ادىلەتشىل ابەكەم

«كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر». كۇندەلىكتى تىرلىكتە سىپايى سالەمدەسىپ قانا جۇرەتىن كەيبىر ارىپتەستەرىمىزبەن اندا-ساندا ىسساپارعا بىرگە شىققان كەزدە عانا جاقىن ارالاسىپ, كىمنىڭ كىم ەكەندىگىن انىق اڭعارىپ ءجۇرمىز. ءابدىماناپ ەلىكباي ۇلى ەكەۋمىزدىڭ دوستىعىمىزعا دانەكەر بولعان دا سونداي جول ءۇستى. تا­ۋەل­سىز مەم­لەكەتتەر دوستاستىعى پار­لا­مەنت­ارا­لىق اسسامبلەياسىنىڭ كەزەكتى سەسسياسىنا قاتىسۋ ءۇشىن رەسەيدىڭ سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنا بىرگە بارعان ساپارىمىزدا الۋان تاقىرىپتا كەڭىنەن پىكىر الىسىپ, ءتۇسىنىسىپ كەتتىك. «ادام – سويلەسكەنشە» دەگەن وسى. 

ابەكەڭدى بۇرىن دا پارلامەنتتە قارالىپ جاتقان زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋ بارىسىندا بىلىكتى زاڭگەر, ءبىلىم سالاسىندا جيناقتاعان تاجىريبەسى مول باسشى رەتىندە تانىپ, سىرتتاي قۇرمەت تۇتىپ جۇرەتىنمىن. ەندى ونىڭ جان دۇنيەسىنە كوز جىبەرىپ, ومىرلىك ۇستانىمىنا قانىققان سوڭ, ءابدىماناپ ەلىكباي ۇلىنىڭ كىسىلىك كەلبەتى, ازاماتتىق تۇلعاسى كوز الدىمدا اسقاقتاپ سالا بەردى.

ورىس اعايىنداردىڭ «ونىمەن بىرگە بارلاۋعا بارۋعا بولادى» دەگەن قاناتتى ءسوزى وسىنداي اۋزىن اشسا, جۇرەگى كورىنەتىن اقكوڭىل, پايىمى كەڭ, پاراساتى بيىك ازاماتتارعا ارناپ ايتىلسا كەرەك دەپ ءتۇيدىم. سودان بەرى ءبىر-ءبىرىمىزدى سەلكەۋسىز سەنىم ارتار دوس تۇتىپ, سىن ساتتە سىر بولىسەر سەنىمدى سەرىك كورىپ, ءازىل-قالجىڭىمىز دا جاراسىپ, جۇپ جازباي, قاتار كەلەمىز.

ءابدىماناپتىڭ ءوزىم ەرەكشە قادىر­لەيتىن ءبىر قاسيەتى – «باس كەسپەك بولسا دا, ءتىل كەسپەك جوق» دەمەكشى, بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي, كىمگە بولسىن تۋراسىن ايتىپ سالاتىن تۋراشىلدىعى ءھام ادىلەتشىلدىگى. سوندايدا ونىڭ بى­رەۋگە ۇناپ, بىرەۋگە ۇناماي قالعان بىربەتكەي قالپىن كورگەندە ويىمدا: «ادىلەتشىل ابەكەم-اي! ءبىزدىڭ بۇگىنگى پارلامەنتىمىز ءوزىڭ سىندى ءورشىل تۇلعا­لا­رمەن مىقتى عوي...» دەگەن ءسوز تۇرادى. 

ول ۇزاق جىلدار ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋل­­تەتىنىڭ دەكانى, م.ح.دۋلاتي اتىن­­داعى تاراز جانە ءى.جانسۇگىروۆ اتىن­داعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەت­تە­رى­نىڭ رەكتورى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارىپ, ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسى­نىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن بەس ساۋساعىن­داي بىلەتىن مامان ءارى «نۇر وتان» پارتيا­سىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ باعىتى بويىنشا تالىمگەرى بولعاندىقتان, اسىرەسە, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ تاراپىنان ورىن العان كەيبىر كەمشىلىكتەرگە توزبەستىك تانىتىپ, وتكىر سىني پىكىرلەرىن اشىق ايتىپ, دۇركىن-دۇركىن دەپۋتاتتىق ساۋالدار دا جولداپ, قاتاڭ تالاپ قويىپ ءجۇر.

ونىسى – ادىلەتتىلىكتى جاقتاۋ, زاڭدى­لىقتى ساقتاۋ, ەل ەرتەڭى – جاس ۇرپاققا سانالى تاربيە, ساپالى ءبىلىم بەرۋ ىسىنە دەگەن شىنايى جاناشىرلىق, ۇستازدىق پارىزىنا ادالدىق. ايتپەسە, وعان: «قايتىپ اشاتىن ەسىگىڭدى قاتتى جاپپا, تۇبىندە وكىنۋىڭ مۇمكىن...» – دەپ جاندارى اشىعانسىپ كەڭەس بەرۋشىلەر دە تابىلىپ جاتادى. بىراق, ابەكەڭ ونداي «اقىلگويلەردى» تىڭداعان ەمەس. سەبەبى وعان جالتاقتىق پەن جاعىمپازدىق جات. ول ءۇشىن ەل مۇددەسى, وسكەلەڭ ۇرپاق تاعدىرى – بارىنەن بيىك. «ايتارىمىزدى ايتپاي, ءسوزدىڭ اتاسىن ءولتىرىپ جاتساق, ەلدىڭ بەتىنە قالاي قارايمىز؟» دەيدى حالىق قالاۋلىسى.

قايماعى بۇزىلماعان قازاق ورداسى – قازىرگى تۇركىستان وبلىسىنىڭ سارىاعاش اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن ءابدىماناپتىڭ وسىنداي مەملەكەتشىل مىنەز-ءبىتىمىنىڭ, ايبىندى ازاماتتىق تۇلعاسىنىڭ ءتۇپ-تامىرى تەرەڭدە ەكەن, سۇراستىرىپ بىلسەم. بۇل رەتتە, اۋەلى حالقىمىزدىڭ «با­لاعا قانداي ات قويىلسا, ونىڭ بولا­شاق تاعدىرى سوعان بايلانىستى بولادى» دەگەن نانىمىنا سەنگەن اتا-اناسى ءابدىماناپ دەگەن ەسىمنىڭ ء«ومىر-باقي بەكزات» دەگەن ماعىنا بەرەتىندىگىن ەسكەرىپ, جاقسى ىرىم ەتكەندىگىن ايتا كەتكەن ءجون شىعار.

ال «اكە كورگەن وق جونار» دەسەك, اكەسى ەلىكباي دا ومىردە العا قويعان ماقساتىنا جەتپەي تىنبايتىن, بىربەتكەي, ءبىرسوزدى ادام بولعان ەكەن. ماقتاشىلار بريگاداسىنىڭ بريگاديرى بولىپ كوپ جىل جەمىستى ەڭبەك ەتكەن ول «سارىاعاش اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتانىپ, دۇنيەدەن وزعان سوڭ ەسىمى ديحان بابا اۋىلىنىڭ ورتالىق كوشەسىنە بەرىلگەن.

ال بۇگىندە جاسى سەكسەننەن اسقان اناسى حاديشا قۇتتى قونىس ەتىپ وتىرعان ۇيدەگى اسپالى شامنىڭ تۇبىنە جىلدا كوكتەمدە قارلىعاش ۇيا سالادى ەكەن. كيەلى قۇس يمان نۇرىنا بولەنگەن قاسيەتتى قاراشاڭىراقتى تاڭداعانى تالاسسىز-اۋ... وسىنداي وتباسىدا وسكەن پەرزەنتتىڭ بويىنا ادامي اسىل قاسيەتتەردىڭ دارىماۋى مۇمكىن ەمەس بولار, ءسىرا دا.

«ابەكەڭ بىزگە باسشى بولىپ كەلگەن كەز – جاعدايىمىز ناشارلاۋ, ايلىق ايلىققا جەتپەي قينالىپ, جۇرتتىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ سويلەيتىن كەز ەدى عوي. جاڭا رەكتورىمىز ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارىن ەش بولمەي, الالاماي, ولاردى ەش نارسەدەن كەندە ەتكەن جوق. ول, سونىمەن قاتار, نارىقتىڭ ەكونوميكاعا كوشكەن كەزدە تالان-تاراجعا تۇسكەن ۋنيۆەرسيتەت مۇلكىن قايتارىپ الۋعا بارىن سالدى.

سپورتتىق لاگەرىمىز بار ەدى, بۇرىنعى رەكتور مۇلدەم قۇرىپ كەتپەسىن دەپ, ونى ءبىر كاسىپكەرگە بەرگەن كورىنەدى. ول كاسىپكەر لاگەردى جوندەمەك تۇگىل, جۇنشە ءتۇتىپ جىبەردى. ستۋدەنتتەردىڭ قولىمەن سالىنعان لاگەر قۇرىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇردى. وسىنى ەستىگەن ابەكەڭ الگى كاسىپكەرمەن سوتتاسىپ ءجۇرىپ, اقىرى لاگەرىمىزدى قايتارىپ الدى. كەزىندە بىزدە پروفيلاكتوري دا بولعان ەدى. ول دا قيىنشىلىق كەزىندە نەبارى ءبىر ءجۇز مىڭ تەڭگەگە ساتىلىپ, كەيىن قولدان-قولعا ءوتىپ, توزىپ كەتكەن-ءدى.

ونى دا قايتارىپ الىپ, جوندەتىپ, سول جەرگە ستۋدەنتتەردىڭ جاتاقحاناسىن دا سالدىردى. قازىرگى ستۋدەنتتەر تاماقتاناتىن «ايشا سۇلۋ» كافەسىن دە الدەبىر كاسىپكەردەن قايتارىپ الىپ, ۋنيۆەرسيتەت مەنشىگىنە وتكىزگەن دە ابەكەڭ ەدى. سول تۇستا مۇنداي ءىس-ارەكەتكە كىمنىڭ باتىلى جەتىپ بارا الۋشى ەدى؟! تالايلار مەملەكەت مۇلكىن ەمەس, جەكە باسىنىڭ قامىن كۇيتتەپ جۇرگەن ۋاقىتتا وسىنداي ازاماتتىققا بارعان ابەكەڭدى قانشالىقتى ماقتان ەتسەك تە, لايىقتى», – دەپ ەسكە العان ەكەن م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى لەسحان بايسەركە («پاراسات جولى» 93-بەت, الماتى, 2013 جىل).

«2006 جىلى جۇبايىم جول اپاتىنا ءتۇسىپ, اياعىن كەسەتىندەي جاعدايعا دۋشار بولدى. البەتتە, اعايىندىق تانىتىپ, جاناشىرلىق بىلدىرگەن, كومەك قولىن سوز­عان تۋعان-تۋىس, دوس-جولداستار كوپ بولدى. دەسە دە, ءابدىماناپ ەلىكباي ۇلى كۇندە تەلە­فون شالىپ, جاعدايىن ءبىلىپ تۇردى. بىردە: «مىنا دارىگەرلەرىڭ دۇرىس بولماي تۇر-اۋ. سىزعانوۆ اتىنداعى ينس­تيتۋتتىڭ باس دا­رىگەرىمەن سويلەستىم, سول جەردە بىلگىر حيرۋرگتەر بار ەكەن, سو­لارعا بارىپ قارالىڭدار», دەپ جول كورسەتتى.

قۇ­دايعا شۇكىر, جولىمىز بولىپ, جۇبا­يىم وسى كۇنى شاۋىپ ءجۇر. اياعى دا ورنىندا, دەنساۋلىعى دا جاقسى. اري­نە, بىرىن­شىدەن, اللانىڭ كومەگى بولعان شىعار, ەكىنشىدەن, ءابدىماناپ ەلىك­باي ۇلى­نىڭ بيىك ادامگەرشىلىك قاسيە­­تىنىڭ شا­پاعاتى تيگەنى انىق. وسىن­داي جىلى كوز­قاراس, ادامنىڭ جاعدايى­نا قاراۋ كەز-كەلگەن باسشىنىڭ قولى­نان كەلە بەر­مەيدى دەسەم, ارتىق ايتقان­دىق بولماس», – دەپ ەسكە الادى ءى.جان­سۇ­گى­روۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى, زاڭ عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى ءلاززات ەركىنباەۆا.

جۋىردا استانا قالاسىنداعى رەس­پۋب­ليكالىق دەڭگەيدەگى بەدەلدى مەكەمە­لەردىڭ ءبىرىن باسقاراتىن بەلگىلى عالىم اعامىز مەنىمەن كەزدەسىپ قالىپ, ءسوز اراسىندا: «قاراماعىمدا ىستەگەن ءبىر قىز­مەت­كەرىم نەگىزدى سەبەپپەن قىزمەتىنەن بوسا­تىلعان سوڭ ۇستىمنەن ارىزدى قارشا بوراتتى. جوعارعى سوتقا دەيىن سوتتاسىپ, اقىرى جەڭىلىپ تىندى.

ونىڭ ءبىر ارىزى كەزىندە وزىممەن ءبىر كابينەتتە بىرگە وتىرىپ, قىزمەتتەس بولعان ەلگە تانىمال ازاماتقا ءتۇسىپتى. ول مەنىمەن سويلەسىپ, ءمان-جايدى بىلمەستەن, ارىزدى بىردەن باس پروكۋراتۋرانىڭ قاراۋىنا جولداپتى. سونىسى ءۇشىن وعان قاتتى رەنجىدىم. ال ءدال سونداي ارىز وزىممەن ەشقاشان بىرگە قىزمەت اتقارماعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ءابدىماناپ بەكتۇرعانوۆقا دا جولدانعان ەكەن.

ول كىسى بىردەن مەنىمەن تىكەلەي حابارلاسىپ, جاعدايدى ەگجەي-تەگجەيلى سۇراپ ءبىلدى دە, قولىنداعى ارىزدى ءبىزدىڭ مەكەمەمىز باعىناتىن ۋاكىلەتتى ورگانعا تەكسەرۋگە جىبەرەتىنىن ايتتى. زاڭ بويىنشا وسىلاي ىستەۋگە ءتيىستى ەكەندىگىن دە جەتكىزدى. سول جولى ءابدىماناپ ەلىكباي ۇلىنىڭ پاراساتتىلىعىنا قاتتى رازى بولىپ قالدىم. سەندەر دە بىلە جۇرىڭدەر دەپ ايتىپ وتىرمىن», – دەدى.

ەندى بىردە پارلامەنت ءماجىلىسى ءباس­پا­سوز قىزمەتىنىڭ مامانى جىگىتكەر باي­تەلەسوۆ: «تاياۋدا ءبىر ىڭعايسىز جا­ع­داي بول­دى. دەپۋتات ءابدىماناپ بەكتۇر­عانوۆ­تىڭ ماقالاسىن جاريالاعان ءبىر رەسپۋب­ليكالىق گازەتتە ونىڭ ەسىمى قاتە جازىلىپ, باسقا ادامنىڭ اتىنان جاريالانىپ كەتىپتى. سول ءۇشىن ماقالانى دايىنداعان جۋرناليست قاتاڭ جازاعا تارتىلعالى جاتىر ەكەن. مۇنى ەستىگەن ءابدىماناپ اعامىز گازەت رەداكتسياسىنىڭ باسشىسىنا تەلەفون شالىپ, كىنالى جۋرناليسكە ءوزى اراشا ءتۇستى. سول ءۇشىن ابەكەڭە ءبارىمىز قاتتى ريزا بولدىق», – دەپ, ارىپتەسىمنىڭ ادامگەرشىلىگىن ايقىن اڭعارتاتىن تاعى ءبىر دەرەكتى پاش ەتكەنى بار.

مەن بىلەتىن ءابدىماناپ بەكتۇرعانوۆ, مىنە, وسىنداي ازامات. 

كارىباي مۇسىرمان,

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,

قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى