«سكيفتىڭ سوڭعى تۇياعى» (سۋرەتشى تابيعات قوجانباەۆتىڭ تۋىندىلارى تۋرالى)

ورال قالاسىندا تۋىپ-وس­كەن تابيعات تولەمىس ۇلى كىشكەنتايىنان قولونەرگە قۇ­مار بولىپ­تى. بالقيا اپاي ۇلى­نىڭ ۆانناداعى سابىن اتاۋ­لىنى قويماي, قىرناپ-جو­­نىپ, نەشە ءتۇرلى ءمۇسىن جا­­ساپ تاستايتىنىن جىر قى­لىپ ايتادى. بىردە تابيعات پلاس­­تيليننەن ادامنىڭ باسىن جاساپ, توڭازىتقىشقا سا­­لىپ قويعان ەكەن. اشىپ قال­­عان اناسى قورىققاننان شالقاسىنان تۇسە جازداعان. وسىنداي «قىزىقتارىنا» قا­را­ماي, بالا بويىنان ورەلى ونەر­دىڭ ۇشىعىن كورگەن انا ونى ءاردايىم قولداپ, كور­كە­مونەر مەكتەبىندە وقى­تىپ­تى. كەيىن تابيعاتتىڭ ءوزى ونەردىڭ سوڭىنا شىنداپ ءتۇسىپ, اۋەلى الماتى كور­كەم­­ونەر ۋچيليششەسىن, ودان سوڭ اباي اتىنداعى الماتى مەم­­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن ءبى­تىر­دى.

– مەن «جالقاۋ» سۋرەت­شى­مىن, – دەيدى تابيعات ازىلدەپ. – تابيعاتتىڭ ءوزى جاساعان عا­جاي­ىپ نارسەلەردى ءسال عانا وڭ­دەي سالامىن.

تابيعات تولەمىس ۇلى اعاش­تان, سۇيەكتەن, مۇيىزدەن, تەرى­دەن, ءتىپتى مەتالدان دا تالاي تۋ­ىندىلاردى جاسادى. بى­راق ونىڭ ەڭ سۇيىكتى كاسىبى – كا­دىم­گى تەرىنى اينالدىرۋ.

شىندىعىندا قازاق قول­ونەرىندە تەرى وتە ءجيى قول­دا­نىلاتىن ماتەريالعا جاتا­دى. ات ابزەلدەرى, تورسىق, كۇ­بى, سابا سەكىلدى كۇندەلىكتى تۇر­مىس بۇيىمدارى, جارعاق شال­بار, بىلعارى تون – وسى­نىڭ ءبارى دە مال باققان قا­زاق­تىڭ كۇندە كورىپ جۇرگەن بۇي­ىمى عوي. ساقتالۋى قيىن بول­عان­دىقتان تالاي-تالاي تەرى جا­دى­گەر ۇمىتىلىپ, حالىق جادى­نان جوق بولىپ تا كەتتى. اي­گىلى بۇ­قار جىراۋدىڭ «سەن – بۇزاۋ تە­رىسى شونشىكسىڭ, مەن – وگىز تە­رىسى تالىسپىن!» دەپ شا­مى­رقاناتىنى ەسىڭىزدە مە؟ ءدال وسى تالىستىڭ نە نارسە ەكەنىن ىزدەنىپ ءجۇرىپ تاۋىپ, قالپىنا كەلتىرىپ جاساعان دا – تابيعات.

– كونە حيكايالاردىڭ بىرى­نەن تالىس تۋرالى مىنا­داي اڭىز ەستىپ ەدىم, – دەيدى تا­بي­عات. – ءبىر كىسىنىڭ بۇكىل ما­ل­­ى جۇتقا ۇشىراپ, تاياعىن ۇس­تاپ قالىپتى. بىراق بايدىڭ قولى شەبەر ەكەن, ولگەن جىل­قى­لا­رى­نىڭ باس تەرىسىنەن تالىس دە­گەن ىدىس جاساپ, سونى ساتىپ, كەيىن قايتا مال جيىپ, شا­­رۋاسىن تۇزەگەن. ۇستا-شە­بەر­لەردىڭ اسپاپ-سايمانىن سا­لۋعا لايىق سومكە – تالىس قا­زىر تابيعاتتىڭ ۇيىندە كۇن­دە­لىكتى قولدانىلاتىن بۇي­ىم­نىڭ بىرىنە ارنالعان.

تابيعات كىشكەنتايىنان قا­لا­دا ءوسىپ, ورىس مەكتەبىندە وقى­سا دا مالساقتىعىنان اجى­راماعان ناعىز قازاقتىڭ ءوزى. ونىڭ ءار تۋىندىسىنان نەشە ءتۇرلى حايۋاننىڭ, جان-جانۋاردىڭ ءبىر ەلەمەنتىن كور­مەي قويمايسىڭ. ءتىپتى كەي­دە ونى ايگىلى «اڭ ءستيلىن» قال­ىپ­تاستىرعان ساق-سكيف شە­بەر­لەرىنىڭ سوڭعى تۇياعى ەمەس پە ەكەن دەگەن وي دا كەلىپ قا­لا­دى. «كوك وگىز», «دوڭىز», «كونەك», «تالىس», «اققۋ», ت.ب. كوپتەگەن جۇمىستار تابي­عات­تىڭ وسى ءبىر «اڭ ءستيلىن» ش­ە­بەر مەڭگەرگەنىن, ءاربىر جا­نۋاردىڭ وزىنە ءتان مىنەز-قۇل­قىن ءبىر عانا شتريحپەن بەرە الاتىنىن دالەلدەيدى.

قىس كەلىپ, ەل-جۇرت سوعىم سويۋعا كىرىسكەندە تابيعات ءبىر جا­ساپ قالادى. بۇل ونىڭ قوي­ما­سىن شيكىزاتقا تولتىراتىن ۋاقىتى. تانىس دوستارى, كورشى-كولەمى سۋرەتشىنىڭ وسى «وسالدىعىن» جاقسى بىلەدى. نەشە ءتۇرلى ءمۇيىز-تۇياق, باس-سي­راق, سۇيەك-ساياق, تەرىنىڭ پۇش­پاعى, تۇيەنىڭ مويىنى, جىل­قىنىڭ قىلقۇيرىعى, ت.ب. زات­تار كەلىپ جاتادى. ءبىر كور­گەن­دە قاجەتسىز سەكىلدى وسى نار­سەلەر تابيعاتتىڭ قولىنان وتكەندە ادام تانىعىسىز وزگەرىپ, ونەر تۋىندىسىنا اينالاتىنىنا ولاردىڭ كوزى سان رەت جەتكەن عوي. تەرى وڭدەۋدىڭ ما­شاقاتى كوپ, ءيىس-قوڭىسى تا­عى بار, سونىڭ بارىنە شىداپ قانا قويماي, وتاعاسىنا دەم بەرىپ وتىراتىن مەيرامگۇل جايدارقىزىنىڭ ورنى ءبىر بولەك.

...مەن تابيعاتتى كوپتەن كور­مەپ ەدىم. جاقىندا جو­لىق­تىق. استاناعا كوشكەلى كور­مەلەردەن كورىنبەي, اتى-ءجو­نى ەستىلمەي كەتىپ ەدى. ءۇي سا­لىپ­تى. قىزىن ۇزاتىپ, كە­لىن ءتۇسىرىپتى. «يۋنەسكو كلۋ­بى» بالالار كوركەمسۋرەت مەك­تەبىندە ساباق بەرەدى ەكەن. قاتتى قۋانعانىم, تا­بي­عات شىعارماشىلىعىن دا ۇمىت­پاپتى. كىشىگىرىم مۋزەي­گە ۇقسايتىن ءۇيىن ارالاتىپ, سوڭعى كەزدە جاساعان جۇمىس­تا­رىن كورسەتتى. بايقاعانىم – سۋ­رەتشى سوڭعى كەزدە اعاش­تى كوبىرەك پايدالا­نىپ­­تى. الىپ كەسىرتكە, قۇ­ماي تا­زى, مۇيىزتۇمسىق, قار­­عا­لار... بۇل جەردە دە تا­بي­عات تو­لە­مىس­ ۇلىنىڭ «جال­قاۋ­لى­عى» كوز­گە ۇرىپ تۇر: شىم-شى­تى­رىق اعاش بۇتاقتارىنىڭ ارا­سىنان وزى­نە كەرەك قيمىل-قوز­عا­لىس­تى ءدال تاۋىپ, ءسال-ءپال «وڭدەي» سالعاندا, تىڭ تۋىندى وزىندىك مىنەزىمەن ءتىرىلىپ سا­لا بەرگەن.

– كوپتەن كورمەگە قاتىس­قا­نىم جوق. بىراق سوڭعى كەزدە جاساعان جۇمىستارىمنىڭ ءبا­رى ءبىر سەرياعا كىرەدى. وسى جۇ­مىستارىم ارقىلى قور­شا­عان ورتانىڭ ەكولوگياسىنا, ادام جانىنىڭ ەكولوگياسىنا كو­رەرمەن نازارىن اۋدارعىم كەلە­دى. استانادا جەكە كور­مەم­دى ۇيىمداستىرسام دەپ ار­مان­دايمىن, – دەيدى تابيعات قوجانباەۆ.

قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»