ەل تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتى ارتتى ما؟ عالىمدار نە دەيدى؟

كەدەيلىككە كوزقاراس وزگەردى

ۇزاق ۋاقىت بويى كەدەيلىك ادامنىڭ تابىسى بەلگىلەنگەن كۇنكورىس شەگىنەن تومەن بولعان جاعدايدا انىقتالدى. مۇنداي ءتاسىل ستاتيستيكالىق ەسەپ جۇرگىزۋگە قولايلى بولعانىمەن, ۋاقىت وتە كەلە ونىڭ شەكتەۋلەرى بايقالدى. سەبەبى بىردەي تابىسقا يە ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى, دەنساۋلىعى, ءبىلىمى مەن قوعامداعى ورنى ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن.

كەدەيلىكتى تۇسىندىرۋدەگى جاڭا باعىتتاردىڭ قالىپتاسۋىنا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى امارتيا سەننىڭ ەڭبەكتەرى ۇلكەن اسەر ەتتى. ول ۇسىنعان «مۇمكىندىكتەر تۇجىرىمداماسىنا» سايكەس, ادامنىڭ ءال-اۋقاتى قولىنداعى رەسۋرستار كولەمىمەن ەمەس, سول رەسۋرستاردى پايدالانىپ ءوز ومىرلىك ماقساتتارىنا جەتە الۋ مۇمكىندىگىمەن ولشەنەدى. بۇل يدەيا قازىرگى كوپولشەمدى كەدەيلىك يندەكستەرىنىڭ نەگىزىنە اينالدى.

زەرتتەۋشىلەر مارك دەسەرف, ديەگو فەرراندو جانە مايكل كۋينن ادامداردىڭ ءوز جاعدايىن باعالاۋى تەك تابىس كولەمىنە بايلانىستى ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. كەيبىر ادامدار ءۇشىن ماڭىزدىسى – ناقتى تابىس مولشەرى بولسا, ەندى بىرەۋلەر ءوز جاعدايىن قوعامداعى ورتاشا دەڭگەيمەن سالىستىرۋ ارقىلى باعالايدى.

وسىعان بايلانىستى عالىمدار يەرارحيالىق كەدەيلىك يندەكسىن ۇسىنادى. بۇل ءتاسىل ءابسوليۋتتى جانە سالىستىرمالى كەدەيلىكتى اجىراتىپ قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ءابسوليۋتتى كەدەيلىك ادامنىڭ نەگىزگى قاجەتتىلىكتەرىن – تاماق, تۇرعىن ءۇي, كيىم, ءبىلىم مەن مەديتسينالىق كومەكتى قامتاماسىز ەتە الماۋىمەن سيپاتتالادى. ال سالىستىرمالى كەدەيلىك قوعامنىڭ قالىپتى الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق ومىرىنە تولىق قاتىسا الماۋمەن بايلانىستى.

عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, حالىقارالىق ۇيىمدار قولداناتىن ءداستۇرلى كورسەتكىشتەر كەي جاعدايدا كەدەيلىكتىڭ ناقتى قۇرىلىمىن كورسەتە المايدى. سوندىقتان جاڭا تاسىلدەر كەدەيلىكتىڭ ءتۇرلى دەڭگەيلەرى مەن ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرۋدى ۇسىنادى.

جالاقىم جوعارى, قولعا تيگەندە نەگە از؟

كوپ ولشەمدى كەدەيلىك

ەكونوميستەر ناناك كاكۆاني مەن حيون سون قازىرگى كوپ ولشەمدى كەدەيلىك كورسەتكىشتەرىنىڭ كەيبىر كەمشىلىكتەرىنە نازار اۋدارادى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, كوپتەگەن ادىستەمەلەر كەدەيلىك پەن مۇمكىندىكتەردىڭ شەكتەلۋىن ءبىر ۇعىم رەتىندە قاراستىرادى.

مىسالى, اۋقاتتى ادامنىڭ دەنساۋلىعىندا كۇردەلى ماسەلەلەر بولۋى مۇمكىن. بۇل ونىڭ ءومىر ساپاسىن تومەندەتكەنىمەن, ونى ەكونوميكالىق تۇرعىدان كەدەي ەتەدى دەگەندى بىلدىرمەيدى. سوندىقتان زەرتتەۋشىلەر كەدەيلىكتى رەسۋرستار تاپشىلىعى ارقىلى باعالاۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.

الەۋمەتتىك ساياساتتاعى جاڭا ءتاسىل

زەرتتەۋشىلەر الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋدا «رەسۋرستار» مەن «ناتيجەلەر» ۇعىمدارىن اجىراتۋدى ۇسىنادى.

رەسۋرستارعا:

ءبىلىم بەرۋ; مەديتسينالىق قىزمەتتەر; تۇرعىن ءۇي; كولىك ينفراقۇرىلىمى; ينتەرنەتكە قولجەتىمدىلىك جاتادى.

ال ناتيجەلەرگە:

دەنساۋلىق جاعدايى; ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى; ءبىلىم دەڭگەيى; كاسىبي بىلىكتىلىك; ءومىر ساپاسى كىرەدى.

مەملەكەت ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ نەگىزگى قىزمەتتەر مەن رەسۋرستارعا قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى الەۋمەتتىك جاعدايدى جاقسارتا الادى.

قازاقستاندا ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى ءوسۋى مۇمكىن

قازاقستانداعى كەدەيلىك كورسەتكىشتەرى

رەسمي دەرەكتەرگە سايكەس, 2025 جىلى قازاقستانداعى كەدەيلىك دەڭگەيى 5 پايىزدى نەمەسە شامامەن 1,02 ميلليون ادامدى قۇرادى. بۇل كورسەتكىش كۇنكورىس مينيمۋمىنان تومەن تابىس تاباتىن ازاماتتاردىڭ ۇلەسىن كورسەتەدى. سول جىلى جان باسىنا شاققانداعى كۇنكورىس ورتا ەسەپپەن 57 116 تەڭگە بولدى.

سونىمەن قاتار:

كەدەيلىكتىڭ تەرەڭدىگى – 0,8%; كەدەيلىكتىڭ وتكىرلىگى – 0,2%; دجيني كوەففيتسيەنتى – 0,291; تابىس ايىرماشىلىعىن كورسەتەتىن قورلار كوەففيتسيەنتى – 5,98 ەسەنى قۇرادى.

بۇل دەرەكتەر قازاقستاندا تابىس تەڭسىزدىگىنىڭ سالىستىرمالى تۇردە قالىپتى دەڭگەيدە ەكەنىن كورسەتەدى. دەگەنمەن مۇنداي كورسەتكىشتەر الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋ, ساپالى قىزمەتتەرگە قولجەتىمدىلىك پەن مۇمكىندىكتەر تەڭسىزدىگىن تولىق اشىپ كورسەتە المايدى.

جاڭا ولشەم جۇيەسى

2026 جىلدان باستاپ قازاقستاندا كەدەيلىكتى باعالاۋدىڭ جاڭارتىلعان ادىستەمەسى ەنگىزىلدى. ول حالىقارالىق تاجىريبەگە سايكەس بىرنەشە باعىتتى قامتيدى:

ءابسوليۋتتى كەدەيلىك; سالىستىرمالى كەدەيلىك; كوپولشەمدى كەدەيلىك كورسەتكىشتەرى; سۋبەكتيۆتى كەدەيلىك دەڭگەيى.

جاڭا جۇيە ازاماتتاردىڭ تابىسىن عانا ەمەس, ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن, ءبىلىم مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتتەرىنە قولجەتىمدىلىگىن دە باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

قازىرگى ەكونوميكالىق عىلىم كەدەيلىكتى تەك تابىستىڭ تومەندىگى رەتىندە قاراستىرۋدان بىرتىندەپ باس تارتىپ كەلەدى. بۇگىندە بۇل ۇعىم ادامنىڭ مۇمكىندىكتەرىمەن, الەۋمەتتىك جاعدايىمەن جانە ءومىر ساپاسىمەن تىعىز بايلانىستىرىلادى.

قازاقستان ءۇشىن دە بۇل باعىتتىڭ ماڭىزى زور. ەلدە ءابسوليۋتتى كەدەيلىك دەڭگەيى تومەن بولعانىمەن, ايماقتار اراسىنداعى ايىرماشىلىقتار, ساپالى قىزمەتتەرگە قولجەتىمدىلىك جانە مۇمكىندىكتەر تەڭدىگى ماسەلەلەرى وزەكتى بولىپ قالا بەرەدى.

وسى تۇرعىدان العاندا, 2026 جىلدان باستاپ ەنگىزىلگەن جاڭا ادىستەمە الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءتاسىل «قانشا ادام كەدەي؟» دەگەن سۇراقتان گورى «ازاماتتاردىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگى قانشالىقتى تەڭ؟» دەگەن ماڭىزدى ماسەلەگە نازار اۋدارۋعا جول اشادى.