ەل تۇتىنۋشىلارىنىڭ مال ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتۋ, ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋ بۇگىندە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ باستى باعىتى بولىپ ەسەپتەلەدى. وسى رەتتە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىققا ارناعان جولداۋلارىندا اگرارلىق سالانىڭ دامۋ باعىتتارىن ايقىنداپ, ونى ءارتاراپتاندىرۋ, باسەكەلەستىك قابىلەتىن ارتتىرۋ ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى دەپ اتاپ كورسەتكەندىگى الدىمەن ەسكە تۇسەدى. وسىعان وراي ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اۋقىمدى شارالاردى اتقارۋدا. اتاپ ايتقاندا, اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ الۋعا جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر, وندىرىلگەن مال ونىمدەرىنە, ساتىپ الىنعان اسىل تۇقىمدى مال باسىنا سۋبسيديالار بەرىلۋدە. مەملەكەت تاراپىنان قاراستىرىلعان مۇنداي ءىس-شارالار ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتۋدە.
قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعىن رەفورمالاۋعا دەيىنگى كەزەڭدە ەت باعىتىنداعى اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مال سانى 1 ملن. 200 مىڭ باستى قۇراعان بولاتىن. ال ەندى ستاتيستيكالىق مالىمەتتتەردە كورسەتىلگەندەگىدەي, بيىلعى جىل باسىنداعى 53 مىڭ اسىل تۇقىمدى انالىقتىڭ ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيۋىن كۇتسەك العا قويعان ەتتىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ باعدارلاماسىن ورىنداۋ ءۇشىن قانشاما جىل كەرەك بولار ەدى. قازىرگى باسەكەلەستىك زامانى جايباراقاتتىققا توزبەيدى. سوندىقتان دا قولدا بار اسىل تۇقىمدى انالىقتاردى ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتە وتىرىپ الىس-جاقىن شەتەلدەردەن ءبىزدىڭ جەرىمىزگە لايىقتى, اۋا رايىنا ءتوزىمدى, ونىمدىلىگى جوعارى اسىل تۇقىمدى مالداردى ساتىپ الىپ, وسىلايشا مال باسىن جەدەلدەتە ارتتىرا الساق, بۇل ەكسپورتقا جارامدى مال ءونىم-دەرىن كۇرت كوبەيتۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى جانە قاجەتتى ءىس-شاراسى بولىپ تابىلاتىندىعىنا كوز جەتكىزەمىز.
ارينە, بۇل كوزجۇمبايلىققا سالىنىپ, قاجەتتى مالدى كەز كەلگەن مەملەكەتتەن ساتىپ الا بەرۋ دەگەن ءسوز ەمەس. عالىمدار مەن تاجىريبەلى مامانداردىڭ كوپ جىلعى جۇرگىزگەن جۇمىستارى, وزات شارۋاشىلىقتاردىڭ تاجىريبەسى اۋا رايىنىڭ, تابيعاتىنىڭ, جەر بەدەرىنىڭ ۇقساستىقتارىنا قاراي وتىرىپ ءبىزدىڭ جەرىمىزگە بەيىمدى, باسقا دا جاعدايلارعا ءتوزىمدى كەلەتىن ءىرى قارا مالىنىڭ كانادادان گەرەفورد, انگۋس, گولشتيندىك قارالا, اقش-تان گەرەفورد, انگۋس, سانتاگەرترۋدا, اۆستراليا, اۆستريا, يرلانديا, مەملەكەتتەرىنەن گەرەفورد, فرانتسيادان سالەرس, وبراك, گەرمانيادان سيممەنتال تۇقىمدارىن ساتىپ اكەلۋ ءتيىمدى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. بۇل تۇقىمداردىڭ ونىمدىلىك كورسەتكىشتەرى ءبىزدىڭ وتاندىق تۇقىمداردىكىنەن ەكى ەسەدەي جوعارى. ءماسەلەن, ولاردىڭ تولدەرىنىڭ ەنەسىمەن باعىلۋ كەزەڭىندەگى تاۋلىكتىك سالماق قوسۋى 1300-1500 گرامم بولسا, بىزدە ول اسىپ كەتكەندە 650-750 گرامم توڭىرەگىندە عانا. بۇل, ارينە, وسى مالداردى ساتىپ الساڭ, سونىمەن ءىس ءبىتتى, كوزدەلگەن سالماق كولەمىن الاسىڭ دەگەن ءسوز ەمەس. ولارعا عىلىمي نەگىزدەلگەن كۇتىپ-باعۋ, ازىقتاندىرۋ سەكىلدى ءمالدارىگەرلىك-زووتەحنيكالىق شارالاردىڭ تۇتاس كەشەنىن قولدانۋ كەرەك. وسى رەتتە شەتەلدەردەن اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ الۋ باعدارلاماسىن تولىق ىسكە اسىرۋعا كەدەرگى بولىپ وتىرعان تومەندەگىدەي پروبلەمالار بار دەپ ەسەپتەيمىن: بىرىنشىدەن, شارۋاشىلىقتار مەن جەكە تۇلعالار مال ساتىپ الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردان نەسيەلەر العان كەزدە ولارعا تالاپتاردىڭ شامادان تىس كوپ قويىلاتىندىعى.
ەكىنشىدەن, مال ازىعىن دايىندايتىن شاعىن ىقشامدى تەحنيكالاردىڭ جوقتىعى, شەتەلدىك تەحنيكالاردىڭ قىمباتتىعى.
ۇشىنشىدەن, شابىندىق پەن جايىلىمدىق جەرلەردىڭ ءتيىمسىز پايدالانىلۋ ءماسەلەلەرى.
تورتىنشىدەن, بىلىكتى تاجىريبەلى مال ماماندارىنىڭ جەتىمسىزدىگى.
بۇل ماسەلەلەر دە ءوز شەشىمىن تابار بولسا, اتالعان ءىستىڭ ناتيجەسى دە الدەقايدا جوعارى بولار ەدى.
ەلىمىزدىڭ مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ جۇمىسىندا «رەسپۋبليكالىق مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ورتالىعى «اسىل ت ۇلىك» اق پەن الماتى وبلىسىنداعى «اسىل» جشس اسىلداندىرۋ ورتالىعى جانە ءوڭىرلەردەگى 18 ديستريبيۋتەرلىك ورتالىقتار قىزمەت ىستەيدى. اسىلداندىرۋ ورتالىقتارى ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىنا قاجەتتى اسىل تۇقىمدى مال ۇرىقتارىن وندىرەدى. ديستريبيۋتەرلىك ورتالىقتار ءوز كەزەگىندە وسى ۇرىقتاردى, قاجەتتى قۇرال-جابدىقتاردى, سۇيىق ازوتتى, تۇتىنۋشىلاردىڭ سۇرانىسى بويىنشا ۇرىقتاندىرۋ بەكەتتەرىنە جەتكىزىپ بەرۋ قىزمەتىن كورسەتەدى. مالدى ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى, پايدالى دا ارزان جولى انالىق باستى قولدان ۇرىقتاندىرۋ ەكەنى داۋسىز. وسى جۇمىستىڭ ناتيجەلى بولۋى بەكەتتەردەگى تەحنيك ۇرىقتاندىرۋشىلاردىڭ بىلىكتىلىگىنە, تاجىريبەسىنىڭ مولدىعىنا, جاۋاپكەرشىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. رەسپۋبليكادا جۇمىس اتقارىپ جاتقان 2077 بەكەتتەگى تەحنيك ۇرىقتاندىرۋشىلاردىڭ 2035-ءى ارنايى دايىندىق كۋرستارىنان ءوتىپ اتتەستاتسيا العان ازاماتتار. «اسىل ت ۇلىك» اق وسى ماڭىزدى ىسكە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراي وتىرىپ سوڭعى ءتورت جىلدا رەسپۋبليكا وڭىرلەرىنەن كەلگەن 405 ازاماتتى وقىتىپ, تەحنيك-ۇرىقتاندىرۋشى ەتىپ دايارلاپ شىعاردى. رەسپۋبليكا بويىنشا جىل باسىنداعى 2821 مىڭ باس انالىقتىڭ وتكەن ون اي ىشىندە 2226 مىڭ باسى ۇرىقتاندىرىلسا, ونىڭ 495 مىڭى نەمەسە 22 پايىزى قولدان ۇرىقتاندىرىلدى.
بۇگىنگى تاڭدا «اسىل ت ۇلىك» اق-تا ونىمدىلىگى جوعارى 60 اتالىق بۇقا بار. ونىڭ 30-ى باعالاۋدان وتكەن, 30-نا ەلىمىزدىڭ 53 اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتارىندا ۇرپاعىنىڭ ساپاسى ارقىلى باعالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. 37 بۇقا ءسۇت باعىتىنداعى گولشتيندىك قارالا, قىزىلالا, قىردىڭ قىزىل سيىرى, انگلەر, جانە قارالا تۇقىمدارى. انالارىنىڭ ونىمدىك كورسەتكىشتەرى سۇتتىلىگى 8-16 مىڭ كگ. مايلىلىعى 4 پايىزدان, بەلوگى 3,2 پايىزدان جوعارى, 6 بۇقا ارالاس باعىتتاعى سيممەنتال تۇقىمى, 17 بۇقا ەت باعىتىنداعى قازاقتىڭ اق باس, اۋليەكول, شەتەلدىك گەروفورد, انگۋس تۇقىمدارى. قويمادا 6 ملن. 523 مىڭ دوزا ۇرىق ساقتاۋلى. وسىدان 976 مىڭ دوزا باعالاۋدان وتكەن اتالىقتاردىڭ ۇرىعى بولسا, ونىڭ 190 مىڭى ەت باعىتىنداعى, 221 مىڭى ارالاس باعىتتاعى, 564 مىڭى ءسۇت باعىتتاعى بۇقالاردىڭ ۇرىقتارى. وسى جىلعى وتكەن ون اي ىشىندە 427 مىڭ دوزا ۇرىق ساتىلدى, ونىڭ 248 مىڭى ديستريبيۋتەرلىك ورتالىقتارعا, 39 مىڭى شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنا ساتىلسا, 140 مىڭى جەكە قوجالىقتاردىڭ انالىق مالدارىن ۇرىقتاندىرۋعا جۇمسالدى. بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلعى وسى مەرزىممەن سالىستىرعاندا 153 مىڭ دوزاعا ارتىق.
وسى بۇقالاردان وتكەن جىلى 1 ملن. دوزا ۇرىق الساق, بيىلعى جىلى 11 ايدا 1 ملن. دوزا ۇرىق الىندى. ونىڭ 316 مىڭ دوزاسى باعالاۋدان وتكەن اتالىقتاردان الىنعان جانە حالىقارالىق ستاندارتقا ساي كەلەتىن فرانتسۋزدىق تەحنولوگيامەن دايىندالعان. ساتۋ باعاسى تۇتىنۋشىلارعا ءتيىمدى. ەگەر وسىنداي شەتەلدىك تاۋارلاردىڭ ءبىر دوزاسى 800-900 تەڭگە تۇرسا, بىزدە ونىڭ جارتى باعاسى عانا. وسى ورايدا ايتا كەتەتىن ماسەلە ديستريبيۋتەرلىك ورتالىقتار مەن اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى تاۋاردى, ياعني ۇرىقتى ساتىپ الىپ ۇرىقتاندىرۋ جۇمىسىمەن تىكەلەي وزدەرى اينالىسسا, جەكە قوجالىقتارعا كەلگەندە اڭگىمە وزگەشە. بۇگىنگى تاڭدا قولدا بار مالدىڭ 80 پايىزى جەكە قوجالىقتاردا ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان دا وسى سەكتوردىڭ مالدارىن اسىلداندىرۋ جۇمىستارى وتە ماڭىزدى ءىس. ارينە, ۇكىمەت تاراپىنان دا, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن دە جەكە قوجالىقتاردىڭ مالدارىن ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتۋ جۇمىسىنا كوپ كوڭىل ءبولىنىپ ايتارلىقتاي قارجى بولىنۋدە. وسى تۇرعىدان العاندا انالىق مالدى قولدان ۇرىقتاندىرۋدا ەسەپتە بار انالىقتىڭ 38 پايىزىن قامتاماسىز ەتكەن الماتى وبلىسىنىڭ شارۋاشىلىقتارى الدا كەلەدى. وسىنداي يگى جۇمىستاردى ىسكە اسىرىپ شارۋا قوجالىقتارىنا ايتارلىقتاي جاردەم كورسەتىپ وتىرعان جامبىل وبلىسى اكىمدىگى 34 پايىز قامتىدى. سولتۇستىك قازاقستان, باتىس قازاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ اكىمدىكتەرى دە مال باسىن اسىلداندىرۋعا لايىقتى كوڭىل ءبولىپ ءتيىستى قاراجات بولۋدە.
الايدا, جاعداي بارلىق جەردە بىردەي ەمەس. سوندىقتان رەسپۋبليكا بويىنشا مالدى قولدان ۇرىقتاندىرۋ كورسەتكىشى بار-جوعى 17 پايىز عانا بولىپ وتىر.
انالىق باستى قولدان ۇرىقتاندىرۋدى 35-40 پايىزعا جەتكىزگەن جاعدايدا ۇرىقتىڭ قاجەتتىلىگى ەكى ەسەگە ارتىپ, جىلىنا 2 ملن. ۇرىق وندىرۋگە تۋرا كەلەدى. ول ءۇشىن الىس-جاقىن شەت ەلدەردەن باعالاۋدان ءوتكەن اسىل تۇقىمدى بۇقالاردى ساتىپ الۋمەن قاتار ءوزىمىزدىڭ اسىل تۇقىمدى زاۋىتتاردا ءوسىرىپ جاتقان ونىمدىلىگى جوعارى اتالىق پەن انالىقتاردان تۋىلعان تولدەردى ورتالىققا الىپ, ولاردى باعالاۋ جۇمىستارى قاتار جۇرگىزىلۋى ءتيىس. وسى نەگىزدە شەتەلدىك اسىل تۇقىمدى بۇقالاردى ساتىپ العاندا ولاردىڭ گەنومدىق باعالاۋدان وتكەن نەعۇرلىم جاسىراقتارىن الۋعا كوشكەن دۇرىس. ءويتكەنى, اتالىقتاردى گەنومدىق ادىسپەن تەكسەرۋ ۇرپاعىنىڭ ساپاسى ارقىلى باعالاۋ ادىسىنە قاراعاندا الدەقايدا ءتيىمدى.
مىسالى, ءسۇت باعىتىنداعى اتالىق بۇقانىڭ ءبىر باسىن ۇرپاعىنىڭ ساپاسى ارقىلى باعالاۋ جۇمىسىن جۇرگىزگەندە ورتا ەسەپپەن 60 ايدا 1250 مىڭ تەڭگە قارجى جۇمسالادى. ەت باعىتىنداعى اتالىق بۇقانى باعالاۋعا 24 ايدا 500 مىڭ تەڭگە قارجى جۇمسالادى.
ال گەنومدىق باعالاۋدى جاس كەزىندە انىقتاعاندىقتان باعالاۋعا قوسىمشا ۋاقىت قاجەت ەتپەيدى. ساتىپ العان ۇرپاعىنىڭ ساپاسى ارقىلى باعالانعان بۇقاعا قاراعاندا 4-5 جىل ارتىق ءونىم بەرەدى, ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى دە 3-4 ەسە كوپ بولادى.
گەن دەگەنىمىز, تۇقىم قۋالاۋ بىرلىگى. گەن دنك-نىڭ قۇرامداس بولىگى. دنك نۋكلەوتيدتەردەن تۇرادى. ءىرى قارادا 3 ملرد. استام نۋكلەوتيد بەلگىلى.
وسى نۋكلەوتيدتەردىڭ ورنالاسۋى رەتتىلىكتەرىنە بايلانىستى ونىمدىلىك بەلگىلەرى انىقتالادى, بۇگىنگى كۇندە «ەۋروپالىق گەنەتيكا» دەگەن وداقتا 777 مىڭ نۋكلەوتيدتىڭ ورنالاسۋى بەلگىلى جانە وسى ارقىلى ونىمدىلىك بەلگىلەرىنىڭ تۇقىم قۋالاۋىن انىقتاي الادى. بۇل – كۇردەلى جۇمىس. ول زەرتحانالاردا زاماناۋي كومپيۋتەرلىك ەسەپتەۋلەرىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. وسى نۋكلەوتيدتەردىڭ ورنالاسۋ رەتتىلىگى «چيپ» دەپ اتالادى جانە وسى اقپارات سول «چيپ»- تە ساقتالادى. مالدىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتتىلىگىن انىقتاۋ ءۇشىن ودان جاس ەرەكشەلىگىنە قاراماستان بيولوگيالىق سىناما (قان, تەرى, ءجۇن, تاعى باسقا اعزالاردان) الىنىپ بيولوگيالىق سىناما نەگىزىندە تەكسەرىلەتىن مالدىڭ نۋكلەوتيدتىڭ ورنالاسۋ رەتتىلىگى انىقتالادى. وسى انىقتالعان رەتتىلىك چيپتەگى بازالىق نۋكلەوتيدتىڭ ورنالاسۋ رەتتىلىگىمەن سالىستىرىلادى. ءناتيجەسىندە, مالدىڭ تەكتىك الەۋەتتىلىگى بەلگىلى بولادى. بۇل ءادىس اقش, كانادا جانە ەۋروپا ەلدەرىندە 2009 جىلدان بەرى ءداستۇرلى مال باعالاۋ ادىسىمەن قاتار قولدانىلادى. بۇگىنگى كۇندەرى وسى ەلدەردە ءسۇتتى باعىتتاعى اتالىق مالداردىڭ 90 پايىزىنا دەيىن وسى ادىسپەن باعالانىپ, وندىرىستە قولدانۋدا.
ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن قارقىندى دامىتۋ ماقساتىندا عىلىم مەن ءتاجىريبەنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن پايدالانا وتىرىپ ءوندىرىستىڭ ۇدەمەلى ءوسۋىنىڭ نەگىزىن قالاۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن وسى جاڭالىقتاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ ءۇشىن تەزدەتىپ زاڭدىلىق نەگىزدەمەلەرىن ازىرلەگەن دۇرىس.
زووتەحنيكالىق نورمالار مەن ءتاجىريبە كورسەتكەندەي, ءبىر اتالىققا جىل كولەمىندە نەمەسە ماۋسىمدا ورتا ەسەپەن 30-35 سيىردان كەلەدى. سوندا 2 ملن. انالىققا جىل سايىن 6 مىڭعا جۋىق اسىل تۇقىمدى اتالىق كەرەك ەكەن. ونى قايدان الامىز؟ مىنە وسى ماسەلە توڭىرەگىندە وڭتايلى ءىس شارالار جاساپ, شەتەلدەن ساتىپ اكەلىنگەن اسىل تۇقىمدى مالداردى ءوسىرىپ, ولاردىڭ شىققان تەگىن, ونىمدىلىك كورسەتكىشتەرىن انىقتاپ, اسىلداندىرۋ كۋالىكتەرىن تولتىرۋ سەكىلدى سەلەكتسيالىق جۇمىستاردى ءجۇرگىزە وتىرىپ, اتالىق مالداردى تۇقىم ءۇشىن دايارلاۋ دا وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بۇل ماسەلەمەن شۇعىلدانۋ ۇستىندە.
جورا المانتاي, «اسىل ت ۇلىك» اق باسقارما توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.