قازىر ەلىمىز دامۋدىڭ قارقىندى كەزەڭىنە ءوتتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋىندا اتاپ كورسەتىلگەندەي, بۇگىندە الەم ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا ءداۋىرىن, تەحنولوگيالىق, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالالارداعى تاريح جانە قارقىندى وزگەرىستەر كەزەڭىنە قادام باسىپ كەلەدى.
سوندىقتان بۇل كەزەڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشىپ, اسقاق ارماندار مەن مەجەلى ماقساتتارعا جەتەلەيدى. ءبىز الداعى كەزەڭدەردە قالاي جۇمىس ىستەيتىنىمىزدى, ازاماتتىق قۇقىقتارىمىزدى قالاي ىسكە اسىراتىنىمىزدى, بالالارىمىزدى قالاي تاربيەلەيتىنىمىزدى ايقىنداپ الۋىمىز كەرەك. زامان بىزدەن سونى تالاپ ەتەدى. ەلباسى بۇل جولداۋىندا دا رۋحاني جاڭعىرۋ باعىتىن ودان ءارى جالعاستىرا بەرەتىنىمىزدى اتاپ كورسەتتى. «ۇلتتىڭ الەۋمەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن مادەنيەتىمىز بەن يدەولوگيامىزدى ودان ءارى دامىتۋىمىز كەرەك» دەپ الدىمىزعا ايقىن مىندەتتەر قويدى.
ۇلت بولىپ ۇيىسۋ ءۇشىن مادەنيەتىمىز بەن يدەولوگيامىزدى تورگە وزدىرۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق يدەيانى ۇلتتىق يدەولوگياعا اينالدىرۋ جولىندا زيالى قاۋىم وكىلدەرى اتقارار جۇمىس شاش-ەتەكتەن. بىزگە ۇلتتىق قۇندىلىقتار مايەگىن تەرەڭ مەڭگەرگەن بىلىكتى ماماندار قاجەت. ولار رۋلىق سانا دەڭگەيىندە عانا ويلاپ قويماي, تۇتاس قازاق حالقىن بىرىكتىرەتىن جاڭا فورماتسياداعى جۇمىس تاسىلدەرىن ۇسىنىپ جاتسا, قانەكي! ءبىز كرەاتيۆتى, جاڭاشا ويلايتىن جاستاردى بارىنشا قولداعانىمىز ءجون. قازاقستاندىقتار ءبىرتۇتاس ۇلتقا اينالۋى ءۇشىن ەلدىڭ تۇتاستىعى مەن بىرلىگى, تاتۋلىعى مەن تىنىشتىعى ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماقسات بولىپ سانالادى. ۇلتارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋ, ءاربىر ۇلت وكىلدەرىنىڭ مادەنيەتكە, تىلگە, دىنگە دەگەن كوزقاراسىنا قۇرمەتپەن قاراۋىمىز كەرەك.
ەلباسىنىڭ ماڭگىلىك ەلدىڭ اسىل مۇراتتارىن ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىن ايقىندايتىن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا «مەن قازاقستاندىقتاردىڭ ەشقاشان بۇزىلمايتىن ەكى ەرەجەنى ءتۇسىنىپ, بايىبىنا بارعانىن قالايمىن. ءبىرىنشىسى – ۇلتتىق كود, ۇلتتىق مادەنيەت ساقتالماسا, ەشقانداي جاڭعىرۋ بولمايدى. ەكىنشىسى – العا باسۋ ءۇشىن ۇلتتىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولاتىن وتكەننىڭ كەرتەرتپا تۇستارىنان باس تارتۋ كەرەك» دەپ ايقىن دا تۇسىنىكتى مىندەتتەر قويعانى بەلگىلى. ءسوز جوق, جاھاندانۋ جۇتقىنشاعىنا جۇتىلىپ كەتپەۋ ءۇشىن ءبىز ۇلتتىق داستۇرلەرىمىزدى, ءتىلىمىز بەن ادەبيەتىمىزدى, مادەنيەتىمىزدى, قازاقى رۋحىمىزدى جاڭعىرتۋىمىز كەرەك. ءبىز جاڭا جولداۋدان بۇرىنعى ايتىلعان يدەيالار مەن مىندەتتەردىڭ جالعاسىن كورىپ وتىرمىز.
قازاقستاندىق مادەنيەت. ول قانداي بولۋى كەرەك؟ ارينە بۇل رەتتە ۇلتتىق مادەنيەت العا شىعادى. بۇل رەتتە اتا-بابالارىمىزدىڭ اۋىزەكى ايتىپ كەتكەن وسيەتتەرى مەن ماقال-ماتەلدەرى تۇنىپ تۇرعان تاربيە ءارى مادەنيەت دەر ەدىم. سونىڭ ىشىندە ىرىمدار مەن تىيىمدارعا دا نازار اۋدارۋ كەرەك سياقتى. ايتالىق, قازاق «ۇيگە قاراي جۇگىرمە», «بوساعانى كەرمە», «قارا ورامال تاقپا», «ىشەگىڭدى تارت-
پا», «شاشىڭدى جايىپ جۇرمە» دەپ جاتادى. قاراپ وتىرساڭىز, وسىنىڭ بارلىعى تاربيە. ال تاربيە توركىنى – مادەنيەت.
ەسىمە مىنا ءبىر اڭگىمە ءتۇسىپ وتىر.
اكادەميك قانىش ساتباەۆ كەڭەس دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا انگلياعا بارادى. كەڭەس دەلەگاتسياسىن ءبىر ورايلى شاقتا انگليا پەرەمەر-ءمينيسترى قابىلداپ, قوناقاسى بەرەدى.
داستارقان باسىندا پرەمەر-مينيستر قانىش ساتباەۆقا نازار اۋدارىپ, ازىلگە بالاعان بولىپ سۇراق قويادى:
– ساتباەۆ مىرزا, ايتىڭىزشى, قازاقتاردىڭ بارلىعى دا وزىڭىزدەي سۇڭعاق بويلى ما؟
– مەنىڭ حالقىم وزىمنەن الدەقايدا بيىك, – دەپ جاۋاپ بەرىپتى سوندا قانىش.
كەلەسى ءبىر ساتتە پرەمەر-مينيستر ورنىنان تۇرىپ كەلىپ, قانىش ساتباەۆتىڭ ريۋمكەسىنە دەمەۋ لەبىز ءبىلدىرىپ, تاعى ءبىر كەلەڭسىزدەۋ سۇراق قويادى.
– ساتباەۆ مىرزا, وسى ءسىز نەشىنشى رازمەرلى باس كيىم كيەسىز؟ – دەپ سۇراپتى پرەمەر-مينيستر.
ساتباەۆ ءسال جىميىپ, ەش ىركىلمەستەن:
– پرەمەر مىرزا, ەگەر ءسىز ەكەۋمىز باسكيىم ايىرباستاساق, ەكى جاعىمىز دا وكىنبەس ەدىك! – دەگەن ەكەن.
ءيا, ءدال بۇگىنگى زاماندا دا ساتباەۆ سيياقتى ساڭلاقتار كەرەك. قازاقتاردىڭ مادەنيەت بيىگىنەن كورىنە الاتىنىن قاي جەردە دە ىسىمىزبەن دە, سوزىمىزبەن دە دالەلدەي بىلگەنىمىز ءجون.
مىنە, ەلباسىنىڭ بىزگە ايتىپ وتىرعان باستى يدەياسى وسى. وركەنيەت ورىسىندە, جاھاندىق ىقپالداستىق جاعدايىندا قازاق ءوز ورنىن انىقتاپ الادى دەگەن ءۇمىت باسىم.
وسى رەتتە الەم ەلدەرىنىڭ سەنىمى مەن قۇرمەتىنە بولەنىپ, برەندكە اينالعان قازاقستاندى وسىناۋ بيىك بەلەستەرگە شىعارا بىلگەن ەلباسىنىڭ ەلەۋلى ەڭبەگىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. بىلتىر بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشە بولىپ ەندىك. جىل باسىندا وعان توراعالىق ەتتىك. بۇل بۇكىلالەمدىك ساياسي كەڭىستىكتە ەلىمىزدىڭ تۇعىرلى ورنىن ايشىقتايدى.
قورىتا ايتقاندا, ەلىمىز يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانى ودان ءارى تەرەڭدەتە وتىرىپ, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى سالالىق جاعىنان ودان ءارى دامىتىپ كەلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتا تۇسۋدە. ەلباسىنىڭ الەمنىڭ دامىعان 30 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى باستى ماقسات رەتىندە ۇسىنىپ وتىرعانى بەلگىلى. ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىندا ءبىز ەل پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ كورسەتىپ بەرگەن سارا جولىمەن دامۋدىڭ شىنار شىڭىنا شىعاتىنىمىزعا بەك سەنەمىز.
سابىربەك ولجاباي