ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى ساناعا سەرپىلىس, قوعامعا قوزعالىس اكەلگەنى بەلگىلى. ونىڭ ىشىندە اتالمىش باعدارلامانىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسىنىڭ ماڭىزى زور.
از عانا ۋاقىت ارالىعىندا جولعا قويىلعان جوبا ادەبيەت پەن مادەنيەت جاۋھارلارىن الەمگە تانىتۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرىپ ۇلگەردى. سونىڭ ءبىرى قازىرگى قازاق پروزاسى مەن پوەزياسى انتولوگياسىن قۇراستىرىپ الەم تىلدەرىنە اۋدارۋ ءىسى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. قازاق جىرىنىڭ قۇرلىق اسىپ, قۇندىلىقتارىمىزدىڭ الپاۋىت 6 تىلگە اۋدارىلۋى الاشقا ابىروي, قازاق قازىناسىنا ولجا. «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» راس ۇلگىسى بولارلىق ىرگەلى ءىستىڭ يگىلىگى بولاشاققا ازىق.
وسىدان بىرەر اي بۇرىن عانا الماتىداعى دوستىق ۇيىندە قالامگەرلەر قاۋىمىمەن كەزدەسكەن پرەزيدەنت اكىمشىلىگى ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايدا بالاەۆا ەلىمىزدىڭ باي ادەبي مۇراسىن الەم حالقىنا تانىتۋدا بۇل باستامانىڭ ورنى ايرىقشا ەكەنىن ايتىپ, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى بويىنشا جىل كولەمىندە اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىنە توقتالعان بولاتىن.
«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنا ساي قولعا الىنعان حالقىمىزدىڭ ءبىلىم كوكجيەگىنىڭ كەڭەيۋىنە عانا ەمەس, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە دە ىقپالى ۇلكەن «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسىن تاۋەلسىزدىك داۋىرىندەگى تۇڭعىش سەرپىلىس دەسەك تە بولادى.
500-گە جۋىق ىرگەلى شىعارمانىڭ ىرىكتەلىپ, الەمدىك نارىقتا ناسيحاتتالۋىن قازاق رۋحانياتىنىڭ قاناتىنىڭ كەڭگە جايىلعانى دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك. ەلباسى ايتقانداي قوعامدىق سانانى جاڭعىرتىپ, ونى تۇبەگەيلى وزگەرتۋدە زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىگى جاتىر. بۇل تۇرعىدا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا تاراپىنان ءتول مادەنيەتىمىز بەن ادەبيەتىمىزدى الەمگە ايگىلەۋدە ءبىرشاما ناقتى قادامدار جاسالۋدا. ونىڭ ناتيجەلەرى جۋىردا جاريا بولعان قازاقستاندىق پروزا مەن پوەزيا انتولوگياسىنىڭ اعىلشىن, فرانتسۋز, يسپان, قىتاي جانە ورىس تىلدەرىنە اۋدارىلا باستاعان بەرەكەلى بەتبۇرىسى دەر ەدىك. «بۇل جاي عانا جالاڭ اۋدارما جاساپ كىتاپ شىعارۋ دەگەن ماقسات ەمەس. ماقساتىمىز – مادەنيەت سالاسىنداعى حالىقارالىق قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋ, ونىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋ, ادەبيەتىمىزدى الەمدىك نارىققا شىعارىپ دۇنيەجۇزىنە تانىستىرۋ», دەيدى ايدا بالاەۆا.
اتالعان ىستەردىڭ اقجولتاي حابارى الدىمەن كەمبريدجدە ( ۇلىبريتانيا) «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا مەن كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتى باسپاحاناسى اراسىندا ىنتىماقتاستىق جونىندە مەموراندۋمعا قول قويىلدى دەپ جەتتى. كەلىسىم بويىنشا ۇلىبريتانيالىق باسپاحانا قازىرگى زامانعى قازاق ادەبيەتىنىڭ اعىلشىن تىلىندەگى انتولوگياسىن اۋدارۋ, باسىپ شىعارۋ مەن تاراتۋ جۇمىسىن قولعا الاتىن بولدى. بەلگىلى بولعانداي, قازىرگى زامانعى قازاق ادەبيەتى ۇلگىسىنىڭ جيناعىن بۇۇ-نىڭ التى تىلىنە اۋدارۋ جۇمىسى «جاھاندىق الەمدەگى قازىرگى قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلۋدا.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ول جوبانىڭ باستى ماقساتى – قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى ءبىزدىڭ ادەبيەتتىڭ, مۋزىكا جانە بەينەلەۋ ونەرىنىڭ, حورەوگرافيا, كينو مەن تەاتردىڭ جەتىستىكتەرىن الەمگە پاش ەتۋ بولىپ تابىلادى. قازاقستاندىق تاراپتان مەموراندۋمعا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ حاتشىسى ايدا بالاەۆا قول قويدى.
«بريتاندىق كەڭەس جاقتان قولداۋدىڭ بولۋى, سونىمەن بىرگە سambridge University Press سەكىلدى بەلدى ۇيىممەن ىنتىماقتاستىق پەن ونىڭ 500 جىلدىق تاريحى, تالاسسىز ابىرويى ءبىزدىڭ جوبانىڭ ساتتىلىگىنە نەگىز بولار دەگەن سەنىمدەمىز. بۇل اۋدارما جۇمىسىنىڭ جوعارى ساپاسىنا وڭ اسەر ەتىپ, باسىلىمنىڭ ۇلىبريتانيادا عانا ەمەس, جالپى اعىلشىن ءتىلدى الەمگە تارالۋىنا مۇمكىندىك بەرەر دەگەن سەنىمدەمىز. ءدال وسىنداي اۋدارما جۇمىستارىن يسپان, فرانتسۋز, ورىس, قىتاي جانە اراب تىلدەرىنە اۋدارىپ, انتولوگيا رەتىندە شىعارۋ ءۇشىن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتقانىمىزدى اتاپ وتكىم كەلەدى. الەۋەتتى سەرىكتەستەرگە تالاپ تا جوعارى. الدىمەن تاجىريبەگە, ابىروي مەن باسپاحانانىڭ مۇمكىندىكتەرىنە باسىمدىق بەرىلەدى», – دەدى ايدا بالاەۆا مەموراندۋمعا قول قويۋ راسىمىندە سويلەگەن سوزىندە.
ءوز كەزەگىندە سambridge University Press ۇيىمىنىڭ رەفورما جانە ءبىلىم جونىندەگى ديرەكتورى دجەين مانن قازاقستانمەن مادەني جوبا باعىتىنداعى ىنتىماقتاستىققا قۋاناتىندارىن جەتكىزدى. «قازاقستاندىق اۆتورلاردىڭ پروزاسى مەن پوەزياسىن اعىلشىن ءتىلدى الەمنىڭ وقىرماندارىنا تانىستىرۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىمىزدى سالامىز. سambridge University Press بۇل رەتتە جۇمىس جۇرگىزۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ وتىرعانى ءۇشىن العىسىن بىلدىرەدى», دەدى ول.
ودان كەيىن قازاق ادەبيەتىنىڭ جيناقتارى 600 ميلليوننان استام ادام سويلەيتىن يسپان تىلىنە اۋدارىلادى دەگەن ءسۇيىنشىلى سوزگە مارقايدىق. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن قازاق ادەبيەتى جيناقتارىن يسپان تىلىنە اۋدارۋ, باسىپ شىعارۋ جانە ىلگەرىلەتۋ جوباسىنىڭ الەۋەتتى قاتىسۋشىلارىمەن كەلىسسوزدەر اياقتالىپ, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن وسىناۋ قازاقستاندىق باستاماعا يسپانيانىڭ مادەنيەت مينيسترلىگى ستراتەگيالىق سەرىكتەس بولسا, جوبا كەڭەسشىسى رەتىندە «سەرۆانتەس ينستيتۋتى» بەكىتىلگەن. بىرقاتار ءىرى يسپاندىق باسىلىمنىڭ ۇسىنىستارىن قاراپ, سونىمەن قاتار ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك ۇسىنىسىمەن قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ 2 انتولوگياسىن يسپان تىلىنە ادەبي اۋدارۋ, باسىپ شىعارۋ جانە تاراتۋ بويىنشا جۇمىستاردىڭ نەگىزگى وپەراتورى رەتىندە «Visor-Libros» باسپا ءۇيى بەلگىلەنىپ وتىر. سايكەسىنشە, مەموراندۋمعا يسپان استاناسىنداعى قازاقستان ەلشىلىگىندە قول قويىلدى. ول قۇجاتتى دا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ حاتشىسى ايدا بالاەۆا مەن باسپا ءۇيىنىڭ پرەزيدەنتى حەسۋس گارسيا سانچەس راسىمدەدى. شاراعا قازاقستاننىڭ يسپانياداعى ەلشىسى كونستانتين جيگالوۆ پەن «ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىنىڭ» ديرەكتورى راۋان كەنجەحان ۇلى قاتىستى.
ايتا كەتۋىمىز كەرەك, «Visor-Libros» شەتەلدىك ادەبيەتپەن جۇمىس ىستەيتىن مامانداندىرىلعان باسپا سانالادى. باسپا رەداكتسياسى الەمنىڭ 10-نان استام ەلىنىڭ اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن اۋدارۋ, باسىپ شىعارۋ جانە ىلگەرىلەتۋدە كوپ جىلدىق تاجىريبەگە يە. سونىمەن قاتار بۇل باسپا لاتىن امەريكاسى ەلدەرى مەن سولتۇستىك امەريكانىڭ يسپان ءتىلدى حالىقتارىنىڭ اراسىندا كەڭىنەن تانىمال. قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىق اياسىندا باسپا يسپانيادان تىسقارى جەردە دە قازاق ادەبيەتىنىڭ انتولوگياسىن تاراتۋعا قاتىساتىن بولادى. ايتا كەتەرلىگى, يسپان ءتىلى تەك يسپانيادا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار لاتىن امەريكاسىنىڭ 18 ەلىنىڭ حالقى ءۇشىن دە انا ءتىلى سانالادى.
كەلەسى جاڭالىق تا كوزى-قاراقتى وقىرماننىڭ كوڭىل كوكجيەگىنە سەرپىلىس اكەلەرى ءسوزسىز. كەشە عانا گازەتىمىزدە جارىق كورگەن جارقىن جازبانى تاعى دا ءبىر قايتالاپ ايتىپ وتكىمىز كەلەدى. جوعارىداعى جوبالار پاريجدە زاماناۋي قازاق ادەبيەتىنىڭ ەكى انتولوگياسىن فرانتسۋز تىلىندە تاراتۋ, باسىپ شىعارۋ جانە اۋدارۋ جۇمىسىنا ارالاساتىن شىعارماشىلىق كونتسورتسيۋمنىڭ قاتىسۋشىلارى انىقتالدى دەگەن جاڭالىقتارمەن تولىقتى. جوبا قاتىسۋشىلارى ءپاريجدىڭ ءبىرىنشى وكرۋگىنىڭ مەرياسى مەن ەلوردالىق مادەني بىرلەستىكتىڭ قولداۋىمەن ىرىكتەلدى. ولار قازاقستاننىڭ بۇرىننان كەلە جاتقان دوستارى ەكەنى بەلگىلى ءارى جوبانىڭ ستراتەگيالىق سەرىكتەستەرى اتاندى. سونداي-اق قازاقستاندىق باستامانى فرانتسۋز ۇلتتىق كىتاپتار ورتالىعى قولدادى جانە اتالمىش ۇيىم وكىلدەرى كىتاپ ساپاسىنىڭ سىرتقى رەتسەنزەنتى بولادى. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا ونداعان فرانتسۋز باسپالارىن جانە ستراتەگيالىق سەرىكتەستەردىڭ ۇسىنىستارىن قاراي وتىرىپ, ونەر جانە ادەبيەتتى دارىپتەۋ بويىنشا اۋدارما جانە باسپا ىسىندە 30 جىلدان استام تاجىريبەسى بار ميشەل دە مول (Michel de Maule) باسپاسىن تاڭداۋدى ۇيعاردى. ونىڭ نەگىزىن سالۋشى جانە باس رەداكتورى-تانىمال فرانتسۋز لينگۆيسى, اقىن تەرري-دە-لا-كرۋا (Thierry de La Croix). مەموراندۋمعا قول قويۋ كەزىندە باسپاشى ءارى ادەبيەتشى رەتىندە جوبانىڭ فرانتسۋز وقىرمانىنا جاڭا مادەنيەتتى اشاتىن زور الەۋەتىن بايقايتىنىن ايتتى.
ءپاريجدىڭ مادەني بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى مادام كارلا وريگوني (Carla Arigoni) جوبانىڭ اكادەميالىق ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, انتولوگيا ءماتىنىنىڭ ادەبي جانە ەستەتيكالىق قۇندىلىقتان بولەك زەرتتەۋشىلىك ءمانى بار. قاۋىمداستىق جۇمىسقا ادەبيەت, مادەنيەتتانۋ جانە ايماقتانۋ سالالارىنىڭ بىلىكتى ماماندارىن تارتۋدى جوسپارلاپ وتىر. ولار فرانتسۋز وقىرمانىنا قازاقستان مادەنيەتىن جان-جاقتى ءارى كاسىبي تۇردە تانىتاتىن بولادى. جوبا اياسىندا انتولوگيانى تەك فرانتسيادا ەمەس, سونداي-اق فرانتسۋز ءتىلى رەسمي تۇردە جۇرەتىن نەمەسە نەگىزگى تىلمەن قاتار پايدالانىلاتىن ەلدەردە تاراتۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىس اتقارىلعالى وتىر. الەمدە ءدال وسىنداي ەلدەر سانى ءارتۇرلى ەسەپتەر بويىنشا 50-دەن استام, 220 ميلليوننان كوپ حالىق فرانتسۋز ءتىلىن كۇندەلىكتى ومىردە قولدانادى. قازاق ادەبيەتىن اتالمىش ەلدەردە كەڭىنەن تانىتىپ, دامىتۋمەن فرانتسۋز تىلىندە سويلەيتىن ەلدەردىڭ بارلىعىنا تانىمال «پرەستيج كوممۋنيكاتسيون» (Prestige Communication) جاھاندىق كوممۋنيكاتسيالىق اگەنتتىگى اينالىسادى.
حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ باس ديرەكتورى لوران تايب (Laurent Taieb) ىنتىماقتاستىق ورناتۋ مەموراندۋمىنا قول قويۋ كەزىندە ەلدى مادەنيەتى, رۋحاني جادىگەرلەرى مەن ىشكى دامۋى ارقىلى جاھاندىق الەمدە دامىتۋعا باعىتتايتىن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇلتتىق كوميسسيا حاتشىسى ايدا بالاەۆا قازاقستاندىق تاراپتان مەموراندۋمعا قول قويا وتىرىپ, سەرىكتەستەردىڭ نازارىن اۋدارمالاردىڭ جوعارى كوركەمدىك ساپاسى مەن جاريالانىمداردىڭ ەستەتيكالىق ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا اۋداردى.
فرانتسياداعى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ عيماراتىندا وتكەن كەلىسسوزدەرگە فرانتسياداعى قازاقستاننىڭ ەلشىسى جان عاليەۆ جانە «ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىنىڭ» ديرەكتورى راۋان كەنجەحان ۇلى قاتىستى.
نە كەرەك, الەمنىڭ ءار قيىرىنا تارايتىن قازاق پروزاسى مەن پوەزياسى انتولوگياسىنا 30 اقىن مەن 30 جازۋشىنىڭ تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە جازىلعان ەلەۋلى شىعارمالارى ەنبەك. زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ سوزىنشە, شەت تىلدەرىنە اۋدارىلاتىن شىعارمالار قازاق ادەبيەتىنىڭ بيىك ورەسىن تانىتاتىن شوقتىعى بيىك تۋىندىلار بولۋعا ءتيىس. ءوز كەزەگىندە قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت جوبانى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋ بارشاعا ورتاق مىندەت ەكەنىن جەتكىزىپ, ۇلت ادەبيەتىنە تانىتقان جاناشىرلىعى مەن قولداۋى ءۇشىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە بارشا قالامگەرلەر اتىنان العىس سەزىمىن بىلدىرگەن بولاتىن.
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»