ۇكىمەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» اپتالىق قوسىمشاسى
__________________
بۇگىندە, اسىرەسە نارىق جاعدايىندا ساۋداسىز ءومىردى كوزگە ەلەستەتۋ قيىن. ولاي بولسا, وسى سالانىڭ حال-احۋالى قانداي؟ وسى جانە وزگە دە ساۋالدارعا ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىگى ساۋدا كوميتەتىنىڭ توراعاسى ايدار قازىباەۆ جاۋاپ بەرەدى.
– ايدار قالىمتاي ۇلى, ساۋدا سالاسى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولدى دەۋگە بولادى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, وسى جىلدارى قانداي وزگەرىستەر بولدى جانە قانداي جەتىستىكتەرگە جەتتىك؟
– ساۋدا – كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسىنداعى ماڭىزدى قۇرامداستاردىڭ ءبىرى. ەجەلدەن-اق ساۋدا جولدارى قالالار مەن مەملەكەتتەردى بايلانىستىرىپ, ءارتۇرلى حالىقتاردىڭ مادەنيەتىن, عىلىمى مەن وزىق ويلارىن ساباقتاستىرعان. قازاقستاندا نارىق ەكونوميكاسى مەن بارلىق ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ قالىپتاسۋى ساۋدا سالاسىنان باستالدى دەسەك, ارتىق ايتپاسپىز.
كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن جاس رەسپۋبليكا ءۇشىن اۋقىمدى ەكونوميكالىق داعدارىستى, ونىڭ ىشىندە, گيپەرينفلياتسيانى, ءوندىرىستىڭ تولىق توقىراۋىن, تولەمدەردەگى توقىراۋدى, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ ءتومەندەۋىن جەڭۋ ۇلكەن سىن بولدى. وسى كەزەڭدە كاسiپورىندار مەن ۇيىمداردىڭ جاپپاي جابىلۋى جانە ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋى سالدارىنان جۇمىسسىز قالعان ەڭبەككە جارامدى تۇرعىنداردىڭ ەداۋiر بولiگىن ىشكi ساۋدا جۇمىس ورىندارىمەن قامتاماسىز ەتتi. ال سىرتقى ساۋدا ەلگە شەتەلدiك ۆاليۋتانىڭ قۇيىلۋى مەن الەمدiك ساۋدا جۇيەسiمەن بiرتiندەپ كىرىگۋگە جول اشتى. الەۋمەتتiك ماڭىزى بار قۇبىلىس – «دوربالى» ساۋدانىڭ العاشقى وركەندەرi پايدا بولدى. قىزمەتتiڭ وسى ءتۇرi نارىق سۇرانىستارىنا جەدەل يكەمدەلدi.
قازاقستاندىق «دورباشىلار» حالىق ءۇشiن قاجەتتi تاۋارلاردى قولجەتىمدى باعامەن نەگىزىنەن قىتاي مەن تۇركيادان اكەلدى. بۇل iشكi رىنوكتا تۇتىنۋ تاۋارلارى تاپشىلىعىن ءتومەندەتتى.
90-شى جىلداردىڭ ورتاسىندا ساۋدا ينسپەكتسيالارى, مەملەكەتتىك جابدىقتاۋ مەن مەملەكەتتىك تۇتىنۋ وداعى جۇيەسى جويىلدى, ال مەملەكەتتiك ساۋدا كاسiپورىندارى مونوپوليادان شىعارىلىپ, نارىققا تاپسىرىلدى. ولاردىڭ قىسقارىپ, جەكە مەنشiك تۇرiنە وتۋىنەن كەيىن ساۋدا بيرجالارى, جەكە مەنشىك دۇكەندەر, كوتەرمە ساۋدا قويمالارى مەن تەرمينالدار پايدا بولدى.
سوڭعى 15-20 جىلدا ساۋدا سالاسىندا بولعان وزگەرiستەر دەڭگەيiن ستاتيستيكا كورسەتكىشتەرىنە جۇگىنە وتىرىپ بايقاۋعا بولادى. ماسەلەن, 2010 جىلى بولشەك ساۋدا تاۋار اينالىمى 1993 جىلمەن سالىستىرعاندا 700 ەسە ۇلعايدى جانە 3 ترلن. تەڭگەدەن استى. 2010 جىلى تاۋار اينالىمى ءار ادامعا شاققاندا 1993 جىلداعى 290 تەڭگەدەن 200 000 تەڭگەگە دەيiن ۇلعايدى.
قۇقىقتىق الاڭ قۇرۋدىڭ ارقاسىندا, تۇرعىنداردىڭ تولەۋ قابىلەتىنىڭ ءوسۋى مەن جالپى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جوعارىلاۋى ناتيجەسىندە قازاقستان iرi ينۆەستورلار مەن ساۋدا جەلىلەرى ءۇشىن تارتىمدىلىققا يە بولدى. وعان «رامستور», «گروس» جانە باسقا دا الەمگە ايگىلى ساۋدا جەلىلەرىنىڭ ءوز ءىرى ساۋدا ورتالىقتارىن اشۋى دالەل بولا الادى. الەمدەگى ەڭ ءىرى ساۋدا جەلىلەرىنىڭ ءبىرى «مەترو كەش ەند كەرري» جەلىسى قازاقستاننىڭ بەس قالاسىندا كوتەرمە-بولشەك ساۋدا ورتالىقتارىن اشۋ ارقىلى جالپى العاندا قازاقستان ەكونوميكاسىنا 170 ملن. ەۋرودان استام ينۆەستيتسيا سالدى.
– رەسپۋبليكا تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭ مەن قازىرگى قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن ساۋدا سالاسىنىڭ ءرولى قانداي؟
– مەنىڭ ويىمشا, كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن ساۋدا سالاسىنىڭ ءرولى مەن ورنى ەكونوميكالىق ساياساتتا باستاپقى كەزەكتە بولۋ كەرەك. بىرىنشىدەن, حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنىڭ ەڭ جوعارعى دەڭگەيىن ساۋدا قامتاماسىز ەتەدى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندi حالقىنىڭ 15 پايىزى نەمەسە 1,2 ملن. ادام ساۋدا سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى, ەل ءىجو-ىندە ساۋدانىڭ ۇلەسى وسۋدە جانە ول 12,8 پايىزعا جەتتi. شامامەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ 40 پايىزى ىشكى ساۋدا سالاسىندا قىزمەت اتقارادى. ەكىنشىدەن, بۇل سالا سوڭعى تۇتىنۋشىعا بارىنشا جاقىن جانە تۇتىنۋشىلىق قاجەتتىلىكتەر مەن مۇمكىندىكتەر قۇرىلىمىن, سونىمەن قاتار حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ ديناميكاسىن تالداۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى. بىلايشا ايتقاندا, تاۋاردىڭ ەكونوميكالىق قۇرىلىمى بولىپ تابىلاتىن كورسەتكىش – باعا ارقىلى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق دامۋى مەن ينفلياتسيالىق ۇردىستەرىن باعالاۋعا بولادى. ۇشىنشىدەن, نارىقتىق ەكونوميكاسى بار ەلدەردە ساۋدا بارلىق ەكونوميكالىق ۇردىستەرگە ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. وعان ايقىن مىسال بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا ءوتۋ نەمەسە ەلدەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق زاڭناما ۇيلەستىرەتىن جانە ەكونوميكالىق جوسپاردى رەتكە كەلتىرىپ وتىراتىن ەركىن تاۋار الماسۋ مەن قىزمەت كورسەتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس اراسىندا كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى.
– ءسىز اتاپ ايتقانداي, مەملەكەتتىڭ باستى ماقساتى قۇقىقتىق الاڭ قۇرۋ جانە ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى. قازىرگى تاڭدا كوميتەت قانداي زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋدە؟
– سوڭعى ءۇش جىلدا ىشكى ساۋدا سالاسىنداعى دامۋعا قوسىمشا سەرپىن بەرگەن بىرقاتار زاڭدار قابىلداندى. 2009 جىلى قاراشا ايىندا ساۋدانىڭ ۇيىمداستىرىلعان تۇرىنە ءوتۋ ماقساتىندا «تاۋار بيرجالارى تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەندى. سوعان سايكەس تاۋار بيرجالارى مەنشىكتىڭ اكتسيونەرلىك تۇرىنە كوشتى, تاۋار بيرجاسىن رەتكە كەلتىرىپ وتىرۋدا ۇكىمەت پەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلەتتىلىكتەرى ناقتى ايقىندالدى, ال بيرجالاردىڭ قىزمەتى ساۋدا بيرجالارىنىڭ زاماناۋي تۇرىنە بارىنشا جاقىنداستىرىلدى.
قازىرگى تاڭدا تاۋار بيرجالارىنىڭ, بروكەرلىك-ديلەرلىك ۇيىمداردىڭ سانى وسۋدە. وسىلايشا, قازاقستان اۋماعىندا ليتسەنزيا العان 300-دەن اسا بروكەرلىك-ديلەرلىك ۇيىمدار مەن 11 تاۋار بيرجالارى قىزمەت كورسەتەدى.
زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن ءبىر جىلدىڭ ىشىندە بيرجالىق مامىلەلەردىڭ جالپى كولەمى شامامەن 90 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى جانە 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 57,2 پايىزعا ءوستى. 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا (94,5 ملرد. تەڭگە) ساۋداعا ۇسىنىلعان تاۋارلار كولەمى 9 ەسە (884 ملرد. تەڭگە) ءوستى. 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جاسالعان مامىلەلەر سانى 2009 جىلعى 1100-دەن 10 000-عا دەيىن ۇلعايدى.
2010 جىلى كاسىپورىندار وندىرگەن ونىمدەردىڭ ساپاسى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىراتىن جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن تاۋەلسىز ينستيتۋتتاردىڭ ءرولىن ارتتىرعان «تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ۇستىمىزدەگى جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى كۇشىنە ەندى. زاڭدا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-تۇلiك تاۋارلارىنا باعانى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن بىرقاتار جۇيەلiك شارالار قاراستىرىلعان. ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتiك ماڭىزى بار ازىق-تۇلiك تاۋارلارىنا قويىلاتىن باستاپقى جانە شەكتى بولشەك ساۋدا باعالارىن انىقتاۋ رەتى كورسەتىلگەن.
2010 جىلى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا العاش رەت 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ساۋدا قىزمەتىن دامىتۋدىڭ سالالىق باعدارلاماسى بەكىتىلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. باعدارلامادا ساۋدانى ورتا مەرزىمدە دامىتۋدىڭ جالپى ماسەلەلەرى, ونىڭ ىشىندە, بولشەك, كوتەرمە, بيرجالىق, ەلەكتروندى ساۋدا جانە قوعامدىق تاماقتاندىرۋدى بىرىكتىرگەن سىرتقى جانە ىشكى ساۋدا ءماسەلەلەرى كورىنىس تاپقان. وسى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ۇكىمەت ەل وڭىرلەرىنiڭ ساۋدا الاڭدارىمەن قامتاماسىز ەتىلۋ نورماتيۆتەرىن بەكىتتى, العاش رەت ساۋدا رىنوكتارىنىڭ ءتولقۇجاتىن بەرۋ ۇيىمداستىرىلدى, كوممۋنالدىق رىنوكتارعا تالاپتار بەكىتىلدى.
قازىرگى ۋاقىتتا كوميتەت «ەلەكتروندى ساۋدا تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەۋدە. جەدەل ءوسiپ كەلە جاتقان ساۋدا سەگمەنتىندە قۇقىقتىق ۆاكۋم بايقالادى جانە وسى زاڭ جوباسى 2012-2013 جىلداردا قابىلدانادى دەپ ويلايمىز. سونىمەن قاتار «ساۋدا بيرجالارى تۋرالى» زاڭ جوباسىنا وزگەرiستەر ەنگiزiلەدى. سەبەبى بيرجالىق ساۋدانىڭ قارقىندى دامۋى كەيبiر زاڭداعى قايشىلىقتارعا اكەپ سوقتىردى جانە ساۋدانىڭ وسى سەگمەنتi نەگiزiنەن بۇدان ءارi بيرجالىق ساۋدانىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىنا سايكەستەندىرۋدى قاجەت ەتەدى.
– ياعني قازىرگى تاڭدا ىشكى ساۋداعا ۇلكەن كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. ال سىرتقى ساۋداعا شە؟
– ىشكى ساۋدا – بۇل ساۋدا-ساتتىقتىڭ ەڭ قيىن, بولجاپ بولمايتىن, سەزىمتال سەگمەنتى. ال سىرتقى ساۋدادا 2007-2009 جىلداردا نەگىزىنەن ەكسپورتتى جەتىلدىرۋ ءماسەلەسىندە بىرقاتار وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن بولاتىن. بۇل ءوزگەرىستەر قازىردىڭ وزىندە رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنا جاقسى ناتيجەلەر بەرىپ وتىر.
2007 جىلى ۇلتتىق ەكسپورتتىق ستراتەگيا جوباسى جاسالدى, ەكسپورتتاۋشىلار كەڭەسى قۇرىلدى, سونىمەن قاتار العاشقى «ۇزدىك ەكسپورتتاۋشى» رەسپۋبليكالىق كونكۋرسى وتكىزىلدى. 2008 جىلى ەكسپورتتى جەتىلدىرۋ بويىنشا «KAZNEX» كورپوراتسياسى, ال 2009 جىلى شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى قولدايتىن تاعى ءبىر ينستيتۋت «كازەكسپورتكەپىل» اق قۇرىلدى. 2008 جىلدان باستاپ ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە شەتەلدىك وقىرماندارعا باعىتتالعان «ەكسپورتتاۋشى» جۋرنالى شىعارىلادى. 2010 جىلى 700-دەن اسا قازاقستاندىق كاسىپورىن تىركەلگەن www.kazimc.kz قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلەكتروندى اقپاراتتىق ماركەتينگ ورتالىعى ۆەب-پورتالى ىسكە قوسىلدى.
– الداعى ۋاقىتتا ساۋدا سالاسىندا نە نارسەگە كوڭىل بولىنەدى؟
– ۇستىمىزدەگى جىلعى 25 قاراشادا ەلباسى «قازاقستان. ماقساتتار-2017» ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارىن بەلگىلەدى. وسى جوسپارعا سايكەس 2018 جىلى قازاقستان حالىقتىڭ تابىسى جوعارى ەلدەر قاتارىنا قوسىلۋى قاجەت.
بۇل قازىردىڭ وزىندە تاۋارلىق قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, بولشەك جەلىلەردە تاۋار تۇرلەرىنىڭ ۇلعايۋى مەن ساۋدانىڭ زاماناۋي فورماتىنا كوشۋ ءۇشىن زاڭدىق, قارجىلىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق شارتتاردى قۇرۋدى تالاپ ەتەدى. سونىمەن بىرگە ساۋدا سالاسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ جۇمىستارى جالعاستىرىلادى. بۇل جاڭا الەمدىك ريتەيلەردىڭ كەلۋى مەن وتاندىق ريتەيلەردىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال جاساۋى ءتيىس. قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ بولشەكتىك جەلىگە ەنۋگە توسقاۋىل قويۋ جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيەدى.
ۇلتتىق بانكپەن بiرلەسiپ بولشەك ساۋدا جەلiلەرىندەگi اقشاسىز ەسەپ ايىرىسۋدى ىنتالاندىرۋ جانە اقشاسىز ەسەپ ايىرىسۋ كەزىندەگى ترانزاكتسيالىق شىعىنداردى ازايتۋ بويىنشا شارالار وتكىزۋ جوسپارلانعان, بۇل ءوز كەزەگىندە ساۋداداعى كولەڭكەلى اينالىم دەڭگەيىن ازايتۋى ءتيىس. الەمدىك تاۋار بيرجالارىنىڭ جۇمىس تاجىريبەسىنە سايكەس بيرجالىق ساۋدا ادىستەرى داۋىستىق ءادىستەن ەلەكتروندى ادىسكە اۋىسپاق. سونداي-اق, تاۋار بيرجالارى مەن بيرجالىق بروكەرلەر قىزمەتىنىڭ ساپاسى ارتادى.
قازاقستان ەكونوميكاسىندا ساۋدا-ساتتىق ىسىندە قامتىلعاندار سانى 1,5 ملن. ادامدى قۇراپ وتىر, ياعني وسى سالادا ەڭ كوپ ادام قامتىلعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي مەرەكەسى – ساۋدا قىزمەتكەرلەرى كۇنى جوق. ءالى دە بولسا ساۋدا-ساتتىق قىزمەتكەرلەرىن, اسىرەسە, ساۋدا رىنوگىنداعى قىزمەتكەرلەردى الەۋمەتتىك قورعاۋ مەن الەۋمەتتىك كەپىلدەندىرۋ ماسەلەلەرى تولىعىمەن شەشىمىن تاپپاعان. ساۋدا سالاسىندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ينستيتۋتى دامىماعان جانە ساۋدا سالاسىن دامىتۋ مەن قولداۋ شارالارى بويىنشا تاۋار بيرجالارى مەن ءىرى ريتەيلەر اراسىندا بىرەگەيلىك بايقالماي وتىر.
جالپى العاندا, ساۋدا سالاسىندا ءبىرتالاي جۇمىس اتقارىلدى, بىراق الدا قىرۋار جۇمىس كۇتىپ تۇر. ويتكەنى, مەملەكەت جوسپارى نەعۇرلىم ءورشىل بولعان سايىن سوعۇرلىم ەكونوميكا سالالارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى دە ارتا تۇسەدى.
اڭگىمەلەسكەن ۆەنەرا تۇگەلباي.