نارىنقول – تاريحي وقيعالارعا باي ولكە. سونىمەن بىرگە تالاي تاماشا تالانت يەلەرى ومىرگە كەلگەن جەر دە. ال تامىلجىعان تابيعاتى شە؟! قويناۋىنداعى قازبا بايلىقتارى... ءسوز رەتىنە قاراي بۇل ءوڭىردىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگىن دە اتاپ ايتا كەتكەن ءجون. ول وسى اسپانتاۋ ايماعىنىڭ مەملەكەتتىك شەكارا شەبىندە تۇرعاندىعىندا. ءيا, سولاي. ءوزىمىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان ولكە تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ قىتايمەن, سوسىن قىرعىزستانمەن اراداعى جەر مەجەسىن ايقىندايتىن وڭتۇستىك شىعىستاعى شەتكى نۇكتەسى.
...ءبىز مىنە, وسى جەردە تۇرمىز. وسى جەر دەگەنىمىز – شەكارا اسكەرلەرىنىڭ جەرگىلىكتى كومەنداتۋراسى. ول – نارىنقول اۋىلىندا ورنالاسقان. باقىلاۋ بەكەتىندەگى كەزەكشى جاۋىنگەردىڭ حابارلاۋىمەن بىزگە بەتتەگەن اققۇبا ءوڭدى بويشاڭ جىگىت ءوزىن: «كاپيتان ساپارحان بەيسەنباەۆ», – دەپ تانىستىردى. سودان سوڭ: ء«سىزدىڭ مۇندا كەلەتىنىڭىزدەن حاباردارمىز. ءىسساپارىڭىزدىڭ ءمان-جايىن الماتىداعى شەكارا قىزمەتى ديرەكتسياسى ايتقان», – دەدى دە ىشكە كىرۋىمىزدى ءوتىندى. ونىڭ كەڭسە عيماراتىنا جەتكەنگە دەيىنگى ايتقان العاشقى اڭگىمەسىنە قاراعاندا, جەرگىلىكتى حالىق اۋداننىڭ قايتا اشىلعانىنا ەرەكشە قۋانىشتى ەكەن. ويتپەگەندە شە! وسىدان 20 جىل بۇرىن جابىلىپ, ورتالىعى 100 شاقىرىم جەردەگى كەگەنگە كوشىرىلگەن, جۇمىسسىزدىققا بايلانىستى تىرشىلىك تاۋقىمەتىنەن ادامدارى جان-جاققا بوسىپ, الىس ايماقتارعا كەتكەن وڭىردە نە بەرەكە بولۋشى ەدى. شۇكىر, ەندى سونىڭ ءبارى وڭالىپ, رەتكە كەلمەكشى ەكەن. وعان دالەل, ءبىر كەزدەرى وسى جەردەن قونىس اۋدارعان جۇرتتىڭ اۋدان اشىلدى دەگەن حاباردى ەستىپ, اۋىلعا قايتا ورالا باستاۋى. جاقسىلىق نىشانىنىڭ بۇدان كەيىنگى تاعى ءبىر بەلگىسى الماتى وبلىسىنداعى 14 اۋداننىڭ قايتادان قۇرىلىپ, بويىن تىكتەپ جاتقان نارىنقول وڭىرىندەگى ەلدى مەكەندەرگە كومەك رەتىندە بالاباقشا, كوپىر, فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك ورتالىق, كوشەلەردى اسفالتتاۋ مەن ەلەكتر جەلىلەرىن تارتۋ سياقتى قۇرىلىستاردى ءوز كۇشتەرىمەن سالىپ بەرۋگە كىرىسىپ كەتكەندىگى.
– شەكارالى وڭىردەگى تۇرعىن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسى, كوڭىل-كۇيى دۇرىس بولسا, بۇل ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ دا وڭعا باسۋىنا يگى ىقپال ەتەرى انىق, – دەدى ءجۇرىپ كەلە جاتىپ ءسوزىن جالعاعان ساپارحان تورەحان ۇلى. – سەبەبى جوعارىداعىداي العىشارتتاردىڭ ناتيجەسىندە ءوز مانىندەگى قالىپتى مورالدىق-پسيحولوگيالىق احۋال ورنىققان مۇنداي جەردە قىلمىس پەن تارتىپسىزدىك, ونىڭ كولەڭكەلى كورىنىستەرى بولمايدى. ال بۇل, ياعني تىنىشتىق ماسەلەسى شەكارالى ايماق ءۇشىن ەڭ باستى نارسە. سودان سوڭ, مەملەكەتتىك ماڭىزعا يە وسى ولكەدەگى ادام رەسۋرسى, ونىڭ كوپ, مول بولۋى دا ءبىزدىڭ شەكارا قىزمەتى ءۇشىن ۇلكەن كۇش. تەگەۋرىندى تىرەك. ءارى ارعى بەتتەگى كورشى ەلگە سەس, ايبات. سوندىقتان اۋداننىڭ اشىلىپ, وڭىردەگى ادام مەن تەحنيكا قاراسىنىڭ كوبەيگەنى جاقسى بولدى دەپ ەسەپتەيمىز.
كومەنداتۋرا باستىعىنىڭ وسىنداي اڭگىمەسىمەن باس كورپۋستاعى ساياسي وقۋ زالىنا قالاي كەلىپ قالعانىمىزدى دا بايقاماي قالىپپىز. ءارى لەكتسيا كابينەتى, ءارى كىتاپحانا, وعان قوسا مۋزەي دەپ ايتسا دا بولاتىن بۇل ءمۇيىس ءتۇرلى تاريحي سۋرەتتەر مەن دەرەك-مالىمەتتەرگە تۇنىپ تۇر. ولاردى رەت-رەتىمەن بايانداۋدى ءوز مىندەتىنە العان زاستاۆا كومەنداتۋرا باستىعىنىڭ ورىنباسارى, مايور الەكساندر احىرتسوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, نارىنقول اۋىلىنداعى بۇل شەكارا قۇرىلىمىنىڭ تاريحى 1921 جىلدان باستالادى ەكەن. سودان بەرگى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە مۇنداعى وقيعالاردى ءبىر ماقالاعا سىيدىرىپ ايتىپ جەتكىزۋ وتە قيىن. مۇنى تەك كوزبەن كورىپ, قۇلاقپەن ەستىپ, تىڭداۋ قاجەت. قابىرعاداعى ءتىزىلىپ تۇرعان سول دەرەكتەردىڭ اراسىنان ءبىزدىڭ ەستە ۇستاپ قالعانىمىز, وسى شەكارالى وڭىردەگى 1920-1932 جىلداردا كەڭەس وكىمەتىنىڭ سولاقاي ساياساتىنان تۋىنداعان ۇركىنشىلىك پەن 1962-1976 جىلدارداعى كورشى ەلدە بولعان مادەني رەۆوليۋتسيا كەزىندەگى مازاسىز جاعداي ەدى. مىنە, سولاردىڭ ءبارى ەندى وتكەن كۇننىڭ بەلگىسى رەتىندە مىنا ستەندىلەردە ءۇنسىز سىر شەرتىپ تۇر.
جولباسشىمىز باس كورپۋستاعى ءوزىمىز ءسوز ەتكەن ساياسي وقۋ زالىن ارالاتىپ بولعان سوڭ, وسىنداعى جاۋىنگەرلەر كازارماسى مەن ولار تاماقتاناتىن اسحانانى كورسەتتى. بۇلاردىڭ بارىندە دە ءتارتىپ پەن رەتتىلىك بىردەن بايقالادى. وعان تەرەزە جاقتاۋلارى مەن ەدەن, باسپالداقتارداعى ايناداي جالتىراعان تازالىقتى قوسىڭىز. ال قارۋ-جاراق بولمەسى الدىنداعى كىرپىك قاقپاي تۇرعان قاراۋىل مەن دالىزدەگى سىمداي تارتىلعان كەزەكشى سارباز ۇستىندەگى قىرى سىنباعان سۋ جاڭا اسكەري كيىمدەر شە؟! ءبارى دە ءساندى. جاراسىمدى. ءارى ۇناسىمدى.
كوڭىل وسىرەر وسىنداي اسەرمەن سىرتقا شىققانبىز. سول ساتتە كوزىمىزدىڭ زاستاۆا الاڭىنداعى قىزىل گرانيتكە تۇسپەسى بار ما؟! بايقاپ قارايمىز, مۇندا ول جايدان جاي تۇرعان نارسە ەمەس سياقتى. بيىكتىگى 3 مەترگە جۋىق بۇل ءدۇمدى, ۇلكەن تاس كونە جادىگەرگە ۇقساي ما, قالاي؟ ويىمىز الداماپتى. جاقىنداپ كەلىپ قاراعانىمىزدا, ونىڭ جوعارعى جاعىندا پاتشالىق رەسەي زامانىنداعى گەرب سۇلباسى, ال ورتاڭعى تۇستا №2 دەپ قاشالعان تسيفر ءىزى بايقالدى. سويتسەك بۇل ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى شاۋەشەك كەلىسىمى بويىنشا سول كەزدەگى ەكى ەل اراسىندا تارتىلعان العاشقى شەكارا شەبىنىڭ بەلگىسى ەكەن. 150 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويعى پاتشا, كەڭەس زامانىن باسىنان وتكەرە مىزعىماي تۇرعان سول سىنتاس 1994-1997 جىلدارعى جاڭا ۇلگىدەگى قازاق-قىتاي جەر مەجەلەۋ جۇمىسى باستالعاندا, قازىرگى حالىقارالىق ستاندارتقا ساي الا باعانمەن الماستىرىلعان. وسىعان بايلانىستى ەلەۋسىز قالىپ بارا جاتقان ەسكى بەلگىنى كورگەن شەكاراشىلار ونى وتكەن شاقتىڭ ەسكەرتكىشى رەتىندە زاستاۆاعا اكەلىپ قويادى.
مايور الەكساندر احىرتسوۆ قارسى الدىمىزداعى قىزىل گرانيت جادىگەرگە وسىنداي تۇسىنىكتەمە بەرىپ بولعان سوڭ ءبىزدى زاستاۆا اۋماعىنىڭ شىعىس جاعىنا الىپ كەلدى. مۇندا كينولوگتار بازاسى ورنالاسىپتى. ءيىس سەزگىش, ءىزشىل, وجەت تە ايبارلى, اسىل تۇقىمدى وۆچاركالار... ولاردىڭ شەكارا ومىرىندەگى الاتىن ورنىن بۇل جەردە ەجىكتەي ءتۇسىندىرىپ, ايتىپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق شىعار, ءسىرا. بالا كەزىمىزدەگى وسى تاقىرىپتاعى «مەملەكەتتىك شەكارا», «بايشەشەكتەر گۇلدەگەن جەردە» اتتى كينوفيلمدەردە كورگەن ءتورت اياقتى بۇل اقىلدى جانۋارلاردىڭ جاسىل فۋراجكالى شەكاراشى يەلەرىنەن دە ارتىق ەپتىلىگى مەن باتىلدىعى تاڭداي قاقتىرماۋشى ما ەدى. ەندى مىنە, تاۋەلسىز وتانىمىزدىڭ شەبىن كۇزەتۋشى ۇلاندارىمىزدىڭ سونداي سەنىمدى سەرىكتەرىن قازىر ءوز كوزىمىزبەن كورىپ تۇرمىز. مۇندا بىرنەشە وۆچاركا كۇتىپ باعىلادى ەكەن. ولار سەرجانت ايدىن اكىمحانوۆتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە بولىپ شىقتى. كينولوگ ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل اقىلدى جانۋارلارمەن جۇمىس كۇندەلىكتى كۇتىمنەن جانە ەرەجەدە كورسەتىلگەن دايىندىقتان تۇرادى. العاشقىسىنا ءتيىستى تاماق راتسيونىن ازىرلەپ, ونى ۋاقىتىمەن بەرۋدى قاداعالاۋ جانە ۆەتەرينارلىق ءتارتىپ-تالاپ: اي سايىن قان الىپ, ينفەكتسيادان قورعايتىن ۋكول سالۋ, جۋىندىرىپ, جاتىن ورنىن تازالاپ تۇرۋ سياقتى جۇمىستاردى باقىلاۋ كىرەتىن بولىپ شىقتى. ال سوڭعىسىنا اسكەري نۇسقاۋلىقتاعى ەرەجەگە سايكەس بۇل وۆچاركالاردى كۇن سايىن ءىز شالدىرۋعا باۋلىپ, جاتتىعۋ الاڭىنداعى ءتۇرلى كەدەرگىلەردەن سەكىرتۋگە ۇيرەتۋ, كۇزەت ناريادىمەن بىرگە بەيتاراپ ايماقتى باقىلاپ قايتۋعا جىبەرۋ, قىراعىلىقتى كۇشەيتۋگە ارنالعان جالعان دابىل وپەراتسيالارىنا قاتىستىرۋ سياقتى جۇمىستار جاتادى ەكەن. وسىنداي جۇيەلى ءىس-شارا ۇدەرىستەرىنىڭ ارقاسىندا بۇل باعىتتا مۇنداعى قول جەتكەن ناتيجەلەر جامان ەمەس. وعان ناقتى مىسال كەلتىرەر بولساق, ۇستىمىزدەگى جىلعى كوكتەمدە ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كينولوگتار بازاسىنداعى «كيت» (اتى بەلگىلى سەبەپتەرمەن وزگەرتىلىپ الىندى – اۆت.) دەگەن وۆچاركا شىعىس وڭىرلىك شەكارا اسكەرلەرى قىزمەتى اراسىندا وتكىزىلگەن بايقاۋدا بارلىق سىننان سۇرىنبەي ءوتىپ, چەمپيون اتانىپتى. ءبىر زاستاۆا ءۇشىن بۇل جاقسى جەتىستىك. ۇلكەن كورسەتكىش!
نارىنقول اۋىلىندا ورنالاسقان جوعارىداعى شەكارا قۇرىلىمىن كورىپ, ونىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسىپ بولعان سوڭ, قوستوبە زاستاۆاسىنا بەت الدىق. اۋدان ورتالىعىنان 15 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان بۇل ەلدى مەكەن قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى بەكەڭ, بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ تۋىپ, وسكەن جەرى. جازۋشىنىڭ «بالالىق شاققا ساياحات» اتتى اتاقتى شىعارماسىندا وتە كوپ ايتىلاتىن قوستوبە ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە «وكتيابردىڭ 40 جىلدىعى» كەڭشارىنا قارايتىن تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىنىڭ ورتالىعى ەدى. كەيىن 90-جىلدارعى الاساپىراندا قاتتى جۇدەپ, شال-شاۋقاننان باسقا ادام قالماعان-تىن. قازىر, ءيا, قازىر... اۋىلدىڭ كىرە بەرىسىنەن باستاپ بايقاپ كەلەمىز, جاندى قيمىل-قارەكەت بەل الا باستاپتى.
– بۇل اۋىل ادامدارىمەن اراداعى بايلانىسىمىز جاقسى, – دەدى ءبىزدى باقىلاۋ بەكەتى جانىنان قارسى العان قوستوبە شەكارا زاستاۆاسىنىڭ باستىعى, كاپيتان باۋىرجان باقتياروۆ العاشقى امان-ساۋلىقتان كەيىن. – جاردەم, كومەك سۇراپ كەلسە, ونى اياقسىز قالدىرعان ەمەسپىز. ايتىلاتىن وتىنىشتەر تىرشىلىك قامىنا بايلانىستى شارۋالار عوي.
باۋىرجاننىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ كەلە جاتىپ, ءسوز اراسىندا وزىنەن ءجون سۇرادىق. ەگەمەندىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ومىرگە كەلگەن تاۋەلسىزدىك ۇلانى ەكەن. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ الماتىعا كەلىپ اسكەري ۋچيليششە, ودان كەيىن شەكارا قىزمەتى اكادەمياسىندا وقيدى. قولىنا ديپلوم تيىسىمەن جاركەنتتەگى سميرنوۆو زاستاۆاسىنا جولداما الىپ, اتالمىش قۇرىلىم باستىعىنىڭ ورىنباسارى, ودان قالجاتتاعى گەوپارتيا زاستاۆاسىنىڭ باستىعى قىزمەتتەرىن اتقارادى. 2017 جىلدان باستاپ وسىندا ەكەن.
– ءولارا ۋاقىت, وتپەلى كەزەڭ دەپ اتالعان 90-جىلدارداعى الاساپىران شەكارا اسكەرلەرىنە دە وڭاي تيمەگەنىن جاقسى بىلەمىز. ونى سول كەزدەرى اۋىلىمىزعا ەڭبەك دەمالىسىن الىپ كەلگەندە وسى جەردەن تالاي كورگەنبىز. قازىرگى جاعداي قالاي دەدىم؟ – دەدىم مەن جوعارىداعى اڭگىمەنى تىڭداپ بولعان سوڭ باۋىرجانعا.
– ءيا, بۇدان 18-20 جىل بۇرىنعى ونداي جايتتاردان حابارىمىز بار, – دەدى ول. – ونى بىزگە كەزىندە وسى زاستاۆاداعى شارۋاشىلىق جۇمىستارىنا كەلىسىمشارتپەن الىنعان اۋىل ادامدارى ايتقان. قازىر ولاي ەمەس. شەكاراشى ساربازدار كۇنىنە 3 ۋاقىت تولىق, 1 رەت جەڭىل اس مازىرىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. جاۋىنگەرلەردىڭ جىلى دا ىڭعايلى ءارى جاراسىمدى قىسقى, جازعى جانە كۇزگى كيىمدەرى تۋرالى دا وسىلاي دەر ەدىم. ولار جىل سايىن شىتتاي, سۋ جاڭا اسكەري فورما كومپلەكتىلەرىمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلىپ كەلەدى. توقەتەرىن ايتقاندا, ۇكىمەت بۇگىنگى تاڭدا شەكاراشىلار الدىنا ءبىر عانا مىندەت قويىپ وتىر. ول – تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ وسى سالاداعى ۇلاندارى ەشتەڭەگە الاڭداماۋى كەرەك. مەملەكەت تاراپىنان جاسالعان جوعارىداعىداي جاعدايعا يە ولار تەك وتان شەبىن قىراعىلىقپەن كۇزەتۋى قاجەت دەگەن تالاپ.
– دۇرىس ەكەن. ەندى مىنا ماسەلە جونىندە بىرەر ءسوز. ەل ەگەمەندىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا باسقا جەردى قايدام, ال مىنا نارىنقول اۋماعىنداعى شەكارا زاستاۆالارىنىڭ جاۋىنگەرلەرىن ءبىر وڭىردەن, وسى الماتى وبلىسى اۋداندارىنان جاساقتاعان كەزدەر بولدى. مۇنداي جاعداي سول ۋاقىتتا ءبىراز ابىگەر تۋدىرعانى بار. كەيىندەرى دە سولاي بولىپ ءجۇردى مە, قالاي؟..
– جوق. بۇل 1995-1997 جىلدارعا دەيىنگى جاعداي عوي. ول كەزدەرى اسكەرگە شاقىرىلعانداردى رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن اكەلۋگە جول شىعىنىنا قاجەت قارجى تاپشىلىعى قولبايلاۋ بولعان ەدى. 2000 جىلدان باستاپ وتان شەبىن كۇزەتۋشىلەردى ءار ايماقتان تارتۋعا نازار اۋدارىلا باستادى. بۇگىندە ول ءوزىنىڭ جارقىن كورىنىسىن تاپقان. ونى وسى قوستوبە زاستاۆاسىندا سەمەي, وسكەمەن, اتىراۋ, اقتاۋ جانە قىزىلوردادان شاقىرىلىپ, جاۋىنگەرلىك مىندەتتەرىن ابىرويمەن اتقارىپ جۇرگەن ۇلانداردىڭ قىزمەتىنەن انىق بايقاۋعا بولادى. قازاق, ورىس, تاتار جانە نەمىس ۇلتتارىنىڭ وكىلدەرى ولار ۇيىمشىل ءارى وتە تاتۋ. ءبىزدى مىنە, جاستاردىڭ وسى قاسيەتى قاتتى قۋانتادى.
كاپيتان باۋىرجان باقتياروۆتىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ, ءسوز اراسىندا ءوزىمىز قويعان سۇراقتارعا لايىقتى جاۋاپ العاننان كەيىن شەتتەگى تەكەس وزەنىنىڭ بيىك جارقاباعىندا تۇرىپ, شەكارانى كورە باستادىق. اۋىلدىڭ شەتىن بويلاي 6 قاتارلى تىكەندى سىمتەمىر تارتىلعان ءبىر بەلدەۋ تۇر. بۇل بەيتاراپ ايماقتىڭ باستالعانىن بىلدىرەتىن بەلگى. سونىڭ ىرگەسىن بويلاي ەنى 10 مەترلىك توپىراعى مايدالانىپ تۇرىپ جىرتىلعان جەر كورىنەدى. ول ابايسىزدا اتتاعان ادام, اڭ ىزدەرىن تاپجىلتپاي تاپ باسىپ قالاتىن ساقتىق تەلىمى. مىنە, سودان سوڭ بارىپ 12 قاتارلى تىكەندى سىمتەمىرمەن وقتاي بوپ تارتىلعان ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك شەكارامىز كورىنەدى. ال ودان ءارى, ياعني ارعى بەتتە شە؟ قاتىرىپ تۇرىپ جاساعان, ارقايسىسىنا تاعى دا بىرنەشە قاتارلى سىمتەمىر تارتىلعان ەكى ەڭسەلى بەلدەۋ تۇر. جولباسشىمىزدىڭ ايتۋىنشا بۇل ءوز شەبىن مىقتاپ شەگەندەگەن كورشى ەلدىڭ تىرلىگى ەكەن. سوڭعى كەزدەرى ولار شەكارا ماسەلەسىنە وتە قاتتى ءمان بەرگەنى سونشالىق, ءاربىر 700 مەتر تەلىمگە ءبىر بەينەباقىلاۋ كامەراسىن ورناتىپ قويىپتى. ۋلترا كۇلگىن ءتۇستى ساۋلەلەرمەن جابدىقتالعان اپپاراتتارعا كۇن دە, ءتۇن دە, اۋا رايىنىڭ جاڭبىر-شاشىندى, تۇماندى ساتتەرى دە ءبارىبىر ەكەن. الا باعاناعا قونعان قۇس نەمەسە سىمتەمىر اراسىنان وتپەك بولعان قويان كورىنسە, ولار وبەكتيۆكە سىرت ەتىپ تۇسەدى دە قالادى.
...قوستوبەدەگى شەكاراشىلار ءومىرىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسىپ بولىپ, ودان 30 شاقىرىم جەردەگى بايىنقول زاستاۆاسىنا كەلگەنىمىزدە, كۇن ەكىندىگە تايانىپ قالعان كەز ەدى. كەڭسە عيماراتىنا ەنە بەرە بىردەن سونداعى مۋزەي مۇيىسىنە بەت الدىق. سەبەبى تاڭەرتەڭگى نارىنقول كومەنداتۋراسىنداعى اڭگىمەدە كاپيتان ساپارحان بەيسەنباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاۋداعى بايىنقول شەكارا زاستاۆاسىنا ارنايى كەلىپ, ونداعى جاۋىنگەرلەرمەن كەزدەسكەنىن ايتىپ قالعان ەدى. ءبىزدىڭ ويىمىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەكاراشىلارمەن جۇزدەسۋدەگى سول ساپارىنان مۇندا ءبىر بەلگى قالمادى ما ەكەن دەگەن ءۇمىت. ءيا, بار ەكەن. فوتوسۋرەت! شەتىنە: «1992 جىل. 8 تامىز», – دەپ جازىلعان تۇسىرىلىمدە پرەزيدەنت وفيتسەرلىك قۇرام مەن جاس ساربازداردىڭ ورتاسىندا وتىر. اسكەري بورىشتارىن سول كەزدەرى وسىندا وتەپ, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش باسشىسىنىڭ ەل مەن جەر, قاسيەتتى وتان تۋرالى سوزدەرىن تىڭداعان مىنا وندىردەي جىگىتتەر قازىر قايدا, نەندەي جۇمىس اتقارىپ ءجۇر ەكەن؟ ولار وزدەرىنىڭ سول جاپ-جاس قالپىندا تاۋ اراسىنداعى زاستاۆا مۋزەيىندە تاريحي ساتكە كۋا جاندار رەتىندە تۇرعانىن بىلە مە؟
وسىنداي ويمەن سىرتقا بەت العانىمىزدا ءبىر ورىس جىگىتىنىڭ قازاقشا سالەم بەرىپ, ءدالىز شەتىنە تۇرا قالماسى بار ما؟! ءىشىمىز جىلىپ, اتى-ءجونىن سۇراۋعا ىڭعايلانعانىمىزدا: «قاتارداعى جاۋىنگەر ۆەنيامين اكەنتەۆ. اسكەري مىندەتىن وتەپ جۇرگەنىنە جارتى جىل بولىپ قالدى. ۇلگىلى, ىزەتتى سارباز», – دەدى زاستاۆا باستىعى, اعا لەيتەنانت جاندوس ءسارۋاروۆ. ءسويتتى دە ول ءبىزدىڭ ءوتىنىشىمىز بويىنشا مۇنداعى اتپەن جۇرەتىن شولعىنشىلار ناريادى تۋرالى ايتا باستادى. ولاردى, ياعني سالت اتتى ساربازداردى مانا جول بويىنداعى شەكارا تەلىمىنەن كورگەن ەدىك. زاستاۆا باستىعىنىڭ سوزىنە قاراعاندا بايىنقول وڭىرىندەگى ەلىمىز شەبىنىڭ ءبىر بولىگى تەحنيكا جۇرە المايتىن تاۋلى-تاستى جەرلەرمەن وتەدى ەكەن. سوندىقتان بۇعان اتتى جاساق قاجەت. وسىنى زەرتتەپ, تالداعان شىعىس وڭىرلىك شەكارا اسكەرلەرى قىزمەتى رەسپۋبليكامىزدىڭ زايسان, كاتونقاراعاي, نارىنقول, قارقارا اۋماقتارىندا اتتى ناريادتىڭ قاجەت ەكەنىن ءتۇسىنىپ, ونى وزدەرىنىڭ جۇمىس جۇيەسىنە ەنگىزگەن.
– ءمىنىس اتتارىن قايدان, قالاي تاڭداپ الاسىزدار؟ بۇلار وسى جەرگىلىكتى تاۋ جىلقىسىنىڭ تۇقىمى ما؟ – دەدىم مەن قوراداعى ءتۇر-ءتۇسى جۇپىنى, تۇرقى كىشى قىلقۇيرىقتارعا كوز سالىپ تۇرىپ.
– جوق. ءبىزدىڭ ساربازدار ءمىنىپ جۇرگەن اتتار كۇرشىمنەن اكەلىنگەن. ولاردى ىرىكتەپ, مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن ساتىپ الۋ تەك سول ءبىر عانا جەردە, شىعىس قازاقستان جاقتا جۇرگىزىلەدى.
جاندوسقا قويعان سوڭعى سۇراعىمىز قالتارىسى مەن بۇلتارىسى مول وسى تاۋلى وڭىردە كەيىنگى ۋاقىتتارى قانداي دا ءبىر وقىس وقيعا, كەزدەيسوق جايتتار ۇشىراسىپ قالعان جوق پا دەگەن ساۋال بولدى. ول بۇعان ءوزىنىڭ ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان بايىنقول زاستاۆاسىنا باسشىلىق ەتۋگە كەلگەنىنە كوپ بولماعانىن, سودان بەرى ەشقانداي شەكارا ءتارتىبىن بۇزۋ فاكتىلەرى ورىن الماعانىن ايتتى. ءسويتتى دە نارىنقول شەكارا اسكەرلەرى كومەنداتۋراسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, مايور الەكساندر احىرتسوۆتىڭ وسى كوكتەمدە مۇندا قىزمەت ەتۋگە كەلگەن جاس ساربازدارمەن تانىسۋ كەزىندەگى ساياسي ساباقتا ءسوز ەتكەن ءبىر جايتتى اڭگىمەلەپ بەردى. ول پولياك الپينيستەرى تۋرالى وقيعا. 2011 جىلعى جازدا ولار ءحانتاڭىرى شىڭىنا شىعۋ ءۇشىن سونىڭ ىرگەسىندەگى جاربۇلاق لاگەرىنە وسى بايىنقول زاستاۆاسى ارقىلى وتەدى. بەس كۇننەن كەيىن شەكاراشىلارعا: «ولار جوعالىپ كەتتى», – دەگەن حابار كەلگەن. زاستاۆا دۇرك كوتەرىلىپ, ساي-سايدى سۇزگەن بويى ءمارمار قابىرعاعا جەتەدى. بەسەۋىنىڭ دە قونالقاعا دەپ تىككەن شاتىرلارى تۇر. ال وزدەرى جوق. ىزدەۋ جۇمىستارى اي بويى جۇرەدى. ناتيجە بولمايدى. كەيىن پولشادان كەلگەن ارنايى توپ ونى جىل بويى جالعاستىرىپ: «ولار مۇز جارىعىنا ءتۇسىپ كەتىپ, ىزدەرىن جاۋعان قار باسىپ قالعان», – دەگەن تۇجىرىم جاسايدى.
...تاۋ. ءتۇن. ايلى اسپان. ءبىز شەكارانى بويلاپ, نارىنقولعا قاراي كەلە جاتىرمىز. اڭعارداعى اساۋ تاۋ وزەنىنىڭ الىستان قۇمىعا شىققان ءۇنى بولماسا, توڭىرەك تىپ-تىنىش. ءاربىر 15-20 شاقىرىم جەردەگى قاراۋىل مۇنارالارى, ونداعى كىرپىك قاقپاي كۇزەتتە تۇرعان جاۋىنگەرلەردىڭ قول فونارلارىمەن جىلت-جىلت ەتكىزىپ بەلگى بەرۋىن كورگەن سايىن ويىما وسى ءوڭىردىڭ اياۋلى پەرزەنتى, پوەزيا مۇزبالاعى, اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «شەكارادا» اتتى داستانىنداعى ولەڭ جولدارى ورالا بەردى. ول: «مىنە, مەن وتانىمنىڭ شەتىندەمىن. تىنىشتىق. وتۋدە ءتۇن, وتۋدە كۇن. قاسيەتتى جەرىمدى قاراۋىلداپ, قايىسپاي كۇزەتۋگە بەكىنگەنمىن. مەن, مىنە, وتانىمنىڭ شەتىندەمىن. ماعان جەر جوق, وتان جوق ءارى قاراي, ءارى قاراي مەكەن جوق جانىما جاي. وسى جەردەن شىعادى كۇنىم مەنىڭ, وسى جەردەن اتادى تاڭىم اراي», – دەگەن قوس شۋماق ەدى.
قۇلاعىمدا تەنتەك تاۋ وزەنىنىڭ گۇرىلى. ويىمدا اقىن اعانىڭ ەل شەتى, وتان شەبى تۋرالى جىرى. ال جانارىمدا, ءيا, كوز الدىمدا تۇنگى تىنىشتىققا ۇيىعان اتامەكەن كەلبەتى. وسى كورىنىسىندە تۋعان جەر بەيبىت كۇنمەن تىنىستاپ, بەيقۇت ومىرگە بولەنىپ تۇر. ءاماندا سولاي بولعاي!..
جانبولات اۋپباەۆ