تاڭدادىق. مۇنى يادرولىق قارۋدان باس تارتۋدىڭ قازاقستاندىق تاجىريبەسى, ۇلگىسى دەپ تولىق ايتا الامىز.
ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدان ازات بولۋ ماقساتىندا جاساعان ماڭىزدى قادامى بارشا ادامزاتتىڭ, ونىڭ ىشىندە حالقىمىزدىڭ ارمان-تىلەگىمەن ۇندەستىك تاپتى. جارتى عاسىر بويى ۇدايى يادرولىق قارۋ سىناعىنان كوز اشپاعان ۇلتىمىز عاسىر تاجالىنان اۋلاق بولۋدى كوكسەپ كەلگەن ەدى. ءوز جەرىندە 456 يادرولىق جəنە تەرمويادرولىق زارياد سىنالعان, ونىڭ زاردابىن جان-تانىمەن تارتقان حالقىمىزدىڭ تاجال وشاعىنان قۇتىلۋ تىلەگى قۋانىشقا وراي ءىس جۇزىنە اسىپ, بەرەكەمىز كىردى, ابىرويىمىز ارتتى.
پوليگون ماڭىندا تۇرعان 1,5 ميلليوننان استام وتانداستارىمىزدى اۋرۋ-سىرقاۋ ەتكەن, دەنساۋلىقتارىنان ايىرعان, ولاردىڭ ءبىر بولىگىن ومىردەن ەرتە وزدىرعان يادرولىق سىناقتاردان قالعان جارانىڭ ورنى ءالى دە سىزداپ اۋىرادى. دەگەنمەن, ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جولىنداعى باتىل قادامدارى داتكە قۋات, كوڭىلگە مەدەۋ...
جالپى, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستان يادرولىق قارۋدان ازات əلەم قۇرۋدىڭ وزىندىك ءتيىمدى مودەلىن قالىپتاستىرا ءبىلدى. ونىڭ نەگىزىن سەمەي پوليگونىن جابۋ, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ سىندى باسقا دا ومىرشەڭ باستامالار قۇرايدى.
قازاقستان 2006 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ورتالىق ازيانى يادروسىز ايماق دەپ جاريالاعان سەمەي شارتىنا قول قويدى. شارتقا قاتىسۋشى بارلىق تاراپتار – قازاقستان, قىرعىزستان, تəجىكستان, تۇرىكمەنستان جانە وزبەكستان 2015 جىلى «يادرولىق كلۋبتىڭ» 5 دەرجاۆاسىنان ارنايى حاتتامامەن بەكىتىلگەن قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن الدى. بۇل ءوز كەزەگىندە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدىڭ, قارۋسىزدانۋدىڭ الەمدىك پروتسەسىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالعانىن بىلدىرسە كەرەك.
قازاقستان ءوز تاڭداۋى نەگىزىندە جاھاندا العاشقى بولىپ يادرولىق سىناقتارعا تۇبەگەيلى تىيىم سالۋ شاراسىن جۇزەگە اسىرعاننان كەيىن بۇۇ-نىڭ شەشىمىمەن يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قول قويۋعا جول اشىلدى. وعان قازاقستان الدىڭعىلار قاتارىندا قول قويدى. كەلىسىمگە قوسىلعان 180-نەن استام مەملەكەتتىڭ 160-قا جۋىعى بۇل قۇجاتتى راتيفيكاتسيالادى. بۇل جاعداياتتار ەلباسى جارلىعىنىڭ اسا ماڭىزدى ىقپالىن ايعاقتاي تۇسەدى.
بۇگىندە قازاقستاندىق مودەل نەگىزىندە يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋدىڭ دۇنيە جۇزىلىك ءتيىمدى مودەلى قالىپتاسىپ كەلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستاننىڭ وڭتايلى تاجىريبەسى جاھاندىق ۇدەرىستەرگە تىكەلەي اسەرىن تيگىزىپ وتىرعانىن بىلدىرەدى.
سونداي-اق «يادرولىق كلۋبقا» مۇشە ەلدەردىڭ كەپىلدىگىن العان قازاقستاننىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ ءارى نىعايتۋ سالاسىنداعى بارلىق حالىقارالىق شارتتار مەن كەلىسىمدەردىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىسى بولۋى ەلىمىزدىڭ اتالعان سالا بويىنشا اقش, رەسەي جانە باسقا دا ەلدەرمەن, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىق ورناتىپ وتىرعانىن ۇقتىرادى. وسىنداي ارىپتەستىكتىڭ ارقاسىندا قازاقستان اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ ىسىنە سەرپىن بەرىپ كەلەدى. مۇنىڭ دالەلى رەتىندە ەلىمىزدە تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىنىڭ قۇرىلعانىن ايتۋعا بولادى.
نەگىزىندە مۇنداي بانكتى قۇرۋ يدەياسى وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ايتىلعان بولاتىن. سودان بىرقاتار ەل ماگاتە جانىنان تومەن بايىتىلعان يادرولىق وتىن بانكىن قۇرۋ قاجەتتىگىن ۇسىنعان-دى. ال 2010 جىلدىڭ قاڭتارىندا قازاقستان اتالعان بانكتى ءوز اۋماعىندا ورنالاستىرۋعا ءازىر ەكەنىن مالىمدەدى. كەيىننەن وسى ىسكە بايلانىستى كوپتەگەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ, ناتيجەسىندە قازاقستاندا 2017 جىلدىڭ 29 تامىزىندا ماگاتە-گە قاراستى تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىنىڭ رەسمي اشىلۋى بولدى. ونىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ ماگاتە-گە تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن ورنالاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن, يادرولىق وتىندى تاراتپاۋ جونىندەگى رەجىمدى دامىتۋعا جəنە ونى قاۋىپسىز جەتكىزۋدىڭ بىرەگەي تەتىگىن قالىپتاستىرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسقانىن اتاپ كورسەتتى. وسىلايشا قازاقستان قۇرامىندا ۋرانى مول شيكىزاتقا يە مەملەكەت رەتىندە اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋعا ىقپال ەتەتىنىن اڭعارتتى. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ ەلىمىز يادرولىق ەل اتانۋ مəرتەبەسىنەن باس تارتا وتىرىپ, بەيبىت اتومدى دامىتۋ مۇمكىندىگىن ساقتاپ قالدى.
نەگىزىندە ماگاتە ءوزىنىڭ تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قازاقستاندا ورنالاستىرۋى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ەلىمىزگە دەگەن ۇلكەن سەنىمىن بىلدىرەدى.
جالپى, الەمدىك قاۋىپسىزدىك سالالارىنا باعىتتالعان يگى ىستەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى سانالاتىن قازاقستان حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تاپقان باستامالاردىڭ اۆتورى رەتىندە تانىلىپ وتىر. ماسەلەن, ەلىمىزدىڭ باستاماسىمەن بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسى 2015 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ادامزات تاريحىندا العاش رەت يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا قابىلدادى. بۇدان بولەك 2012 جىلى اقش, رەسەي جəنە قازاقستان پرەزيدەنتتەرىنىڭ بۇرىنعى سەمەي پوليگونىندا ۇشجاقتى ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرۋ تۋرالى بىرلەسكەن مəلىمدەمەسى قابىلداندى. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندەگى قىزمەتى حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا باعىتتالدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەر جايت, ءبىزدىڭ باستامامىز نەگىزىندە ادامزاتتى يادرولىق قارۋعا جاپپاي تىيىم سالۋ جولىنداعى كۇرەسكە جۇمىلدىرۋدى ماقسات ەتكەن «اتوم» جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا.
قورىتا ايتقاندا, يادرولىق قارۋ – بۇكىل ادامزاتقا تونگەن قاۋىپ. سوڭعى دەرەكتەرگە قاراعاندا 9 مەملەكەتتە 16 مىڭ يادرولىق قارۋ بار كورىنەدى. بۇل الەمنىڭ يادرولىق قارۋ قۇرساۋىندا تۇرعانىن اڭعارتادى. قازاقستاننىڭ وسى قاۋىپتىڭ بەتىن قايتارۋ جولىنداعى كۇرەسى ەلىمىزدىڭ بەدەلىن وسىرە بەرمەك. ويتكەنى بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىزدىك ءۇشىن جاسالعان ءاربىر قادام ءورىسىمىزدى كەڭەيتەدى, وركەندى ەل بولۋعا جول اشادى.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»