توقاش تۇلعاسى قاشان ەلەنەدى؟..

قازاق پوەزياسىنا تىڭ جا­ڭا­لىقتار الىپ كەلىپ, ماز­مۇن, فورما جاعىنان قايتا تۇ­لەتىپ جاڭعىرتقان, ءسويتىپ ادە­بيەتىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە مول ۇلەس قوسقان كەزىندە ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن وزىنە لايىق باعاسىن الا المادى. كەيىن قايتىس بولعان سوڭ دا, كەرەك دەسەڭىز, كۇنى بۇگىنگە دەيىن وعان جاساعان ىسىنە تۇرارلىق ءجوندى قۇرمەت كورسەتىلگەن جوق. ءسوزدىڭ شىندىعىنا كوشسەك, اقىن توقاش بەردياروۆتىڭ ەسىمى قازاق پوەزياسىنىڭ اقتاڭگەرلەرى مۇقاعالي ماقاتاەۆ, تولەگەن ايبەرگەنوۆ, قادىر مىرزاليەۆ, جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ, وتەجان نۇرعاليەۆ سەكىلدى اقىندارمەن قاتار تۇرۋى ءتيىس ەدى. ءتىپتى ول وسى اتى اتالعانى بار, اتالماعانى بار, وتكەن عاسىردىڭ 1950-1970 جىلدار كەزەڭىندەگى بارلىق قازاق اقىندارىنىڭ تۋ ۇستاۋشى ۇستازى سياقتى بولاتىن.

شىعارماشىلىققا شىن بە­رىلگەن ءماشھۇر قالامگەرلەردىڭ قاي-قايسىسى دا كۇتپەگەن جەردەن باستالىپ, كۇتپەگەن جەردەن اياقتالاتىن «قىزىق» مىنەزدىڭ يەسى بولعانى بۇگىندە ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. ولار ءبىر قاراساڭ – دانا, ەندى ءبىر قاراساڭ – بالا سياقتى. تالانتتارىنا قاراي تابيعاتتارى دا ءتۇرلى-ءتۇرلى ءبىر قىزىق. 

بيىل ومىردەن وتكەنىنە وتىز جىل بولاتىن, كوزىنىڭ تىرى­سىندە-اق «تەنتەك توقاش» اتانىپ, ولەڭ ولكەسىندە وزىندىك ول­جا سالعان قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاس­سيگى توقاش بەردياروۆ تۋرالى دا وسى پىكىرلەردى ايتۋعا اب­دەن بولار ەدى. سوناۋ قازان ەر­نەۋىنەن قاراۋىل قاراتقان قيىن زاماندا دۇنيەگە كەلىپ, قىڭىر تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىن ءبىر كىسى­دەي تارتقان, بار مەن جوقتىڭ, ادىل­دىك پەن ادىلەتسىزدىكتىڭ, جاق­­سىلىق پەن ساتقىندىقتىڭ قا­دىرىن جۇدىرىقتاي كەزىنەن باستاپ جۇرەك سۇزگىسىنەن وتكىزىپ اقىندىققا كەلگەن ول ءار تۋىن­دىسىن ءومىردىڭ وزىنەن ويىپ ال­دى. ءوز باسىنان كەشكەندەردى عانا ولەڭگە اينالدىردى, سونى قا­عازعا ءتۇسىردى. جازعاندارىنا ارتىق بوياۋ قوسىپ, جاساندى سۋرەتتەر مەن وبرازدارعا بوي ال­دىرعان جوق. سوندىقتان بولار, بەردياروۆ قالامىنان تۋعان «شالقى, تەڭىز», «بەيبىتشىلىك كوشەسى», «وق پەن گۇل», «بوز­تور­عاي», «ەسكى پاروۆوز», «سون­بەيتىن وتتار», «كۇندەر, كۇندەر, كۇن­دەرىم», «شىنار» سەكىلدى ولەڭ-پوەمالارى مەن «جاستىق كەشۋى», «سولدات سىرى», «فاري­دا» سەكىلدى پوۆەست-اڭگىمەلەرى ءار وقىر­ماننىڭ جۇرە­گىندە التىن سيامەن جازىلعان قولتاڭبا بو­لىپ قالدى.

قالاي دەگەندە, توقاش – تاع­­دىرى ءتاتتى اقىنداردىڭ قاتا­رىنا جاتپايدى. توقاش ءومىرى – وكىسىگى كوپ وكىنىشتى ءومىر. ول بالا كەزىنەن-اق مىناۋ جالعان دۇنيەنىڭ كەرمەك ءدامىن كوپ تاتتى. تاعدىردىڭ جازۋىمەن تاش­كەنتتەگى بالالار ۇيىنە ءتۇسىپ, سوندا تاربيەلەندى. ون جەتىگە تولار-تولماستا سوعىسقا اتتاندى, تولارساقتان قان كەشتى. جەڭىستى ءفاشيزمنىڭ ۇياسى رەيحستاگ تۇبىندە قارسى العان جاۋىنگەردى بىردەن ەلگە قايتارۋعا ۇكىمەت اسىقپادى, بالتىق اسكەري-تەڭىز فلوتىندا قىزمەتىن جالعاس­تىرۋعا قالدىردى. ءسويتىپ ول سۇڭ­گۋىر قايىقتا اسكەري بورىشىن وتەۋگە ءماجبۇر بولدى. وسى­لايشا تالاي تاۋقىمەتتى باستان كەشىرگەن تەڭىزشى الىپ-ۇشىپ 1949 جىلى ەلگە ورالعاندا ونى الدىنان قۇراق ۇشىپ ەشكىمنىڭ دە قارسى الماعانى انىق. الماتىدا كىم كورىنگەننىڭ بوساعاسىن جاعالاپ, كۇن كورىسى اسا كەلىسپەدى. ءتىپتى سوعىستان قايتقان سولداتتا جاتاتىن جەر دە بولمادى. الماتىنىڭ سكۆەرلەرى مەن ۆوكزالدارىندا قونىپ كۇن كەشتى. اقىننىڭ:

پاسپورتىمدا اتى جوق,

پروسپەكت, كوشەڭنىڭ.

و, الماتى, سوندا دا

ۇيىمدەيسىڭ شەشەمنىڭ, –

دەپ ولەڭ جازاتىنى وسى كەز. ول الدىمەن سۋرەتشى بولۋدى ارمانداپ, الماتى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇستى. بىراق, ونى اياقتاماي تاستاپ كەتتى. ويت­­كەنى ول ءبىرجولا اقىندىق جول­­عا بەت بۇرعان ەدى. الايدا تاعدىر تاۋقىمەتى ونى بۇل جاقتا دا وكشەلەگەنىن قويمادى. ءا دەگەننەن-اق العاشقى كىتابى سىن ساداعىنا ىلىكتى. تالايدى كورگەن توقاڭ وعان مويىمايدى. تيتتەي كەزىنەن-اق جىلاعاندى جۇباتۋعا, پاناسىزعا قامقور بولۋعا, ادى­لەت­سىزدىكتەن تاياق جەگەندەردى اراشالاۋعا جاراتىلعان اقىن اقىرى ايتاتىنىن ايتىپ تىندى. سول ءۇشىن بىرەۋلەرگە جاقپاعان كەزى كوپ بولدى. وزگەگە بولىسام دەپ ءجۇرىپ, ءوزى دە قياناتتىڭ قامىتىن كوپ كيدى. مۇنىڭ ءبارى جوعارىدا ءبىز كورسەتكەن ەڭبەكتەرىندە جاقسى كورىنىس تاپ­قان. كەيىن جالاقورلاردىڭ جالاسىنان جازۋشىلار وداعىنان شىعارىلدى. شاماسى, اقىن جو­لىنىڭ مۇنشاما اۋىر بولۋىنا, ءسىرا, ونىڭ ءبىر قالىپقا سىيمايتىن انتەك مىنەزى كىنالى بولسا كەرەك. وسىناۋ كەلەڭسىز وقيعا ونىڭ ادەبيەتتەگى بولەك ورنىنا تەرىس اسەرىن تيگىزسە كەرەك, دەيدى ادە­بيەت زەرتتەۋشىلەرى. مۇمكىن. دەگەنمەن, بالەقورلاردىڭ بۇل ارەكەتى دە توقاڭدى سىندىرا العان جوق. ودان كەيىن دە اقىن كوپتەگەن تۋىن­دىلارىن ومىرگە اكەلدى.

كەزىندە ونى بارلىق ۇلكەن-كىشى «كوكە!» دەدى, ءبىزدىڭ جول باستاۋشىمىز, تۋ ۇستاۋشىمىز, ۇس­تازىمىز دەپ قادىر تۇتتى. كوز كورگەندەردىڭ ايتۋىنشا, ول ادام بالاسىنا جاماندىق ويلا­ماعان, قولىنان كەلسە كومەك قو­لىن سوزۋعا, جاقسىلىق جاساۋعا ۇم­تىلىپ تۇراتىن جان ەدى, دەيدى. مىسالى, ونىڭ جەكە قاراجاتىنا تۋعان اۋىلى ۇشقىنعا (سارىاعاش ءوڭىرى) اسفالت جول توسەتتىرىپ بەرگەنىن ەستەن شىعارۋعا بولا ما؟ جارىقتىق, ءوزىنىڭ جا­رىق كورگەن ءبىر كىتابىنىڭ قا­لا­ماقىسىن تۇگەل سول جولدى سالۋعا جۇمساپتى... مىنە, توقاڭ وسىنداي ءمارت بولاتىن, شىن اقىن ەدى! توقاڭ بويىنداعى وسى مارتتىك قاسيەت بۇگىنگى كەيبىر بايشىكەشتەردە جەتپەي جاتقانى وكىنىشتى.

ءبىر قاراعاندا مىنەزى قىڭىر­لاۋ كورىنگەنمەن, ول سوڭعى دەمى بىتكەنشە ادىلەتتىڭ تۋىن كوتەرىپ عۇمىر كەشتى. ءوز ارىپتەستەرىنىڭ دە, سوڭىنان ىلەسكەن شاكىرتتەرىنىڭ دە سونداي بولۋىن, ەلدىڭ قامىن جەيتىن ەر, ۇلتتىڭ نامىسىن قايرايتىن اقىن بولۋىن كوكسەدى. ول ءوزى عۇمىر كەشكەن زامانعا جانە ونىڭ بيلەۋشىلەرىنە اسا ريزا بولعان جوق. ولاردى «ينتەرۆەنتتەر» دەپ جاقتىرمادى. سول ءۇشىن دە الدەبىرەۋلەر اقىندى كۇستانالاعان شىعار, كىم ءبىلسىن؟!.

شۇكىرشىلىك, سوڭعى كەزدە قا­زاق رۋحانياتىنا ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن قالام قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ماق­ساتىندا ەلىمىزدە كوپتەگەن يگى شارالار قولعا الىنىپ جاتىر. مىسالى, قاراعاندىدان قاسىم امانجولوۆقا, ورالدان قادىر مىرزاليەۆكە, اتىراۋدان جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆكە, الما­تىدان تۇمانباي مولداعاليەۆكە, اقتوبەدەن وتەجان نۇرعاليەۆكە ارنالعان ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەر بوي كوتەردى. مۇزبالاق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ قولادان قۇيىلعان ەسكەرتكىشى وڭتۇستىك استانامىزدا جەلتوقسان مەن ماقاتاەۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلى­سىندا مەنمۇندالاپ تۇرعانىنا ون جىلدان استى. ەندەشە, كوپ­تەگەن تەگەۋرىندى تالانتتاردى تاربيەلەگەن ۇستاز-اقىن توقاش بەردياروۆقا مۇنداي قۇرمەتتىڭ بۇيىرماۋى قالاي؟ اقىننىڭ ءوزى ءومىر بويى الاقانىنا سالىپ, ولەڭدەرىندە تەربەتىپ وت­كەن وڭتۇستىك ءوڭىرى نەگە ءۇنسىز؟ الدە, شىمكەنتتىكتەرگە اقىن كە­رەك ەمەس پە؟ تىم بولماسا, الماتى قالاسىنداعى اقىن تۇر­عان ۇيگە (ت.جاروكوۆ كوشەسى, 199-ءۇي, 20-پاتەر) مەموريالدىق تاقتانىڭ ورناتىلماۋى وزدەرىن توقاڭنىڭ ءىزباسارى ساناپ جۇرگەن كوپشىلىككە ارتىلعان ۇلكەن سىن. 

بار عۇمىرىن ولەڭگە ارناپ, قازاق ادەبيەتىنە قوماقتى ۇلەس قوسقان, شىن مانىندە ءوزى دە حالىق اقىنىنا اينالىپ ۇلگەرگەن اقىننىڭ ءازىز ەسىمىن ءوز تۇعىرىنا قوندىراتىن ۋاقىت جەتكەنى انىق. ولاي بولسا, جىبەرگەن كەلەڭ­سىزدىكتىڭ ورنىن تولتىرىپ, ۇلت ءۇشىن ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن دارابوز اقىن توقاش بەردياروۆتىڭ ەسىمىن ەسكەرگەنىمىز ءجون-اۋ!..

بولات شاراحىمباي