..جىلقىنى قىزەمشەككە قاراي جوسىلتا ايداپ, ۇيرەنشىكتى ورىسىنە اپارىپ ءبىر-اق قۇلاتتىق. تاڭعى جۋساۋدان بەرى ءنار سىزباعان جىلقى ءۇيىر-ۇيىرىمەن بىتىراي, جايىلىسقا بىردەن باس قويدى.
– جىلقىنى وسى تەپسەڭنەن اۋدارما, ءشاي-ءپاي ىشۋگە تۇسكى جۋساۋى كەزىندە بارىپ قايتارسىڭ, – دەدى باس جىلقىشى حالەل ءوزىنىڭ جاس كومەكشىسى بەردەشكە. – ال ءبىز مىنا بالا ەكەۋمىز «كوكقاسقا ات شاتقالىنا» كەتتىك...
«كوكقاسقا ات شاتقالى» نەمەسە كوكقاسقا تۇلپاردىڭ باسى قالعان شاتقالعا بارۋدىڭ ءساتى اياق استىنان تۇسكەنىنە ىشتەي قاتتى قۋاندىم. كوپتەن ۋادە بەرىپ جۇرسە دە, حالەكەڭ, كوڭىل-كۇيى بولمادى ما, بىلمەيمىن, ماعان بۇگىن بۇل تۋرالى ەشبىر ەمەۋرىن تانىتپاعان-دى.
ەندى, مىنە, ەكەۋىمىز سولاي قاراي سىدىرتىپ كەلەمىز. ۇزىنى ەسىك پەن توردەي, جۇرىسكە الىمدى قارا ات يەسىنىڭ تىزگىندى ءسال عانا شاۋجايلاعان قيمىلىنان ونىڭ كوڭىل-قوشىنىڭ قالت ەتكەن وزگەرىسىن اڭعاراتىنداي, باسىن شۇلعىپ-شۇلعىپ قويىپ تايپالادى.
«كوكقاسقا ات شاتقالى» تۋرالى اڭىزدى ناعاشىم ماعان تاعى دا قايتالاپ ايتىپ بەردى. شىرشالى, قاراعايلى باۋرايلاردى جاعالاي, سول كيەلى شاتقالدى بەتكە الىپ, جول ۇستىندە بارا جاتقان كەزدە ەستىگەن بۇل اڭىزدىڭ اسەرى ايرىقشا بولدى. كونەنىڭ كوزىن كورگەن, دالاشىق ءوڭىرىنىڭ بايىرعى جىلقىشىسى, الپىستى القىمداپ قالعان حالەكەڭ كوكقاسقانىڭ اڭگىمەسىن بيپازداي, مايىن تامىزا تولعادى.
– اتا-بابامىزدان قالعان ءبىر مۇرا – كوكقاسقا ات تۋرالى اۋىزدان-اۋىزعا كوشىپ, بۇگىنگە جەتكەن حيكايا عوي بۇل...
قىزىلبورىك ەلى وسى قاراباستاۋ مەن اقباستاۋلار ءوڭىرىن قىس قىستاپ, جاز جايلاپ عۇمىر كەشكەن اتالارىمىز – وسى داليعان دالاشىق جايلاۋىنىڭ وي-قىرىندا مىڭ-مىڭداعان جىلقىسى شۇرقىراعان ءۇش اعايىندى جىگىت ەكەن. ىنتىماعى, تاتۋلىعى جاراسقان اعايىندىلاردىڭ پەيىلىنە داۋلەتى ساي كەلىپ, الىس-جاقىنعا بىردەي قادىرلى بولىپ عۇمىر كەشىپتى. ال سول ەرەن جىلقىنىڭ ىشىندە ارقايسىسىنىڭ ءبىر-بىردەن ەنشىلەگەن كوك قاسقا, قىزىل قاسقا, جيرەن قاسقا دەگەن ءۇش تۇلپارى بولادى.
جاس شاماسىنا قاراي كوك قاسقا تۇلپار – ۇلكەنى, قىزىل قاسقا – ورتانشىسى, جيرەن كاسقا – كىشىسى ەكەن. ۇلكەن اس, اتاقتى جيىن-تويلارداعى بايگەنى دە بۇلار وسى رەتپەن ءبولىسىپ الاتىن بولسا كەرەك. ارينە, بۇل جاي ءبولىس ەمەس, ءۇش تۇلپاردىڭ كۇش-شاماسى دا وسى ىڭعايدان شىعىپ وتىرادى. شىركىن, جىلقى مالىنىڭ جالى شىمىر, سۇيەگى جاسىماعان, تەگى, ازباعان كەزى مە ەكەن-اۋ سول! الدە قاسيەتتى جانۋارلاردىڭ بابىن ءبىلدى مە ەكەن كونەنىڭ ادامدارى, ايتەۋىر, سول قاسقا ماڭداي تۇلپارلاردىڭ داڭقى تاۋ اسىپ, باۋرايعا جەتىپ, ودان ءوتىپ, اتا جۇرتىمىزدىڭ كەڭ جازيرا قولتىعىنا تۇگەل تاراپ, ءدۇيىم ەلدى تاڭداندىرىپ, تامساندىرعانى اقيقات كورىنەدى.
حالەكەڭنىڭ قارا اتى «وسى ايتقاندارىڭنىڭ بىردە-ءبىر وتىرىگى جوق, شامىرقانعان شىندىقتىڭ ناق ءوزى» دەگەندەي باسىن شۇلعىپ-شۇلعىپ قويادى.
– ءيا, دەيمىن-اۋ. ءسويتىپ, ۋاقىت جارىقتىق ءوتىپ جاتادى. ءۇش اعايىندى جىگىت ءۇرىم-بۇتاعىمەن بىرگە ءوسىپ ونەدى, ولاردىڭ جىلقىسى دا وسىناۋ اڭعاردى كەرنەپ, دۇبىرلەي بەرەدى. ءۇش تۇلپاردىڭ اتاق-داڭقى دا ورلەگەن ۇستىنە ورلەپ, شالقىعان ۇستىنە شالقي تۇسەدى. ويحوي, سوندا كوكقاسقا اتتىڭ جيىرمانىڭ سەگىزىنە شىعىپ, كەكسەلەنىپ, ءتىسى سارعايىپ, مارقايعان شاعى ەكەن دەسەدى. سول جىلى جاز ورتاسى تولىسا ويداعى ەلدىڭ, سارىسۋ بويىن مەكەندەگەن ءارى داۋلەتتى, ءارى بي, تاما ەربەرەن اكەسىنىڭ جىلىنا ۇلكەن اس بەرەتىن بولىپ, اتىراۋ, ارقا, سىر جاعاسى مەن الاتاۋ, التاي جايلاعان, ەتەك-جەڭى داليىپ جاتقان ۇلان-عايىر ولكەنىڭ ەل-جۇرتىنا حابار سالادى.
كۇمىس كومەي, جەز تاڭداي انشىلەرىن, سىلقىم, سىرباز, توكپە كۇيشىلەرىن, ناردى يىعىمەن كوتەرەتىن تۇيە پالۋانىن, شاشاسىنا شاڭ جۇقپاس, سۇيرىكتەي نەبىر تۇلپارىن سايىس-سىنعا سالماققا اسىعىپ, مەجەلى جەرگە اتتانعانداردىڭ قاتارىندا جۇيرىگىن جەتەككە العان ءبىزدىڭ اتالارىمىز دا بار ەكەن.
جازىققا تۇسە كوپ ەكپىنگە سالماي تاڭ سالقىنى, كەش ساباتىمەن جول بويى ءالسىن-ءالسىن اششى تەرىن الىپ, بار بابىمەن, شالدىقتىرماي, سۇمەكتەي سىلاڭداتىپ, تۇگىن جىلتىراتىپ ءۇش تۇلپاردى ولار اس وتەتىن ەلدىڭ شەتىنە دەر كەزىندە ىلىكتىرەدى.
جۇتىنعان جۇيرىكتىڭ سانى مىڭ قارالى بولىپتى دا, اس يەسى باس بايگەگە ءۇش توعىز جانە ەكىنشىگە دە اتاۋلى بايگە, ۇشىنشىگە ۇستەمە بايگە اتاپ, تۇستىك مارە بەلگىلەيدى...
حالەل جىلقىشى اڭگىمەسىنىڭ وسى جەرىنە كەلگەن كەزدە اتىنىڭ باسىن شالت تارتىپ, سول قاپتالداعى بەتكەيگە جالت قارادى.
– قاپ, انتۇرعان-اي, تاعى دا بۇكەڭدەپ سۋىر اڭدىپ ءجۇر ەكەن عوي...
– ول كىم؟
– الگى ءبىر اڭشىسىماق تا. جالاڭاشتا تۇراتىن ساعاتشى ما, تىگىنشى مە, ايتەۋىر, بىرەۋ. سۋىردان قۇلاقشىن تىگىپ, ساتىپ كاسىپ ەتەتىن كورىنەدى ءوزى. ءبىزدى كورىپ قورىقشى ەكەن دەدى-اۋ شاماسى, قاراعايدىڭ اراسىنا تاسالانباقشى بوپ بۇكەڭدەپ جۇگىرىپ بارادى, بايعۇس-اي.
– نەگە بايعۇس دەيسىز ونى؟..
–تاۋدىڭ تىشقانىن اڭدىپ تەنتىرەگەن نەمەنى بايعۇس دەمەگەندە. ءجا, قويشى سونى, – دەي سالدى ول اتىنىڭ تىزگىنىن جەڭىل عانا دەلبەلەي قوزعاپ. – مىنا يىننەن ءارى اينالعان جەردە كوكقاسقا تۇلپاردىڭ باس سۇيەگىنەن ءۇش تارماق قاراعاي ءوسىپ تۇرعان توعاي بار. «كوكقاسقانىڭ شاتقالى» دەگەن سول...
ءسال ايالدادىق تا, ىلگەرى تارتتىق. وزىنە دە, تىڭداۋشىسى – ماعان دا ابدەن جاتتاندى بولعان اڭگىمەسىن ۇزىلگەن تۇسىنان ءارى جالعاۋعا ول ەندى اسىقپادى.
كوزدەرىن الدەقانداي ءبىر وي كىرەۋكەلەپ, ءبىر ءسات ءۇنسىز قالدى. جولىمىزدى اجەپتاۋىر-اق قىسقارتقان اسەرلى اڭگىمەنىڭ ودان ءارى ورنەكتەلە بەرگەنىن قانشا قالاسام دا, ونىڭ وسى ءبىر ۇنسىزدىگىن بۇزۋعا باتپادىم. ول ءوزىنىڭ ىشكى الەمىنىڭ, بالكىم تەبىرەنىسكە, بالكىم قوبالجۋعا, بالكىم ازداعان مۇڭعا, ازداعان ساعىنىشقا تولى ويلارىمەن الما-كەزەك ساراپتاسىپ, ءۇنسىز تىلدەسىپ كەلە جاتقانداي كورىندى.
ءۇردىس جۇرىسكە سۇرانعان جيرەنىمنىڭ تىزگىنىن تەجەڭكىرەي ۇستاپ, ونى ءبىر مويىن الدا كەلە جاتقان قارا اتتان وزدىرماي, ءسال عانا ۇزەڭگى ىلەستىرە قاپتالداستىرىپ وتىردىم.
قاراشا ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرى دالاشىق ءوڭىرى ءۇشىن ادام تانىعىسىزداي جايلى بولىپ تۇرعان. كۇن قاباعى كوپ كىرتيمەي, جەلتوقساننىڭ الدىندا سوعاتىن ىزعىرىق-بۇرقاعىن ىشكە بۇگىپ, شارۋا باققان جاندارعا قاراشانىڭ قاراسقانداي سىڭايى بار ەدى.
اتاقتى شاتقالعا اپاراتىن بەتكەيمەن قيالاي تومەن تۇسەر جەردە ول قارا اتىنىڭ تىزگىنىن ءسال تارتىپ, ءمۇدىرىس جاسادى.
– كوكقاسقا اتتىڭ سوڭعى بايگەدەن ءوزىنىڭ اتاعىن سوڭعى رەت ايگىلەپ, تۋعان مەكەنىنە جەتىپ قۇلاعان جەرىن, ۇلكەندەر ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە وسى ارا دەسەتىن, – دەدى ول قولىنا بۇكتەي ۇستاعان قامشىسىمەن وسى اۋماقتى تۇگەل شولا كورسەتىپ.
...تۇستىك جەردەن جىبەرىلگەن, قولتىعىن جەل كەۋلەگەن وڭشەڭ قاناتتى پىراقتاردىڭ ۇلان-كوش قاراسى جەر-عالامدى تۇياعىمەن دۇبىرلەتىپ, ويحوي, ءبىر ۇلى سايىسقا تۇسەدى عوي باياعى!
ىلكىمدە ءۇش قاسقانى ايداعان قىزىلبورىكتىڭ شاباندوز ءۇش ءجاسوسپىرىمى اتتارىنىڭ وكپەسىن قالىڭ شاڭعا قاپتىرىپ الماس ءۇشىن بايگە دۇرمەگىنىڭ جەل جاعىن ۇستاي, ورتان بەل تۇستان اسىرماي بىركەلكى شابىسپەن وتىرادى. ۇلى ساسكەگە يەك ارتا ءبىرتىن-ءبىرتىن تىزگىندى ءبىر بوساتىپ, ءبىر تارتىپ, ەكپىندى بىردە ءورشىتىپ, بىردە تەجەپ, ءۇزىلىپ العا شىققان جيىرما-وتىز قارالى اتتان وزىپ تا كەتپەي, كەيىندەپ قالىپ تا قويماي, ءۇش قاسقا ورتا تۇستا كەلە جاتتى. تىزگىندى ۇستاعان شاباندوز بالالار ءۇش قاسقانىڭ مارەگە تاياناردا ەكپىن الار ىرعىن كۇشىن ىركىڭكىرەي ۇستادى.
تىزگىندى بوس تاستاپ ناعىز قيقۋعا سالار ساعاتتا ءدۇلدۇل كوكقاسقا قۇنانداي قۇلدىراڭداپ وزىمەن قۇيرىق تىستەسىپ, بىردە ۇزەڭگى قاعىسىپ كەلە جاتقان ەكى ىنىسىنەن دارالانا ەمىنىپ بولىنە بەرەدى.
سايىس جولىندا, مارەگە تۋرا تارتار جازىقتىڭ ءبىر قاپتالىنداعى وقشاۋ توبەنىڭ باسىندا قاي جۇيرىكتىڭ ماڭدايلاپ كەلە جاتقانىن ءبىلىپ, ءسۇيىنشى حابارىن جەتكىزۋگە دايىن تۇرعان قاراۋىل جىگىتتەردىڭ ءبىرى: «كوكقاسقا! كوكقاس-قا! باس بايگە – كوكقاسقانىكى»! – دەپ اتوي سالا شاۋىپ كەلە جاتقاندا, سايىستىڭ قىزىعىنا ىنتىققان, اسقا جيىلعان جۇرتتىڭ ەشقايسىسىندا دا كوكقاسقانىڭ ءبىرىنشى بولارىنا ءشۇبا قالماعان ەدى. الايدا قاس-قاعىمدا ءبارىنىڭ باسقاشا وزگەرىپ سالا بەرمەسى بار ما؟!.
مارەگە ءبىر ىرشىپ, ەندى اعىپ وتەر جەردە تارالعىدان ءۇزىلىپ تۇسكەن تەمىر ۇزەڭگى سارت ەتىپ كوكقاسقانىڭ ارتقى وڭ اياعىنىڭ تۇياعىنا تيەدى دە, سول اياقتىڭ شاشاسىنا بارىپ قاعىلادى. قاتتى, عالامات ەكپىن الىپ كەلە جاتقاندا وقىس تيگەن قاتتى زاتتان تىكسىنە ۇرىككەن ات ارتقى اياقتارىن شالىس الۋى مۇڭ ەكەن, تاناۋىنان پار-پار دەم اتقىلاپ, قۇيىنداي اققان قىزىل قاسقا قاس قاعىم مۇرسادا ونىڭ جانىنان وقتاي زۋلاپ ءوتىپ, مارەنى ءبىرىنشى قيادى. بىراق «كوكقاسقا! كوكقاسقا!» دەگەن ءۇن ءبىر ءسات تە تولاستاماي توڭىرەكتى جاڭعىرىقتىرىپ, اسپان استىن جەلپ-جەلپ ەتكىزىپ جاتتى. مارەگە بار-جوعى ون-اق قادام جەتپەي ارتقى اياقتارىن ءدىر-ءدىر ەتكىزىپ سىلكىلەپ ءور ەكپىنىنەن جاڭىلعان كانىگى تۇلپاردىڭ ەرلىگىنە اسقا جيىلعان ءدۇيىم تاڭداي قاعىستى, باس بايگەنى ءبارىبىر سوعان عانا تەلۋگە ءبىراۋىزدان لايىق كوردى. شىرىك تارالعىدان ۇزىلگەن تەمىر ۇزەڭگى قاس تۇلپاردىڭ شىن داڭقىنا كىرشىك تۇسىرسە ادىلەتسىزدىك بولار ەدى-اۋ. جۇرت تىلەگى قابىل الىنىپ, تورەشى كوكقاسقاعا جىبەك كىلەم جاۋىپ ورتاعا شىعاردى.
قايراتى قايتپاعان, جىگەرى جاسىماعان شاعى بولسا, قوشەمەتشىل بۇل ورتاعا كوكقاسقا ويناقتاپ-اق شىعار ەدى. بۇل جولى كارى تۇلپار ارتقى اياقتارىن سىلكىلەي باسىپ, اينالاسىنا ۇركەكتەي قاراپ, وسقىرىنىپ, الدەنەدەن ءدىر-ءدىر ەتىپ سەكەم الا شىقتى. كوزدەرىندە ۇرەي وتى تالاۋرادى.
اياقتارىن سىلكىلەتكەن سول ۇرەي الاتاۋىنا, ەلىنىڭ شەتىنە جەتكىزگەنشە كوكقاسقا تۇلپارعا مازا بەرمەي, بويىنا دەرت شانشۋىن قاداپ, اقىرى وسى بەتكەيگە اكەلىپ تۇياق سەرپىتتى.
جىلقى مالىن قاسيەتتەگەن ەل ەمەسپىز بە, الگى اتامىز, تۇلپاردىڭ يەسىن ايتامىن دا, كوكقاسقانىڭ باسىن جاپادان-جالعىز جالقى ءوسىپ تۇرعان بالاڭ قاراعايدىڭ ۇشكىلىنە ءىلىپتى دە, وسى جەردى «كوكقاسقا ات شاتقالى» اتاپتى دەسەدى عوي. سودان الگى جالقى قاراعاي كوكقاسقانىڭ باسىن يت-كۇسقا جەم قىلماي, ازدىرماي-توزدىرماي دىنىنە سىڭىرە, ۇشكىلى ءتۇيىن-شورعا اينالىپ, سول جەردەن ءۇش تارماق جاڭا بۇتاعىن ءوربىتىپ وسە بەرگەن, وسە بەرگەن. ءۇش تارماقتان توگىلگەن ۇرىق-جاڭعاقتاردان قاراعايدىڭ سىڭسىعان نۋ توعايى ءونىپ, بۇل شاتقالىڭنىڭ قازىر ماۋەلەپ تۇرعان جايى بار. كوكقاسقا تۇلپار جاسىل قاراعايعا اينالىپ ءوزىنىڭ, ماڭگىلىك عۇمىرىن كەشىپ جاتىر مىنە!..
قاراعايدىڭ شەتىنە ەكى اتتى قوساقتاپ تاستادىق تا, ناعاشىم ەكەۋىمىز ۇشارىنان جەل سۋىلداعان بيىك اعاشتاردىڭ اراسىمەن جاياۋ تارتتىق. قاراعايعا اينالعان كوكقاسقا تۇلپاردى ىزدەپ كەلەمىز.
– مىنە! – دەدى جىلقىشى ءبىر قاراعايدىڭ قاسىنا كەلگەنىمىزدە. كوكقاسقانىڭ باسىنان ءۇش تارماق ءزاۋلىم بۇتاق ءوسىپ شىققان قاراعاي وسى!..
ءدىڭىنىڭ قول سوزىم جەرىندە ات باسىنىڭ سۇلباسىن ەلەستەتكەندەي بۋىلتىق شورى بار جانە سول شوردان ءۇش اشا بوپ تارماقتالىپ كەتكەن بىلەۋ-بىلەۋ بۇتاقتارى ونى كوككە شانشىلا, تىك وسكەن اينالاسىنداعى وزگە قاراعايلاردان دارالاپ تۇر.
حالەل جىلقىشى قاراعايدىڭ تۇبىنە كەلىپ, قوس تىزەرلەي وتىردى دا, ماعان دا تىزە بۇك دەگەندەي ىم جاسادى. دالاشىقتىڭ سىڭسىعان قاراعايلى باۋرايىندا از-كەم عانا ءۇنسىز وتىرىپ, كوكقاسقا تۇلپارعا وسىلايشا تاعزىم ءراسىمىن جاسادىق.
... كوكقاسقا اتتىڭ شاتقالىنان قىزەمشەكتەگى جىلقى اۋىلعا ورالعان كەزدە كەش كولەڭكەسى اينالاعا كولبەپ تە قالعان ەدى.
ءمادي ايىمبەتوۆ,
جازۋشى