ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ الار ورنى ەرەكشە. وسىعان وراي قازاقستان ەنەرگەتيكتەرىنىڭ اتقارعان جۇمىستارى مەن الدا تۇرعان مىندەتتەرى تۋرالى «سامۇرىق-ەنەرگو» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى دۇيسەنباي تۇرعانوۆ اڭگىمەلەيدى.
– دۇيسەنباي نۇرباي ۇلى, اڭگىمەنى اتقارىلعان اۋقىمدى ىستەردەن باستاساق...
– تاريح ەنشىسىنە اۋىسقالى تۇرعان 2011 جىل تەك «سامۇرىق-قازىنا» اق ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن ءبىرگە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بۇكىل ەلەكتر ەنەرگياسى سالاسى ءۇشىن ايتۋلى وقيعالارعا تولى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. بيىلعى جىلدىڭ مامىر ايىندا «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق پەن «سامۇرىق-ەنەرگو» اق اراسىندا نومينالدى قۋاتى 4 000 مۆت. بولاتىن «بولات نۇرجانوۆ اتىنداعى ەكىباستۇز گرەس-1» جشس-نىڭ نومينالدى كاپيتالىنىڭ 50 پايىزىن سەنىمدى باسقارۋ تۋرالى كەلىسىم-شارت بەكىتىلدى. وسىنى ەسەپكە العاندا, «سامۇرىق-ەنەرگو» اق ەلەكتر ستانسالارىنىڭ بەلگىلەنگەن جيىنتىق قۋاتى 7670,9 مۆت.-عا دەيىن جەتتى, ول قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس ەلەكتر جەلىلەرى ەلەكتر ستانسالارىنىڭ بەلگىلەنگەن جيىنتىق قۋاتىنىڭ شامامەن 40 پايىزىن قۇرايدى. وسىلايشا, «سامۇرىق-ەنەرگو» ەلدىڭ ەڭ ءىرى ەلەكتر-ەنەرگەتيكالىق كومپانياسىنا اينالدى.
سونىمەن بىرگە, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىندا «ەرمەنساي», «قازمۋ», «مەدەۋ» جانە «شىمبۇلاق» ترانسفورماتورلى قوسالقى ستانسالارى جانە «ازيادا-2011 نىساندارىن ەلەكترمەن جابدىقتاۋ» جوباسى شەڭبەرىندە سالىنعان قۋاتى 110 كۆ. بولاتىن جوعارى ءۆولتتى كابەلدى ەلەكتر تاراتۋ جەلىلەرى ىسكە قوسىلدى.
قازىرگى ۋاقىتتا اتالعان قوسالقى ستانسالار الماتى قالاسىنىڭ ەكونوميكاسى مەن تۇرعىندارىنىڭ ءومىرلىك قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى ورىن الادى. وسىنىڭ ءبارى ەلەكتر قۋاتىنا الداعى 15 جىل بولاشاققا قوسىمشا تۇتىنۋشىلاردى قوسۋ ءمۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتتى. ونىڭ سىرتىندا ءبىز الماتى مەتروپوليتەنىنىڭ ءبىرىنشى كەزەگىن ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتەتىن 110/10 كۆ. كەرنەۋىندەگى «الاتاۋ» جانە «وتىرار» قوسالقى ستانسالارىن پايدالانۋعا بەردىك.
جاپونيانىڭ «Mitsubishi» كومپانياسىنىڭ ليتسەنزياسى بويىنشا قۋاتى 630 مۆت. بولاتىن تۋربو-گەنەراتورى بار «№3 ست.ەنەرگوبلوگىن ورناتا وتىرىپ, ەكىباستۇز گرەس-2-ءنى كەڭەيتۋ جانە قايتا قۇرۋ» جونىندەگى ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى جانە الەمدەگى ەنەرگەتيكالىق قازاندىق اگرەگاتتارىن ءوندىرۋشىلەردىڭ ءبىرى – نەمىستىڭ «Babcock» فيرماسىنىڭ ليتسەنزياسى بويىنشا بۋ گەنەراتورى ورناتىلدى. جاڭا ەنەرگوبلوك 2014 جىلى پايدالانۋعا بەرىلەدى. ودان كەيىن ەكىباستۇز گرەس-2-ءنىڭ بەلگىلەنگەن قۋاتى 1000-نان 1630 مۆت.-عا دەيىن ۇلعاياتىن بولادى.
قۋاتى 300 مۆت. بولاتىن «مويناق گەس-ءى قۇرىلىسى» جوباسىن ءجۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارى دا اياقتالىپ كەلەدى. بەستوبە سۋ قويماسى, دەريۆاتسيالىق جۇيە مەن گەس عيماراتى قۇرىلىستارى اياقتالدى. سۋ قىسىمى 500 مەتر بولاتىن وسىناۋ ايرىقشا گەس-ءتىڭ ىسكە قوسىلۋى وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرىندەگى ەلەكتر قۋاتتارى تاپشىلىعىن ازايتىپ, وسىعان دەيىن ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنان الىنىپ كەلگەن ەنەرگيا قۋاتتارى يمپورتىنا دەگەن تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋعا قوماقتى ۇلەس قوساتىن بولادى. ايتا كەتۋ كەرەك, ءبۇلارۇيدب-عا كىرەتىن جوبالار.
– وسى ايتىلعانداردىڭ سىرتىندا كەلەشەكتە تاعى قانداي جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلماق؟
– مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ بويىنشا مىندەت قويىپ وتىر. وسىعان وراي «سامۇرىق-ەنەرگو» اق قازاقستاندىق نوۋ-حاۋلار نەگىزىندە جارىق-يودتى شامدار مەن شىراعداندار ءوندىرىسىن قۇرۋ جونىنەن تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ءازىرلەۋدە. وسى جاڭالىقتىڭ ارقاسىندا جارىق-يودتى شامدار مەن شىراعدانداردىڭ جۇمىس رەسۋرسىن ايتارلىقتاي ارتتىرۋعا, سونداي-اق شەتتەلدىك وندىرىسشىلەردىڭ ۇقساس ونىمدەرىمەن سالىستىرعاندا ولاردىڭ باعالارىن تومەندەتۋگە قول جەتكىزىلەتىن بولادى.
ليۋمينەستسەنتتى جانە قىزۋ شامدارىن بىرتىندەپ جارىق بەرۋشى ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن جارتىلاي وتكىزگىشتى جارىق-يودتى شامدارعا الماستىرۋ ەلەكتر تۇتىنۋدى ەلەۋلى تۇردە ءتومەندەتۋگە جاعداي تۋعىزىپ, ەنەرگيا رەسۋرستارىن ايتارلىقتاي ۇنەمدەۋدى قامتاماسىز ەتەدى دەپ ويلايمىن.
تاعى ءبىر اتاپ وتەر ءجايت, تاياۋدا ءماسكەۋدە «سامۇرىق-ەنەرگو» اق رەسەيلىك «ينۆەنت» جانە «ۋنكومتەح» حولدينگتەرىمەن ىقپالداستىق تۋرالى ەكى مەموراندۋمعا قول قويدى. قول قويىلعان قۇجاتتار قازاقستان اۋماعىندا كابەلدى سىم وتكىزگىش ءونىمدەرىن شىعارۋ جونىنەن بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرادى.
– اكتسيونەرلىك قوعام جوسپارىندا جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن يگەرۋدى قاراستىراتىن جوبالار بار ما؟
– «سامۇرىق-ەنەرگو» اق اقمولا وبلىسىندا «51 مۆت.-لىق ەرەيمەنتاۋ جەس» جانە الماتى وبلىسىندا «60 مۆت.-لىق شەلەك جەس» جەل ستانسالارى قۇرىلىسى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. ەكى ەلەكتر ستانساسى دا بولاشاقتا ارقايسىسىن 300 مۆت.-عا دەيىن ۇلعايتا وتىرىپ سالىناتىن بولادى. سول سياقتى «سامۇرىق-ەنەرگو» قاپشاعاي قالاسىندا قۋاتى 2 مۆت. بولاتىن كۇن ەلەكتر ستانساسى قۇرىلىسىنىڭ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدا.
قازىرگى ۋاقىتتا وسى ستانسالاردىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرى ءازىرلەنۋدە. ولاردا ەلەكتر ستانسالارى قۇرىلىسىنىڭ جالپى جوسپارى, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى رەسۋرستارى, ەلەكتر ەنەرگياسىن تاراتۋ مەن ولاردى سىرتقى جەلىلەرگە جالعاۋ سحەماسى قاراستىرىلاتىن بولادى.
– «سامۇرىق-ەنەرگو» اق-تىڭ تابىسقا جەتۋ سىرى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– وسى جەتىستىكتەردىڭ ءبارى 15 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىس ىستەيتىن «سامۇرىق-ەنەرگو» اق كومپانيالار توبىنداعى 18 ۇجىمنىڭ ىنتىماقتى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە ءمۇمكىن بولىپ وتىر. ءبىز كادر الەۋەتىن دامىتۋ جانە ونىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرىنە ۇلكەن ماڭىز بەرەمىز. ماسەلەن, وتكەن جىلى وقۋعا بولىنگەن قارجى 135,7 ميلليون تەڭگەنى قۇرادى. 7 755 ادام وقۋ كۋرستارىنان ءوتتى. قوعامدا كادرلاردى دايارلاۋ, قايتا دايارلاۋ جانە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ءجونىنەن 3 وقۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى.
ونىڭ سىرتىندا «سامۇرىق-ەنەرگو» ءتاجىريبە الماسۋ جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى ۇيرەنۋ ماقساتىندا كەمبريدج, لوندون ( ۇلىبريتانيا) سياقتى الەمنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن جانە قازاقستان مەن رەسەيدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق كاسىپورىندارىمەن, «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىمەن» ءوزارا بايلانىستار ورناتقان. قوعامنىڭ كاسىپورىندارى ەسەبىنەن 78 قىزمەتكەر جوو-لاردا, 27 ادام كوللەدجدەردە وقىپ ءجۇر.
مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, بارلىق ەنەرگەتيكتەردى كاسىبي مەرەكەلەرىمەن جانە الداعى جاڭا جىلمەن قۇتتىقتاعىم كەلەدى. ولاردىڭ ءتيىمدى جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە بولاشاقتا دا قازاقستاندىقتاردىڭ وتباسىلارىندا جارىق پەن جىلۋدىڭ جانە جايلى تۇرمىستىڭ بولا بەرەتىنىنە سەنىمىم مول.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سەيفوللا شايىنعازى