اتوم ەنەرگەتيكاسى – عالامدىق ەنەرگەتيكا جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى سالاسىنىڭ ءبىرى. بۇدان ونداعان جىلدار بۇرىن پايدا بولعان اەس ەلەكتر ەنەرگياسى وندىرىسىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ, سالانى العا جىلجىتقانى انىق. بۇگىندە اەس-تەردە وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ كولەمى الەمدەگى بارلىق وندىرىلگەن ەنەرگيانىڭ 17 پروتسەنتىن قۇرايدى. بۇل اەس قىزمەتىنىڭ زور ماڭىزى بار ەكەنىن ۇقتىرادى.
قوعامنىڭ اەس-كە دەگەن كوزقاراسى ءارتۇرلى. ءتىپتى عىلىم مەن تەحنيكا دامىعان ءححى عاسىردا وعان دەگەن كۇدىكتىڭ باسىم بولۋى قىزىق. اەس-تەن الىناتىن ەنەرگيانىڭ باسىمدىعى تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنىپ تۇرسا دا, ونداعى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنىڭ تۇبەگەيلى شەشىلمەۋى كەيبىر ەلدەردە اەس سالۋدى كىدىرتىپ تۇر. سوعان قاراماستان اەس-تەر ءالى كۇنگە دەيىن ءىرى, ارزان ەنەرگيا كوزى بولىپ قالا بەرۋدە.
اتومدى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ ءىسى بويىنشا ءسوز قوزعاعاندا الدىمەن ويعا ورالاتىنى – اەس. اەس-پەن كۇن كورىپ وتىرعان ەلدەر ەڭ الدىمەن ونىڭ ەكولوگيالىق تيىمدىلىگى جاعىنان جانە ەكونوميكالىق پايداسى تۇرعىسىنان قارايدى. جاپونياداعى فۋكۋسيما اپاتى مەن چەرنوبىل قاسىرەتىنەن كەيىن اتومدىق ەنەرگەتيكا ءوندىرىسىن توقتاتۋ ماسەلەسى قوزعالعانىمەن ودان تولىق باس تارتۋ مۇمكىن بولماي وتىر. ويتكەنى ءىرى ءوندىرىس وشاقتارى جاڭعىرمالى ەنەرگيا تولىق سالتانات قۇرعانعا دەيىن اەس-كە تاۋەلدى.
اەس وندىرەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ وزىندىك قۇنى ءداستۇرلى ەلەكتر ستانسالارىنان الىناتىن ەنەرگياعا سالماقتى باسەكەلەس بولا الادى. جالپى, اتومنان الىناتىن ەنەرگيانىڭ باستى باسىمدىعى, ونى ءوندىرۋ بارىسىندا اتموسفەراعا اەروزول مەن پارنيكتىك گاز تارامايتىنىندا.
اتوم ەنەرگەتيكاسى ىقتيمال اپاتتار كوزى بولسا دا ونىڭ دامۋى بىرنەشە سەبەپكە بايلانىستى توقتاماسى انىق. ەڭ باستى ارگۋمەنت, اەس ارزان ەنەرگيا كوزى ءارى كومىرتەگى وتىن قولدانىسىن بىرتىندەپ ازايتادى. دامىعان عىلىمي-تەحنيكالىق بازاسى بار ەلدەر ءۇشىن اەس قازىردىڭ وزىندە ەنەرگيانىڭ قاۋىپسىز ءارى ەكولوگيالىق تازا ەنەرگيا ءوندىرىسىنىڭ بىردەن-ءبىر كوزى رەتىندە قالىپ وتىر.
جالپى اەس سالۋدان بۇرىن, ونىڭ الدىن الا تابىلعان, كەپىلدى شەشىمى بولۋى ءتيىس. بۇل شەشىم اتوم ەنەرگەتيكاسىنان الىناتىن مول ەنەرگيانىڭ ارتىعىن ەنەرگيا جەتىسپەۋشىلىگى سەزىلەتىن ايماقتارعا جەتكىزۋ لوگيستيكاسىنا, اەس قۇرىلىسىن قاۋىپسىز ايماققا سالۋعا جانە باسقا دا جاعداياتتارعا تىكەلەي بايلانىستى. بۇل ماسەلەلەرگە قاتىستى ناقتى, كەپىلدى شەشىم قابىلدانباسا, ونى سالۋدىڭ ءمانى بولمايدى.
اتوم رەاكتورىنان الىناتىن ەنەرگيا كولەمى جاعىنان كومىر ەنەرگەتيكاسى مەن گيدروەنەرگەتيكادان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندا تۇر. ەنەرگيا وندىرەتىن اەس-ءتىڭ سانى جاعىنان اقش الدا كەلە جاتىر. بۇل ەلدىڭ قولدانىسىندا بارلىق قۋاتىن قوسا ەسەپتەگەندە 100 گۆت-قا جەتەتىن 103 ەنەرگوبلوك جۇمىس ىستەپ تۇر. ال قۋاتى جاعىنان كوشباسشىلىق ورىن فرانتسيادا. فرانتسياداعى 59 ەنەرگوبلوك دۇنيە جۇزىندەگى بارلىق اتوم ەنەرگياسىنىڭ 75 پروتسەنتىن قۇرايدى. الەمنىڭ 31 ەلىندە 440 اتوم رەاكتورى جۇمىس ىستەپ, 370 گۆت ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرىپ شىعارادى. ۇلتتىق وندىرىسىندە ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 78 پروتسەنتىن اتومدىق ەنەرگەتيكادان الاتىن فرانتسيا اەس-تەن باس تارتپاسى انىق. جاپونيادا 55 يادرولىق ەنەرگوبلوك وندىرىستە پايدالانىلادى. بۇل اەس-تەر تەڭىز جاعالاۋىندا, سەيسميكالىق بەلسەندى ايماقتاردا تۇرعىزىلعان.
وتىز جىل بۇرىن چەرنوبىلدە ورىن العان اپات ەشكىمنىڭ ەسىنەن شىعا قويماعانى راس. چەرنوبىل اپاتىنان كسرو ەلدەرى عانا زارداپ شەكپەدى, ودان تاراعان راديواكتيۆتى بۇلت كوشكىنى الەمدى شارپىدى. وسىدان كەيىن باتىس ەۋروپا ەلدەرى اەس سالۋدان باس تارتا باستادى. «اتوم ەنەرگياسى وندىرىسىندە اپات قايتالانۋى مۇمكىن» دەگەن كۇدىك حالىق اراسىندا جاڭا اەس سالۋعا قارسىلىق تۋعىزىپ كەلەدى. جاپونياداعى وناگاۆا جانە فۋكۋسيمادا ورىن العان اپاتتار بۇل قارسىلىقتى ودان ءارى كۇشەيتىپ جىبەردى.
قازاقستان دا اەس سالۋ جولايرىعىندا تۇر. اەس-ءتىڭ ساقتاندىرۋ شارالارىن قولدانباسا, قانداي قاسىرەت كەلەتىنىن كورسەتىپ بەرگەن اپاتتار جاپونيادا دا ورىن الدى. كەيىنگى زەرتتەۋلەردە بۇل اپاتتىڭ ادامنىڭ قاتەلىگىنەن ورىن العانى ايتىلىپ ءجۇر. ەگەر اەس قۇرىلىسى, ونىڭ جۇمىسى ماماندار ەسەپتەلگەن دالدىكپەن جۇرگىزىلىپ, جوسپاردان اۋىتقىماسا بۇل اپاتتار ورىن الماس ەدى دەگەن ورىندى پىكىرلەر ايتىلۋدا.
ايتا كەتەتىن جايت, اەس-تەر سالىنا باستاعان ۋاقىتتان بەرى جىل سايىن ولاردىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن رەاكتورلار قاۋىپسىزدىگى كۇشەيتىلىپ كەلەدى. قاۋىپسىزدىك شارالارى قاتاڭدانىپ, بۇرىنعى اەس-تەردىڭ رەاكتورلارى زاماناۋي جاڭا رەاكتورلارعا اۋىستى. نازار اۋداراتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – راديواكتيۆتى قالدىقتاردى ۋتيليزاتسيالاۋ. بۇل – اەس-ءى بار تەرريتورياسى كىشى مەملەكەتتەر ءۇشىن وتە وزەكتى ماسەلە. اەس-تەن شىققان قالدىقتاردى قانشالىقتى قاۋىپسىز ساقتايمىز دەسە دە, ەشكىم ولاردىڭ ۇزاق ۋاقىت قاۋىپسىز بولۋىنا كەپىل بەرمەيدى.
قازاقستانداعى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ العاشقى قارلىعاشى – ماڭعىستاۋ اتوم-ەنەرگەتيكالىق كومبيناتى (ماەك). اقتاۋ قالاسىندا ورنالاسقان ول بۇگىندە جابىلعان اەس-تەر ساناتىنا جاتادى. ماەك 1972-1999 جىلدار اراسىندا جۇمىس ىستەدى. ونىڭ الەمدەگى باسقا اەس-تەردەن نەگىزگى ەرەكشەلىگى ەنەرگيا الۋ كوزى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە تۇبەكتەگى حالىقتى تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن قىزمەتىنە قاتىستى ەدى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ماەك قولدانىستا بولعان جىلدار ىشىندە تاۋلىگىنە 120 مىڭ كۋب مەتر تازا اۋىز سۋ ايداعان. ياعني, ول اششى سۋدى حالىق تۇتىناتىن تازا اۋىز سۋعا اينالدىراتىن سۇزگىش اتومدىق قۇرىلعىسى بار, الەمدەگى جالعىز اەس بولعان. 1997 جىلى حالىقارالىق كونسورتسيۋمنىڭ قاتىسۋىمەن ماەك-ءتى بىرتىندەپ توقتاتۋ تۋرالى شەشىم شىقتى. قازىر وسى ماەك-ءتىڭ نەگىزىندە تۇبەكتى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن, جىلۋمەن جانە تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن 3 جەس ىستەپ تۇر. ەلىمىزدە جاڭا اەس سالۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلە باستاعان كەزدە, ونى ماەك نەگىزىندە سالۋ تۋرالى ۇسىنىستار ءتۇستى. الايدا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ەلىمىزدىڭ باتىسىندا ەمەس, شىعىستاعى تاپشىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, قۇرىلىسى سالىنۋى مۇمكىن اەس ورنى 2014 جىلى كۋرچاتوۆ قالاسى دەپ بەكىتىلدى.
وتكەن جىلى ماگاتە-ءنىڭ (اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك) «وزىق ەنەرگەتيكالىق كەلەشەك ءۇشىن يادرولىق ەنەرگەتيكا الەۋەتى» سەسسياسىندا قازاقستان وكىلى باتىرجان قاراكوزوۆ قازاقستاندا اەس سالىنۋى-سالىنباۋى تۋرالى شەشىم 2018 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ناقتى بەلگىلى بولادى دەپ جاريالاعان ەدى. قازاقستان اەس سالۋدى زەرتتەۋ بارىسىندا ماگاتە-ءنىڭ ستاندارتتارى مەن ۇسىنىستارىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, ونى ورنالاستىرۋدى قاجەت ەتەتىن ەكى ورىندى بەلگىلەدى. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ سول كەزدەگى مالىمەتىنشە, بۇل ەكى ورىننىڭ ءبىرى – بۇرىنعى سەمەي يادرولىق پوليگونىنا جاقىن كۋرچاتوۆ قالاسى. ال ەكىنشىسى – قاراعاندى وبلىسىنا قاراستى بالقاش قالاسىنا جاقىن ورنالاسقان ۇلكەن اۋىلى. بىراق اەس-ءتىڭ ورنالاسۋ جەرىن انىقتاۋدان وزگە قۇرىلىسى باستالعانعا دەيىن شەشىلۋى ءتيىس ماسەلەلەر جەتەرلىك. ناقتىلاي ايتقاندا, ونىڭ ەكولوگيالىق تاۋەكەلى مەن پايداسىنا, ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى مەن مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەرىنە, ەلگە كەرەكتى ەنەرگيادان ارتقان كولەمىن جيناقتايتىن قۋات كوزدەرىنە, سۇرانىسى بار ەلدەرگە تاسىمالداۋعا, جالپى كومىرگە بايلانىپ وتىرعان قازاقستاندىق ەنەرگەتيكا وندىرىسىنە تيگىزەر ىقپالىنا قاتىستى ماسەلەلەر شەشىمىن تابۋى ءتيىس.
وسى ارادا اەس-ءتى سالۋعا كەتەتىن قارجىلىق شىعىن قانداي كولەمدە بولۋى مۇمكىن دەگەن ساۋال تۋىندايدى. الەمدە سالىنعان اەس قۇرىلىستارىنا جۇمسالعان قاراجات كولەمى كەم دەگەندە 5 ملرد دوللار شاماسىندا. ماسەلەن, بەلارۋس ەكى رەاكتورلىق بلوكتى اەس قۇرىلىسىن سالۋ ءۇشىن رەسەيدەن 9 ملرد دوللار نەسيە الىپ, ۇستىنە وزدەرى 1 ملرد قوسقانىن ەسەپكە الساق, ونىڭ ءبىر رەاكتورىن ىسكە قوسۋ ءۇشىن قانشا كەتەتىنىن بولجاۋ قيىن ەمەس. دەگەنمەن وندىرىلەتىن ارتىق ەنەرگيانى ساتىپ الاتىن رىنوك انىقتالماسا, وعان قارجى قۇياتىندار جوبادان تارتىنارى انىق. ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ اەس قۇرىلىسىنىڭ ەسەبىن ۇزاق جىلدار تالقىلاۋىنىڭ ءبىر ۇشى وسىندا جاتىر. تەك ءبىر نارسە ايقىن, ەگەر اەس ىسكە قوسىلسا, ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۇنى ارزاندايدى. بۇل باسەكەلەستىككە جەس پەن جەك قانشالىقتى شىداس بەرە الاتىنى بەلگىسىز.
ۆەنەرا تۇگەلباي, «ەگەمەن قازاقستان»