قاتونقاراعاي مەملەكەتتىك تابيعي ۇلتتىق پاركىنىڭ قۇرىلعانىنا كەلەر جىلى ون جىل تولماق
ءيا, ون جىل ءبىر قاراعاندا كوپ ۋاقىت ەمەس. مىڭ جىلدىق قاراعايى, سامىرسىنى, بالقاراعايى جايقالىپ وسكەن نۋلى مەكەن, قاز قاڭقىلداپ, سانسىز قۇستار سايراپ ۇشقان وسىناۋ ءبىر عاجاپ جەردە ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى بويىنشا 2001 جىلدىڭ 17 شىلدەسىندە قاتونقاراعاي مەملەكەتتىك تابيعي ۇلتتىق پاركى دۇنيەگە كەلدى. وسى ورايدا, مىناداي ءبىر ساۋال ەرىكسىز تۋادى, نەگە قورىق ەمەس, ۇلتتىق پارك. استە قورىق پەن ۇلتتىق پاركتى سالىستىرۋعا كەلمەيدى. تابيعي پاركتىڭ مارتەبەسى جوعارى, قۇزىرلى مەكەمە. ەلىمىزدىڭ بولاشاعى, جاس ۇرپاق ءۇشىن تابيعات سىيلاعان وسى ءبىر عاجايىپ ولكەنىڭ بايلىعىن, قۇسى مەن جانۋارلارىن, جالپى قورشاعان ورتانى قورعاپ قالۋ ءۇشىن ەلباسى مەن ۇكىمەت جانى اشىپ, قورىق ەمەس, ۇلتتىق پاركتى اشىپ بەردى. ياعني, بۇل ءسوزدىڭ ءمانى مەن ماعىناسى تەرەڭدە جاتسا كەرەك.
تابيعي ۇلتتىق پاركتىڭ ماقساتى – قۇرىپ بارا جاتقان ورمان بايلىعىن قىزىل كىتاپقا ەنگەن قارا دەگەلەك, التاي ۇلارى, قىزىل قاسقىر, سارى تىشقان, بۇلعىن, بۇلان, قۇندىز, بۇركىت, تاۋتەكە, كۇدىر, ەلىك, ايۋ, قوڭىر ايۋ, ۇشاتىن ءتيىن, باسقا دا قۇس-جانۋارلاردى قاناتىنىڭ استىنا الىپ قورعاۋ, الپەشتەۋ, جات پيعىلدىلاردىڭ قاندى شەڭگەلىنەن قۇتقارىپ قالۋ, ءتىپتى ولشەۋسىز كەسىلىپ, ۇرلانىپ جاتقان اعاشتاردى كۇزەتۋ, قىسقاسى, مەملەكەت بايلىعىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ. ۇلتتىق پاركتىڭ كولەمى تۇتاس ءبىر مەملەكەت سيىپ كەتەتىن 600 مىڭنان استام گەكتار جەردى الىپ جاتىر. پارك قۇرىلعان كەزدەن باستاپ ونى ءوز ءىسىنىڭ مامانى ەرەن جۇماعۇلوۆ باسقارىپ, كوپ ىستەر تىندىردى. قازىر ەرەن قادەش ۇلى بەرەل قورعانىنا جەتەكشىلىك ەتەدى. ءوزىنىڭ باي تاجىريبەسىن قازبا بايلىقتارىن يگەرۋگە جۇمساپ جاتىر.
سوڭعى ەكى جىلدان بەرى تابيعي پاركتى ەرلان قابىل ۇلى مۇستافين باسقارادى. ول دا بۇل سالادا جيىرما جىلداي ەڭبەك ەتىپ, مول تاجىريبە جيناقتاعان ىسكەر مامان. ءسوز ساپتاۋى, تابيعي پاركتىڭ اتقارىپ جاتقان ىستەرى جايلى تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ ءتۇسىندىرىپ بەرۋى وسىنى اڭعارتقانداي. مۇنىڭ الدىندا ەرلان قابىل ۇلى زايسانداعى قورىققا جەتەكشىلىك ەتىپتى.
كەڭ كابينەتتىڭ ىشىندە ۇلتتىق پاركتىڭ كارتاسى, ارنايى وقۋلىق كىتاپتار, باسقا دا قاجەتتى قۇرالدار كوز تارتادى. “قار بارىسى”, “قوناق ۇيلەر”, “شىعىس قازاقستان”, “ۇلتتىق پاركتىڭ ەڭبەكتەرى” اتتى كىتاپتار ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەتتەرىمەن, وسىندا مەكەندەيتىن قۇس-جانۋارلاردىڭ كوركەمدىگىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇر.
– ۇلتتىق پاركتىڭ اۋماعى سوناۋ بەلقاراعايدان باستالىپ, ارىسى شىندىعىتايعا دەيىنگى القاپتى الىپ جاتىر. ءتىپتى ەلىمىزدىڭ شەكاراسىن قورعاۋدا ەرلىكپەن قازا تاپقان رادجان باتىرحان ۇلى اتىنداعى زاستاۆاعا دەيىن جەتەتىن پاركتى كۇتىپ-ۇستاۋ راسىندا دا اۋقىمى زور, جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىن ماڭىزدى شارۋا بولسا كەرەك. ۇلتتىق پارك دۇنيەگە كەلگەنشە ورماننىڭ سيرەك كەزدەسەتىن بالقاراعايى مەن سامىرسىنى, باسقا دا باعالى اعاشتار “ۇستاعاننىڭ ۋىسىندا, ءتىستەگەننىڭ تىسىندە” كەتتى. ءتىپتى ادامدار بۇزاۋعا قازىق ءۇشىن تەرەكتى تامىرىمەن, مال ايداۋ ءۇشىن قاراقاتتى تۇبىرىمەن ج ۇلىپ الىپ, اياۋسىز كۇيرەتتى. نۋ ورماننىڭ ىشىندەگى ەمدىك شيپالى ءشوپ, قىزىل كىتاپقا ەنگەن قۇستار مەن جانۋارلار دا “جات پيعىلدىلاردىڭ” وڭاي ولجاسىنا اينالدى. ءبىر كەزدەرى وسىناۋ تابيعاتىن سۋرەتتەۋگە ءتىل جەتپەيتىن ولكەدە تەك قۇستىڭ 260 ءتۇرى بولعان. قازىر ول ازايىپ كەتتى. ەگەر مەملەكەتتىك تابيعي پاركتى قۇرماعاندا ەندى ءبىر ون جىلدا بارلىق بايلىعىمىزدان ايىرىلىپ قالاتىن تۇرگە جەتىپپىز. مۇندا قىزمەت ەتەتىندەر, “ۇشاتىن ءتيىندى” جاقسى بىلەدى. التايدا ولار ساناۋلى عانا قالدى. وزىنە قاۋىپ تونگەن كەزدە بۇل قۇستىڭ تەرىسى اشىلىپ, 40 مەترگە ۇشاتىن ءتيىن ەلىمىزدىڭ باسقا ايماقتارىندا جوق. قارا دەگەلەك, بالىق اۋلاپ كۇن كورەتىن سكاپا, كۇدىر, قار بارىسىن الايىق. ەندەشە ەل بايلىعىن قورعاۋ, الپەشتەۋ مىنا ءبىزدەردىڭ ءمىندەتىمىز, – دەپ ەرلان قابىل ۇلى ءبىراز جايلاردان حاباردار ەتتى.
– سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا اڭ-قۇستاردىڭ ءوسۋى بايقالا ما؟ بۇل جايلى دەرەكتەر بار ما؟ – دەپ ساۋال تاستادىق.
– نەگە بولماسىن. ماسەلەن, 2007 جىلى بىزدە 97 بۇلان, 2772 ءسىبىر ەلىگى, 670 كادىمگى تۇلكى, 10350 بارشاباي جولاق تىشقان, 6622 سۋىر, 1428 اققويان, 1568 سۇر قۇر, 230 ۇلكەن بەينارىق, 840 سامىرسىن قۇس بولسا, وتكەن جىلى ولاردىڭ سانى تيىسىنشە 101, 2832, 686, 10500, 7388, 1455, 1605, 235, 890-عا وسكەن. دەمەك, ءسال بولسا دا ءوسۋ قارقىنى بايقالادى.
بۇدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن تابيعي پاركتە بولعانىمىزدا ەڭبەك ەتەتىندەردىڭ سانى ەكى جۇزگە تاياۋ بولاتىن. قازىر مۇندا 356 ادام قىزمەت جاساۋدا. ولاردىڭ ءىشىندە 220 قىزمەتكەر جوعارى ءجانە كاسىپتىك ورتا ءبىلىمى بارلار. 337 ادام ورمان جانە جانۋارلار الەمىن قورعاۋ جۇمىستارىن اتقاراتىن قىزمەتكەرلەر. ياعني, 250 مەملەكەتتىك ينسپەكتور, 32 ورمان شەبەرى, 9 ورمانشى, توعىز ادام ورمانشىنىڭ كومەكشىسى جانە قۇرىلىمدىق ءبولىم باسشىلارى ەكەن.
– ءبىز شەبەرلىكتى شىڭداۋعا, ماماندىقتى جەتىلدىرۋگە كوڭىل ءبولىپ وتىرامىز, – دەپ اڭگىمەسىن جالعاستىردى ەرلان قابىل ۇلى.
وتكەن جىلى 6 قىزمەتكەر ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ ءۇشىن ءتۇرلى كۋرستارعا, استانا قالاسىنداعى ءAىCCىS 9, 3 باعدارلاماسىمەن تانىسۋ كۋرسىندا بولىپتى. “تابيعات الەمى” وقۋ ورتالىعىندا ەقتا ەكستۋريزم جانە ەكتا عىلىمي جۇمىستار تاقىرىپتارى بويىنشا 2, الماتى متك ادىستەمەلىك سەمينار-ترەنينگكە ءبىر قىزمەتكەر بارىپ قايتقان. سونداي-اق, وسكەمەن قالاسىنداعى قاۋىپسىزدىك تەحنيكاسى تاقىرىبىنا وتكەن, 8 ادام جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كۋرستارىندا وقىپ, بىلىمدەرىن جەتىلدىرىپ قايتقان. ونىڭ پايداسى زور.
بۇل كۇندەرى قاتونقاراعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىندە اقسۋ, ۋست-يازوۆايا, بەلقاراعاي, التاي, شىڭعىستاي, چەرنوۆا, بەرەل جانە ارشاتى, بارلىعى سەگىز ورمانشىلىق بار ەكەن. ونىڭ ىشىندەگى ۇلكەنى 100 مىڭ گەكتاردى الىپ جاتقان التاي ورمانشىلىعى. مىنە, وسىنداي ورمانشىلىقتى قورعاۋ ءۇشىن قانشاما تەحنيكا, ات, قارۋ-جاراق كەرەك. ءورتتىڭ بەتىن اۋلاق قىلسىن, وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن تابيعي پارك اۋماعىندا ءورت شىعىپتى. الايدا, ءورتتى تەحنيكانىڭ كۇشىمەن تەز سوندىرگەن. وتكەن جىلى پارككە بىرنەشە ءورت سوندىرگىش ماشينە, باسقا دا قاجەتتى جابدىقتار بەرىلىپتى.
مەكتەپ وقۋشىلارى ورمان بايلىعىن قورعاۋدا كومەك كورسەتىپ تۇرادى. مەكتەپتەردەگى ەكولوگ-تۋريستىك كلۋبتاردا وتكەن جىلى 12 سەمينار, 78 لەكتسيا وتكىزىلىپتى. ال جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن 43 كەزدەسۋ مەن 53 كەڭەس بەرۋ ساباقتارى بولدى.
وتكەن جىلى قوعام بايلىعىنا كوز الارتۋشىلارعا قارسى 174 رەيد, 151 تەكسەرىس جۇرگىزىلدى. ونىڭ ىشىندە 36 رەيدكە قاتونقاراعاي ىشكى ىستەر ءبولىمى جانە ورەل شەكارا كومەنداتۋراسى قىزمەتكەرلەرى قاتىسقان. اتالمىش تەكسەرىس كەزىندە تالاي كەمشىلىكتەردىڭ بەتى اشىلدى. ماسەلەن, اعاشتى ءوز بەتىنشە كەسۋ, مالدى رۇقسات ەتىلمەگەن جەرگە جايۋ, ءورت قاۋىپسىزدىگىن ساقتاماۋ, باسقا دا قىلمىسقا جول بەرگەندەرگە اكىمشىلىك شارالار قولدانىلىپ, ايىپپۇل سالىندى. قازىر تۇرعىندار ءتارتىپتى بۇزا قالسا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىنىن جاقسى بىلەدى, سوندىقتان وقتا-تەكتە بولماسا بۇعان بارا بەرمەيدى.
تابيعي پارك وزدەرىنىڭ ورمان الاڭىن جىل سايىن ۇلعايتۋعا دا كوڭىل ءبولىپ وتىرادى. ماسەلەن, وتكەن جىلى 120 گەكتارعا اعاش كوشەتتەرى وتىرعىزىلدى. بۇل ونىڭ الدىنداعى جىلعا قاراعاندا 12 گەكتارعا ارتىق. سامىرسىن, قاراعاي, باسقا دا باعالى اعاشتاردى نەعۇرلىم كوپ وتىرعىزساق, كەلەشەك ۇرپاققا اسىل قازىنا تاستاپ كەتەمىز دەگەندى ايتادى, پارك قىزمەتكەرلەرى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, ە. مۇستافين ءوز كۇشتەرىمەن قارجى تابۋعا دا ۇجىمدى جۇمىلدىرىپ وتىرادى ەكەن. ماسەلەن, وتكەن جىلى ون توننا حوش ءيىستى جاڭعاق جينالىپ, ول تۇرعىندارعا ساۋدالانعان. تابيعي پاركتىڭ مەكەمەسى جانىنداعى قولونەر شەبەرلەرىنىڭ ۇلكەن بولمەسىنە ەنگەندە, ءتورت-بەس جىگىتتىڭ بال قۇياتىن اعاش ىدىستاردى, نەشە ءتۇرلى ورىندىقتار مەن زاتتاردى جاساپ جاتقانىن كوردىك. ولارعا ە. احماديەۆ جەتەكشىلىك ەتەدى. شەبەرلەر وتكەن جىلى 600 مىڭ تەڭگەنىڭ قولونەر زاتتارىن جاساپتى. ولاردىڭ ىشىندە وزدەرى ادەمى ەتىپ جاساعان دومبىراسى دا ساپالى.
تابيعي پارك ءتۋريزمدى دامىتۋعا دا كوڭىل بولۋدە. قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, بەلگىلى جازۋشى الىبەك اسقاروۆ قاسيەتتى دە كيەلى قاتونقاراعايدىڭ تۋماسى. الىبەكتىڭ تۋعان جەردى جىرلاعان, تابيعاتىنا ەرىكسىز باس يگەن تاماشا تۋىندىلارى دا ۇلتتىق پارك قىزمەتكەرلەرىنىڭ قولىنا ءتيىپتى. الەكەڭنىڭ جيناقتارىنداعى كوككول سارقىراماسى, قاراكول كولى, راحمان قاينارى شيپاجايىنا تۋريستەر كوپتەپ كەلىپ جاتىر. وتكەن جىلى وسى ايماققا 2457 ادام كەلىپ, تىنىققان, دەنساۋلىقتارىن ءتۇزەپ قايتقان. ولار پارك اۋماعىندا دەمالعاندارى ءۇشىن 2 ميلليون 319 مىڭ 545 تەڭگە تولەگەن. قازىر پارك اۋماعىندا 8 بەكىتىلگەن ەكولوگيالىق مارشرۋت جۇمىس ىستەپ تۇر.
– ءالى دە بۇل باعىتتا كوپ ىستەر تىندىرۋ قاجەت. شەتەلدەردەن كەلەتىن تۋريستەر جولدىڭ ساپاسىزدىعىنان, الىس بولعاندىقتان كوپ رەتتە باس تارتادى. وبلىس اكىمى ب. ساپارباەۆ پەن قر اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ا. كۇرىشباەۆ بىزگە ۇنەمى قولعابىس جاساپ تۇرادى. اۋدان اكىمى سەرىك زاينۋلدين تەلەفون تارتقىزىپ, جول ءجوندەۋگە كومەكتەسەدى. الداعى ۋاقىتتا “وسكەمەن-زىريان-قاتونقاراعاي-راحمان قاينارى” رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى جولدارعا قوسىمشا قارجى بولىنسە, تۋريستەر لەگى تولاستاماس ەدى, – دەيدى ۇلتتىق پاركتىڭ باس ديرەكتورى ە. مۇستافين.
بەلقاراعاي ورمانشىلىعىندا 40 گەكتار جەردە پيتومنيك بار. پيتومنيكتەگى بيىكتىگى نەبارى ءۇش-ءتورت سانتيمەترلىك كوشەتتەر ەك-ءۇش جىلداي وسىندا ءوسىرىلىپ, مەرزىمى جەتكەن كەزدە پاركتەگى سەگىز ورمانشىلىقتىڭ اۋماعىنا وتىرعىزىلا باستايدى. كونە ورمان بەلدەۋىمەن, ەجەلگى قاراعاي, سامىرسىندارىمەن اتاعى شىققان التايدا اعاش ءوسىرۋدىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار. سونىڭ ءىشىندە ءتيىمدىسى قولدان كوشەتتەر وتىرعىزۋ, دەيدى كانىگى ورمانشىلار.
التايدىڭ ورمان بايلىعى قىراعى كۇزەتتە. قازاقستاننىڭ 70 پايىز ورمانى كەندى التايدىڭ ۇلەسىنە تيەدى دەسەك, ونى قورعاپ, الپەشتەپ ءوسىرىپ, جات كوزدەردەن ساقتاپ كەلە جاتقان تابيعي پارك باسشىلارى مەن ماماندارىنىڭ, قاراپايىم ورمانشىلاردىڭ ەرەن ەڭبەگىنە كۋا بولدىق.
وڭداسىن ەلۋباي, شىعىس قازاقستان وبلىسى, قاتونقاراعاي اۋدانى.
اراقاراعاي اياسىنداعى “سوسنوۆىي بور”
ءساناتوريىنىڭ اۋاسى مەن سۋى دەرتكە شيپا, جانعا داۋا
قوستاناي وبلىسىنداعى تابيعاتتىڭ ءوزى سىيلاعان كورىكتى جەرلەردىڭ ءبىرى – اراقاراعاي ورمانى. كوپ سىرقاتتان ايىقتىرار ناعىز شيپاجاي – “سوسنوۆىي بور” ءساناتوريى جاسىل جەلەكتى وسى ورماننىڭ قاق تورىنە ورنالاسقان. اراقاراعاي ورمانىندا نەگىزىنەن كوپجىلدىق قاراعايلار مەن اق بالتىرلى قايىڭ ارالاس وسكەن. اعاش اراسى قىستا ىق, جازدا سالقىن, جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە اۋاسىنىڭ تازالىعىمەن ەرەكشەلەنەدى.
قادىم زاماننان قالعان اڭىز اڭگىمە ەل اۋزىندا بۇگىنگە دەيىن ايتىلىپ كەلەدى. اتاقتى اقساق تەمىر جاۋگەرشىلىكتەن كەلە جاتىپ, اراقاراعاي ورمانىنا دامىلداپتى دەيدى. جورىقتا جۇرگەن جيھانگەر وسىنداعى كولگە شومىلعاندا ءوزىن تاڭعاجايىپ سەزىنىپ, شارشاعانى باسىلىپ, بويىنا ەرەكشە قۋات ءبىتىپ اتتانىپتى دەسەدى. اقساق تەمىر شومىلدى دەگەن سول عاجايىپ كول “سوسنوۆىي بور” ساناتوريىندە ورنالاسقان. مينەرالدى سۋ بۇگىندە حالىقتىڭ يگىلىگىنە جاراپ وتىر. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, “سوسنوۆىي بور” شيپاجايى سۋىنىڭ حيميالىق قۇرامى مينەرالدانعان ناتري ءحلوريدى سۋلفاتىنان تۇرادى جانە ول اتاقتى “پياتيگورسك”, “مورشين”, “كارلوۆى ۆارى”, “ترۋتسكاۆەتس” جانە “ەسەنتۋكي-17” جانە ءوزىمىزدىڭ “سارىاعاش” كۋرورتتارىنىڭ شيپالى سۋىنا ۇقساس.
– قازاقتىڭ ايتا بەرەتىن “مىڭ دا ءبىر اۋرۋعا ەم” دەگەنى وسى مينەرالدى سۋ بولار. ول نەگىزىنەن قانداي اۋرۋدىڭ دا سوزىلمالى ءتۇرلەرىن ەمدەۋگە دۇرىس, – دەيدى “سوسنوۆىي بور” ءساناتوريى” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى سايلاۋبەك ەسجانوۆ. – ەڭ الدىمەن, سوزىلمالى اسقازان-ىشەك اۋرۋىنان زارداپ شەگەتىندەر ءۇشىن اراقاراعاي سۋىنىڭ شيپاسى مول. اسقازان-ىشەك اۋرۋىنىڭ, اسقازان جانە ون ەكى ەلى ىشەك جاراسى, سوزىلمالى كوليت, ەنتەروكوليت, ديسباكتەريوز سياقتى بىرنەشە تۇرلەرى بولادى. وسى اتالعانداردىڭ بارلىعىنا مينەرالدى سۋدىڭ شيپاسى مول. سوسىن بىزگە كەلەتىن ادامداردىڭ اراسىندا باۋىردىڭ جانە ءوت جولىنىڭ (سوزىلمالى گەپاتيت, سوزىلمالى حولەتسيستيت, ءوت بولەتىن جولدىڭ ديسفۋنكتسياسى) سوزىلمالى اۋرۋلارىنان زارداپ شەگەتىندەر ءجيى كەزدەسەدى. وسىنداي ناۋقاستارعا مينەرالدى سۋدى ىشۋگە كەڭەس بەرەمىز. ول بۇيرەكتەگى, وتتەگى قۇمدى شايادى.
ءيا, مينەرالدى سۋدى ءىشۋدىڭ پايداسى مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. ول اسقازاننىڭ قىشقىل ءبولۋىن, اس قورىتۋ جولدارىنىڭ جۇمىسىن جاقسارتادى, ونىڭ اعزاداعى زات الماسۋ پروتسەسىنە ءتيىمدى اسەرى بار. اسىرەسە, باۋىر, ۇيقى بەزى مەن ءوت ءبولۋ, نەسەپ جولدارى اۋرۋلارىنا پايدالى. سوزىلمالى گاستريت, اسقازان مەن ۇلتاباردىڭ ويىق جاراسىنا (يازۆا) بىردەن ءبىر ەم. اعزانى بوقاتتان (شلاك) تازارتىپ, ءوتتىڭ, نەسەپتىڭ ءجۇرۋىن جەڭىلدەتەدى.
“سوسنوۆىي بور” ساناتوريىنە كەلگەندە كوك تىرەگەن قاراعايلاردى ارالاپ, سەرۋەندەپ جۇرگەن دەمالۋشىلاردى ءجيى بايقاۋعا بولادى. دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, بۇل دا ەمنىڭ ءتۇرى. اسىرەسە, جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋىنىڭ سوزىلمالى جۇرەك تالماسى, گيپەرتونيا, ستەنوكارديا سياقتى كەڭ تاراعان تۇرلەرىمەن اۋىراتىندارعا, ۇيقىسى قاشاتىندارعا اراقاراعاي ورمانىنىڭ فيتونتسيدتەرگە قانىق اۋاسىندا كوبىرەك جۇرۋگە كەڭەس بەرەدى دارىگەرلەر.
ۆاننالىق ەم ءتۇرى جونىنەن ەلىمىزدە “سوسنوۆىي بور” ساناتوريىنە تەڭ كەلەر شيپاجاي از. دەگەنمەن, قۇر مينەرالدى سۋى بار ۆاننادا جاتقان ءبىر وزگە دە, وعان يود پەن بروم, بۇعى ءمۇيىزى شىرىنىن (پانتا), سكيپيدار مايىن تامىزىپ قابىلداۋدىڭ اسەرى ءتىپتى ەرەكشە.
– يود جانە برومدالعان ۆاننادان كەيىن گيپەرتونيامەن, تسەرەبرالدى اتەروسكلەروزبەن, قۇياڭمەن اۋىراتىندار, جۇيكەسى شارشاعاندار, مويىن جانە ومىرتقا وستەوحوندروزىنان زارداپ شەگەتىندەر ءوزىن وتە جاقسى سەزىنەدى, – دەيدى باس دارىگەر ايگۇل مىرزابەكوۆا. – سونىمەن قاتار, ينفراقىزىل ساۋنانى دا ءبىر جاڭالىق رەتىندە ايتقىم كەلەدى. وسى ەم جاسالاتىن كابيناعا كىرگەندە ارشانىڭ جۇپار ءيىسى اڭقىپ تۇرادى. ينفراقىزىل جىلۋى جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنا, دەمىكپەگە, جوعارعى تىنىس الۋ جولدارىنا, رەۆماتيزمگە, پروستاتيتكە, ءزار-جىنىس جولدارى اۋرۋلارىنان ايىعۋعا جاقسى كومەكتەسەدى.
ال سىلاپ ۋقالاۋدىڭ (ماسساج) قانداي ءتۇرى كەرەك؟! قىتايلىق, سابىندى, حوش ءيىستى سىلاۋدىڭ تۇرلەرى, مانۋالدىق داۋالاۋ دا بار. ونى دەمالۋشىلاردىڭ قالاۋىنا, ناۋقاسىنا بايلانىستى دارىگەر بەلگىلەيدى.
“سوسنوۆىي بور” سانتوريىنە اقمولا وبلىسىنان كەلىپ دەمالىپ جاتقان ليۋدميلا لۆەي دەگەن كىسى: “مەن ءبىراز ساناتوري, كۋرورتتارعا باردىم. “سوسنوۆىي بور” ءساناتوريى ەمىنىڭ كوپتىگىمەن تاڭقالدىردى” دەيدى. ايتسا ايتقانداي, مۇندا دەمالۋشىلارعا ەمنىڭ 80 ءتۇرى ۇسىنىلادى. سوڭعى جىلدارى “تۇز شاحتاسى”, “سۋ كاپسۋلى”, “بالمەن وراۋ”, ء“شوپ بوشكەسى” سياقتى ەمنىڭ بىرنەشە ءتۇرى ەنگىزىلدى. ولاردىڭ بارلىعىنىڭ دا ءجيى كەزدەسەتىن دەمىكپە, بۋىن تاعى باسقا اۋرۋلارعا شيپاسى مول.
ادەتتە, تابيعات-انانىڭ ءوزى شيپاگەر. سوندىقتان, كوپتەگەن شيپاجايلار ساف اۋاسى بار تاۋدىڭ باۋرايىنا, مينەرالدى سۋ شىعىپ جاتقان جەرلەرگە نەمەسە ەمدىك بالشىعى بار كولگە جاقىن ورنالاسادى. ال “سوسنوۆىي بور” ساناتوريىندە تابيعاتتىڭ وسى سىيىنىڭ ءبارى دە تابىلادى. مۇندا جانعا داۋا تازا اۋا دا, مينەرالدى سۋ دا, ەمدىك بالشىق تا بار. ەمدىك بالشىق قۇرامىنداعى ورگانيكالىق زاتتاردىڭ, مينەرالدى تۇزداردىڭ جانە ميكروەلەمەنتتەردىڭ كەرەمەت ۇيلەسىمى ارقاسىندا ومىرتقا, بۋىن, بۇلشىق ەت, قۇياڭ جانە جۇيكە مەن گينەكولوگيالىق, ۋرولوگيالىق, تەرى اۋرۋلارىنا بىردەن ءبىر ەم. وبلىستاعى اتاقتى سابىندى كولىنىڭ تابيعي ءپىسۋى جەتىلگەن بالشىعىنىڭ ەمدىك قاسيەتى قىسى-جازى كەمىمەيدى. گەربەرت فونن دەگەن نەمىس “سوسنوۆىي بورعا” گەرمانيانىڭ گامبۋرگ قالاسىنان كەلىپ, ەمدەلىپ جاتىر. ونىڭ بۇل قوستانايعا ەكىنشى رەت جانە ارنايى كەلۋى ەكەن. وسىدان ءبىر جىل بۇرىن ىسساپارمەن كەلىپ, جۇمىسىن ەرتەلەۋ اياقتاعان وعان قوستانايلىق فيرما باسشىلارى ۇشاقتىڭ ۋاقىتىنا دەيىن “سوسنوۆىي بور” ساناتوريىندە دەمالۋدى ۇسىنادى. تىزە بۋىنىنا سارى سۋ جينالعاننان (سينوۆيت) زارداپ شەگەتىن گەربەرت گەرمانياعا بارعان سوڭ وپەراتسيا ستولىنا جاتۋى كەرەك ەكەن. ول ءال جيناپ, قۋاتتانىپ الۋ ءۇشىن ارىپتەستەرىنىڭ ۇسىنىسىنا قارسىلىق كورسەتپەيدى. ال شيپاجاي دارىگەرلەرى ونىڭ اياعىن شيپالى بالشىقپەن ەمدەيدى. عاجاپ! گەرمانيالىق قوناق كەتەردە اياعىن جەڭىل باسا باستايدى, ەلىنە بارعان سوڭ دارىگەرلەر وعان وپەراتسيا جاساۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ شەشەدى. “التىن شىققان جەردى بەلدەن قاز” دەگەن قازاق ماقالىن گەربەرت ءبىلىپ العان سياقتى, بيىل “سوسنوۆىي بورعا” ارنايى كەلىپ, تاعى دا بالشىق ەمىن الدى.
– بالشىقپەن ەمدەلۋىم بۋىن اۋرۋىن ۇمىتتىرايىن دەدى, اياق باسۋىم بۇرىنعىدان جاقسى. ال مينەرالدى سۋدىڭ شيپاسىن تىلمەن جەتكىزە المايمىن. جالپى, ءوزىمدى سونداي جەڭىل سەزىنەمىن, – دەدى بىزبەن كەزدەسۋىندە گەرمانيالىق قوناق گەربەرت فونن.
ەمنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ساناتوريدە شەتەلدىك قازىرگى زامانعى مەديتسينالىق اپپاراتتار مەن جابدىقتاردىڭ وزىق ۇلگىلەرى دە پايدالانىلادى. رەسەيدەن اكەلىنگەن لازەرلىك اپپارات سونىڭ ءبىرى عانا. ونىڭ بۋىن اۋرۋلارىن ەمدەۋدە تيىمدىلىگى جوعارى. ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت, دارىگەر بىلىكتىلىگىنە نە جەتەدى؟! دەمالۋشىلاردى كارديولوگ, تەراپەۆت, ەندوكرينولوگ, گينەكولوگ, ۋرولوگ, ستاماتولوگ ماماندار قابىلدايدى. جەتىلدىرىلگەن اپپاراتتار ارقىلى اۋرۋدىڭ تولىق دياگنوزىن قويىپ بەرەدى.
ساناتوريگە كەلگەن دەمالۋشىلاردىڭ بارلىعى دا ۇجىم ءۇشىن قۇرمەتتى قوناق بولىپ ەسەپتەلەدى. اۋرۋىنا شيپا ىزدەپ كەلگەن كىممەن تىلدەسسەڭ دە ساناتوري دارىگەرلەرى مەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ جوعارى مادەنيەتىن, ءىلتيپاتى مەن ىزەتىن الدىمەن اۋىزعا الادى. رەسەيدىڭ كراسنودار ولكەسىنەن كەلگەن ەرلى-زايىپتى يۆان مەن كلاۆديا توبوليندەر: ء“بىز ەرتەرەكتە قازاقستاندا تۇرعانبىز, رەسەيگە قونىس اۋدارعالى كوپ جىلدان كەيىن تۋىستارىمىزعا قوناققا كەلگەن ەدىك. ساناتوريدەگى قىزمەت كورسەتۋ مادەنيەتىنىڭ جوعارىلىعى قازاقتىڭ قوناقجايلىلىعىن ەسكە سالادى. سونداي ريزامىز”, دەيدى اعىنان جارىلا. وسىنداي ۇجىمدى ۇيىتىپ ۇستاپ وتىرعان جانە دەمالىس ورنىن 90-شى جىلدارداعى جابىلۋدىڭ الدىندا تۇرعان كەيپىنەن قىزمەت كورسەتۋدىڭ بيىك دەڭگەيىنە جەتكىزگەن بىلىكتى ۇيىمداستىرۋشى سايلاۋبەك ەسجانوۆ تۋرالى ايتا كەتۋ ءلازىم. ساكەڭ باسقارۋعا كەلگەن ونشاقتى جىلدىڭ ىشىندە “سوسنوۆىي بور” ساناتوريىندە دەمالۋشىلار ءۇشىن وننان اسا كوتتەدج تۇرعىزىلدى. وندا سەرۆيس, قىزمەت كورسەتۋ مادەنيەتى ءىرى كۋرورتتاردان كەم تۇسپەيدى. ۇزاققا سوزىلاتىن ارقا قىسىندا ءسانتوريدىڭ ءىشى ەم الۋعا دا, دەمالۋعا دا قولايلى, جىلى, جارىق. جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە “سوسنوۆىي بورعا” كەلگەن كىسى تابيعات سىيى مەن ادام ەڭبەگىنىڭ ۇيلەسىمىنە كۋا بولىپ, ەرتەگىلەر ەلىندە جۇرگەندەي كۇي كەشەدى. مىنە, ەلىمىزدە تۋريزم مەن سپورتتى دامىتۋعا قوسقان وسىنداي ۇلەسى ءۇشىن سايلاۋبەك ەرعازى ۇلى وتكەن جىلى كەۋدەسىنە “قۇرمەت” وردەنىن تاقتى.
قىس ماۋسىمىندا دەمالۋشىلارعا قار جامىلعان قاراعايدىڭ اراسىندا شاڭعى تەبۋگە, كول بەتىندە كونكيمەن سىرعاناۋعا مۇمكىندىك جاسالعان. ال “سوسنوۆىي بور” سوڭعى جىلدارى سپورتشىلاردىڭ دا ءسۇيىپ كەلەتىن ورنىنا اينالعان. ويتكەنى, توبەسى كوك تىرەگەن قاراعايلار اراسىندا سپورت كوماندالارى مەن اتاقتى سپورت ساڭلاقتارىنىڭ دەنساۋلىقتارىن تۇزەپ, تابيعات اياسىندا دەمالا ءجۇرىپ, الداعى جارىستارعا دايىندالۋىنا دا تاماشا جاعداي بار. وسىدان ەكى جىل بۇرىن مۇندا اۋماعى ات شاپتىرىم, زاماناۋي قۇرالدارمەن جابدىقتالعان سپورت زالى سپورتشىلارعا ەسىگىن ايقارا اشتى. مۇنداي سپورتزال ەلىمىزدىڭ ەشقانداي دەمالىس ورنىندا كەزدەسپەيتىندىگىن دە ايتا كەتۋدىڭ ارتىقتىعى بولماس. سپورتشىلارعا ارناپ ازىرلەنەتىن تاعامدار قۋاتى جاعىنان بارلىق تالاپقا ساي كەلەدى.
سونىمەن قاتار, “سوسنوۆىي بور” ساناتوريىندەگى بالالارعا ارنالعان ساۋىقتىرۋ لاگەرىنەن العان اسەرىن جاسوسپىرىمدەر استە ۇمىتپاۋى مۇمكىن. ولار جاز ايلارىندا مينەرالدى كولگە شومىلادى, نۇسقاۋشىلاردىڭ باقىلاۋىمەن قايىقپەن, كاتامارانمەن سەرۋەندەيدى. ولار ءۇشىن ديسكوتەكا, ويىندار, بايقاۋلار ۇيىمداستىرىلادى, سپورت الاڭدارى, كومپيۋتەر ويىندارى بولمەسى, كينوزال بالالاردىڭ ەركىندە بولادى. اراقاراعاي ورمانى اياسىنداعى “سوسنوۆىي بور” ءساناتوريىنىڭ كەرەمەتى وسىنداي! ونى اركىمنىڭ كوزبەن كورگەنى ماقۇل.
“سوسنوۆىي بور” ءساناتوريىنىڭ مەكەن-جايى: قوستاناي قالاسىنان 45 شاقىرىم جەردەگى التىنسارين اۋدانىنداعى ششەرباكوۆ اۋىلىنىڭ ىرگەسىندە ورنالاسقان. 8(7142) 3-33-05, 3-33-06 تەلەفوندارى تاۋلىك بويى جاۋاپ بەرەدى. E-ءmaىl: sosnov-ءbor@maىl.ru ساناتوريگە كەلەردە جوعارىداعى تەلەفوندارعا الدىن الا حابارلاسساڭىز, جول قيىندىعىن كورمەيسىز. الىستان كەلەتىن دەمالۋشىلاردى قوستاناي قالاسىنداعى تەمىر جول ۆوكزالىنان كۇتىپ الادى.
سونىمەن قاتار, “سوسنوۆىي بور” ساناتوريىندە دەمالعىڭىز كەلسە الماتى وكىلدىگىنە حابارلاسۋىڭىزعا بولادى. الماتى قالاسى, جەلتوقسان كوشەسى, 37-ءۇي, وفيس №406. تەلەفوندارى: 8(7272) 79-78-37, +7 701 175 00 77
ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي.