ءادىل احمەتوۆ. الەم الىپتارىنىڭ تەكەتىرەسى

سونىمەن قاتار سوڭعى تۋىن­دى­دا ەكونوميكالىق الەۋەتى مەن تەح­نو­لو­گيالىق جانە اسكەري قۋاتتىلىعى جا­عى­نان اقش-تان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا تۇرعان الپاۋىت قىتاي عانا ەمەس, جا­پو­نيا, ەۋروپا وداعى, رەسەي, ءۇندىستان سە­كىلدى مەملەكەتتەر دە اككى ساياساتكەر نا­زا­رىنان تىس قالماعان. سوندىقتان اتى الەمگە ايگىلى گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنە قاراستى كەننەدي مەكتەبىنىڭ دەكانى ءارى پرەزيدەنت بيلل كلينتون داۋىرىندە اقش-تىڭ بارلاۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى بول­­عان دجوزەف ناي  امەريكا قۇراما شتات­­تارىنىڭ سوڭعى ءبىر عاسىردان اس­تام زا­ماندا عىلىمي-تەحنولوگيالىق, ەكو­نو­ميكالىق ءارى اسكەري باسىمدىق تۇر­عى­سىنان, الەمدەگى ەڭ قۋاتتى دا قاۋھارلى مەم­لەكەت بولىپ كەلگەنىن جاسىر­مايدى.

دەي تۇرعانمەن, بۇگىنگى ساۋەگەي ساياساتكەرلەر توبى تاياۋ بولاشاقتا اقش-تى قىتايدىڭ باسىپ وزاتىنىن جيىرەك ايتا باستاعانى دا راس. سوندىقتان  الەمدىك گەوساياسات ساڭلاعى دجوزەف گايدى ەندى «شىنىمەن-اق سولاي ما؟ ەكونوميكالىق تۇرعىدان بولسىن, گەوگرافيالىق جانە اس­كەري تۇرعىدان بولسىن, جۇمساق كۇش تۇر­عىسىنان بولسىن امەريكا سەكىلدى ال­پاۋىت دەرجاۆانىڭ عاسىرى نەگە كەلمەس­كە كەتىپ بارا جاتىر؟ ولاي بولسا, الىپ قىتايدىڭ ەكپىندى قارقىنى ەكى دەر­جاۆانىڭ اراسىنداعى سونە باستاعان  قىرعي-قاباق سوعىستى قايتا تۇتاتپاي ما؟ مۇنىڭ اقىرى نەمەن تىنادى؟» سياقتى كوكەيكەستى ريتوريكالىق ساۋالدار جيىرەك مازالاعانى بايقالادى.

وسى ورايدا تىلگە تيەك بولىپ وتىرعان اي­تۋلى اۆتوردىڭ سوڭعى تۋىندىسى تەك جو­عارىدا اتالعان ساۋالداردىڭ عانا ەمەس, بۇگىنگى الەمدىك گەوساياساتتىڭ كۇن تار­تىبىندە تۇرعان وزگە دە وزەكتى ماسە­لە­لەر­دىڭ ءتۇيىنىن وتە دالەلدى تارقاتادى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, اۆتور ەڭ الدى­مەن ءوز كىتابىنىڭ اتاۋىندا تۇرعان امە­ري­كا عاسىرىنىڭ قاي كەزدەن باستالاتىنىن انىقتاپ الۋعا تىرىسقان. ويتكەنى كەيبىر ساراپشىلاردىڭ ويىنشا, اقش عاسىرى XIX عاسىردىڭ سوڭىندا, ياعني امە­ريكانىڭ الەمدەگى ەڭ الپاۋىت يندۋس­تريالىق دەرجاۆاعا اينالعان كەزىنەن باس­تالعان سەكىلدى. ويتكەنى سول كەزدەردە اقش ەكونوميكاسى كولەمى جاعىنان الەم ەكونوميكاسىنىڭ تورتتەن بىرىنە جۋىقتاعان بولاتىن جانە بۇل سيپات ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعان كەزەڭگە دەيىن جالعاسقان. سوسىن, الگى الاپات سوعىستىڭ سوڭىنا قاراي, الەمنىڭ باس- تى ەكونوميكالارى تۇتاستاي داعدارىسقا ۇشىراپ قالعاندا, اقش ەكونوميكاسى الەم ەكونوميكاسىنىڭ تەڭ جارتىسىنا تەڭەلگەن. الايدا سوعىستان كەيىنگى جىلدارى السىرەگەن مەملەكەتتەردىڭ جاعدايى بىرتە-بىرتە تۇزەلىپ, ەكونوميكالارى قاي­تا قالپىنا كەلە باستايدى. بۇل كەزدە اقش-تا سوعىسقا دەيىنگى دەڭگەيىنە قايتا ورا­لادى. ال 1945-1970 جىلدار اراسىندا اقش-تىڭ الەم ەكونوميكاسىنداعى ۇلەسى ەدا­ۋىر ازايعانىمەن, دجوزەف گايدىڭ پاي­ىم­داۋىنشا, امەريكا عاسىرى دەپ تەك حح عاسىردى اتاۋعا بولادى.

الايدا قايسىبىر ساراپشىلار امە­ري­كا عاسىرىنىڭ باستالۋ كەزەڭى مەن كىلت اياقتالۋىن ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇتانعان 1914 جىلمەن عانا شەكتەيدى. ويتكەنى اقش-تىڭ الگى سوعىسقا ارالاسۋىنا بايلانىستى ونىڭ سرتقى ساياساتىن دا ەكونوميكاسىن دا, دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارىن دا بىردەن السىرەتكەن بولاتىن.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن يندۋستريالىق باسىمدىق پەن قۋات­تى­لىق جاعىنان الەمدە تەك بەس اي­ماق, اتاپ ايتقاندا اقش, كەڭەس ودا­عى, بريتانيا, ەۋروپا جانە جاپونيا مەم­لە­كەتتەرى عانا وزگە ەلدەردەن الدا بولاتىن. سوندىقتان اقش-تىڭ مۇددەسى دە سايكەسىنشە وزگەرىپ, الگى ەلدەردىڭ ۇشەۋىمەن وداقتاسىپ, كەڭەس وداعىنىڭ قۋاتى مەن يدەولوگيالىق ىقپالىن بارىنشا اۋىزدىقتاۋعا تىرىسقان بولاتىن. سونىڭ سالدارىنان امەريكانىڭ قارۋلى كۇشتەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەۋرو­پادا عانا ەمەس, جاپونيا مەن كورەيادا دا قالىپ قويدى.

اۆتوردىڭ پايىمداۋىنشا, 1945 جىلدان 1991 جىلعا دەيىن جاھاندىق كۇش-قۋات تەڭگەرىمدىلىگى بيپوليارلىق سي­پاتتا بولدى. ويتكەنى اقش پەن كە­ڭەس وداعىنىڭ ەكونوميكالىق قۋاتى جانە يدەولوگيالىق ىقپالى وزگە مەملەكەتتەردەن باسىم بولاتىن. سوسىن, ولاردىڭ ەكەۋى دە يادرولىق قارۋ باسە­كە­سىندە تەڭگەرىمدى دەڭگەيدە ەدى. الاي­دا 1989 جىلى بەرلين قابىرعاسى قۇ­لاپ, 1991 جىلى كەڭەس وداعى ىدىراپ قال­عان­دىقتان, امەريكا قۇراما شتات­تا­رى بىر­دەن الەمنىڭ ەڭ الپاۋىت مەم­لە­كەتىنە اينالىپ شىعا كەلگەن-ءدى.

كەيبىر ساراپشىلاردىڭ امەريكا عاسىرىنىڭ باسىن سول كەزەڭمەن بايلانىستىراتىنى دا سوندىقتان. ويتكەنى ول زاماندا امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ اسكەري تەڭىز فلوتى  جاھاندىق سيپات الىپ, وزىمەن باسەكەلەس 17 مەملەكەتتىڭ جي­­ىنتىق فلوتىنىڭ قۋاتىنا تەڭەسكەن-ءدى. ول كەزدە اقش-تىڭ اۋە كۇشتەرى مەن كوسموس جانە كيبەر-عارىش سالاسى دا بۇكىل الەمدە ۇلكەن باسىمدىققا يە بولا­تىن. سايكەسىنشە, سول زامانداعى امەريكانىڭ اسكەري بيۋدجەتى دە سول سا­لا­عا بولىنگەن جاھاندىق بيۋدجەتتىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىقتاعان-دى.

دجوزەف نايدىڭ پايىمداۋىنشا, 1945 جىلدان كەيىن اقش-تىڭ ەكونو­مي­كا­لىق رەسۋرستارى باسىم بولعانىمەن, ساياسي-اسكەري  ولشەمدەر تۇرعىسىنان كەل­گەندە الەم بيپوليارلىق سيپاتتا بول­دى, ويتكەنى كەڭەس وداعىنىڭ كۇش-قۋاتى امەريكانىڭ قاۋقارىنان ەش كەم ەمەس-ءتىن. سوندىقتان دا امەريكا قۇراما شتات­تارى كەڭەس وداعى كۇيرەگەن 1991 جىلعا  دەيىن بىرپوليارلىق الەمدىك ءتار­تىپ­تى ورناتا العان جوق-تىن جانە مۇ­نىڭ وزگە دە ىرگەلى سەبەپتەرى بار-تىن.

بىرىنشىدەن, ەۋروپا ول كەزدە الەمدەگى ەڭ ىرگەلى ەكونوميكا بولاتىن. سويتە تۇرا, ەۋ­روپانىڭ ەڭ الپاۋىت ەلى, گەرمانيا ەكو­­نوميكاسىنان اقش-تىڭ ەكونوميكاسى ءتورت ەسە ۇلكەن بولعانىمەن, ەۋروپا ودا­عىنىڭ جالپى ىشكى ءونىمى اقش-تان ار­تىق­تاۋ ەدى.

ەكىنشىدەن, ەۋروپا وداعىنىڭ 500 ميلليونعا جۋىق حالقى امەريكالىق 300 ميلليوننان الدەقايدا باسىم بولاتىن.

ۇشىنشىدەن, جان باسىنا شاققاندا اقش ازاماتتارىنىڭ تابىسى ەۋروپا وداعىنان جوعارى بولعانىمەن,  ادامي كاپيتال, تەحنولوگيا جانە ەكسپورت تۇر­عى­سىنان ەۋروپا وداعى اقش-پەن باس­ە­كە­گە دايىن ەدى.

تورتىنشىدەن, 2010 جىلعى قارجى نارى­عىندا تۋىنداعان داعدارىسقا دەيىن كەي­بىر ساراپشىلار ەۋرو تاياۋ جىلدارى الەم­دىك رەزەرۆتىك ۆاليۋتاعا اينالىپ, دول­لاردى الماستىرۋى ابدەن مۇمكىن دەگەن ويدا بولاتىن.

بەسىنشىدەن, اسكەري بيۋدجەت تۇرعى­سى­نان, اقش-پەن سالىستىرعاندا ەۋروپا وداعى قورعانىس سالاسىنا ەكى ەسە از قارا­جات شىعاراتىنىنا قاراماستان, ونىڭ قا­رۋل­ى اسكەر سانى اقش-تان باسىمداۋ-تىن.

التىنشىدان, ەۋروپالىق بريتانيا مەن فرانتسيا يادرولىق قارۋدىڭ يەسى بولا تۇرسا دا, ەۋروپا افريكا مەن تاياۋ شى­عىس­تاعى باسقىنشىلىق ارەكەتتەرگە جاپپاي ارالاسا بەرمەيتىن.

جەتىنشىدەن, ەۋروپانىڭ جۇمساق كۇ­شى, اتاپ ايتقاندا تارتىمدى ما­دە­نيەتى, وزىق دەموكراتيالىق قۇندى­لىق­­تارى مەن ينستيتۋتتارى, وزىق ءبى­لىم-عىلىم وشاقتارى, يننوۆاتسيالىق تەح­نولوگيالارى, مەديتسيناسى, اۋىل شا­رۋا­شىلىعى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كۇل­لى ەكونوميكالىق جۇيەسى ونىڭ اينا­لا­سىنداعى مەملەكەتتەرگە ۇلگى بولىپ سانالعاندىقتان, سوڭعىلار بريۋسسەلدىڭ تو­ڭىرەگىنە توپتپاسۋعا مۇددەلى ەدى. ويت­كەنى قاتتى كۇش, اتاپ ايتقاندا حالىق­ارا­لىق قاتىناستارداعى كەيبىر الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ تەك اسكەري كۇشكە باسىمدىق بەرىپ, وزگە مەملەكەتتەردى ماجبۇرلەۋ سەكىلدى وزبىر ساياساتقا يەك ارتىپ, وزگە ەلدەردىڭ ىشكى ىستەرىنە قول سۇعۋى وزگەلەردى  وزىنەن الىستاتقانى دا جاسىرىن ەمەس.

سەگىزىنشىدەن, ەۋروپانىڭ حالىق­ارا­لىق قارجى قورى مەن بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنداعى ءرولى اقش-تان كەيىنگى ەكىن­شى ورىنعا يە بولىپ, وتە ماڭىزدى ءرول اتقاردى.

توعىزىنشىدان, كيبەرالەمدەگى ترانس­ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ ءبارى دە  ەۋروپامەن ساناسۋدا.

ونىنشىدان, ەۋروپانىڭ الەمدىك ساۋدا نارىعىنداعى ۇلەسى 17%-ءى قۇراسا, اقش-تىڭ ۇلەسى ول كەزدە 12%-كە عانا تە­ڭەلگەن ەدى.

سولاي بولا تۇرعانىمەن, جۇمساق كۇش­تىڭ قۇرامىنا جاتاتىن  الەمدەگى ەڭ وزىق 100 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىشىندە ەۋرو­پا­نىڭ ۇلە­سى 28 ۋنيۆەرسيتەتپەن شەكتەلسە,  اقش 52 ۋنيۆەرسيتەتىمەن ەكى ەسەگە جۋىق با­سىم­دىققا يە بولاتىن.

ونىڭ ۇستىنە دەموگرافيالىق تۇر­عى­دان, بۇگىنگى ەۋروپا وتە قاۋىپتى سىناقپەن بەت­پە-بەت كەلىپ تۇر. ويتكەنى 1900 جىلدا­رى ەۋروپا حالقىنىڭ سانى الەم حال­قىنىڭ تورتتەن ءبىرىن قۇراسا, ەندى ودان دا ازايىپ, 2060-جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش تەك 6%-ءى عانا قۇرايتىن بولىپ وتىر جانە سوڭعىلاردىڭ ۇشتەن ءبىرى 65 جاستىڭ ۇستىندەگىلەرگە عانا تيە­سىلى بولماق. سوسىن, اسكەري سالاعا بو­لىنەتىن الەمدىك قارجى تۇرعىسىنان, ەۋروپا اقش-تان كەيىنگى ەكىنشى ورىندى, ياعني 15%-كە يەلىك ەتەدى. ال اقش-تىڭ ۇلەسى – 35% نەمەسە ەۋروپادان ەكى ەسە ۇلكەن. ساي­كەسىنشە, قىتايدىڭ ۇلە­سى 11%-ءى, ال رەسەيدىڭ ۇلەسى تەك 5%-ءى قۇراي­تىن­دىق­تان, سوڭعى ەلدىڭ ۇلەسى اقش-پەن سا­لىس­تىر­عاندا جەتى ەسە كەم ەكەنى دە كوزگە ۇرىپ تۇر.

 كينو ونىمدەرىن شىعارۋدا دا امەريكا ەۋروپادان الدا تۇر. بۇگىندە ەۋرو­پادا كورسەتىلەتىن امەريكاندىق كينوفيلمدەردەن تۇسەتىن پايدانىڭ 73%-ءى قۇ­رايتىنى الگى پىكىردىڭ ناقتى دالەلى.

جوعارىداعى ستاتيستيكالىق ەسەپ-قي­ساپتى دجوزەف ناي جايدان-جاي كول­دەنەڭ تارتىپ  وتىرعان جوق. ول ستاتيستيكا جوعارىداعى ساۋەگەي ساراپشىلاردىڭ «امەريكا عاسىرى اياقتالىپ كەلەدى نەمەسە ونى قىتاي باسىپ وزادى» سياقتى پايىمدارىنىڭ مۇلدە شىندىققا جاناسپايتىنىن دالەلدەۋ ءۇشىن كەلتىرىلىپ وتىرعانى كۇمان تۋدىرمايدى.

دجوزەف گايدىڭ جاپونيا, قىتاي جانە رەسەي مەملەكەتتەرىنىڭ كە­لە­شە­گى­نە قاتىستى تۇيىندەگەن تومەندەگى پاي­ىم­­دارى دا ءمان بەرۋگە تۇرارلىق. ما­­سەلەن, وسىدان 30 جىلدان استام بۇ­رىن جاپوندىقتاردىڭ جان باسى­نا شاق­قانداعى تابىستارىنىڭ امە­ري­كا­لىق­تاردان اسىپ تۇسكەندىگى كوپتەگەن امەريكالىقتارعا ۇرەي تۋعىزعان كورىنەدى. سەبەبى سول كەزدەگى كەيبىر عالىمدار توبى جاپونيا باستاعان تىنىق مۇحيت بلوگى اقش-تى ىعىستىرىپ شىعارادى دا, بۇل ۇدەرىس, ءوز كەزەگىندە, اقش پەن جاپونيا اراسىندا سوعىس ءورتىنىڭ تۇتانۋىنا اكەلىپ سوعادى دەگەن سياقتى  ساۋەگەيلىككە جول بەرگەن بولاتىن. ال كەيبىر ساراپشىلار ءتىپتى جاپونيانىڭ يادرولىق دەرجاۆاعا اينا­لاتىنىن دا بولجاپ قويىپتى. مۇنداي كوزقاراستار, نەگىزىنەن, سول كەز­دەگى جاپونيا ەكونوميكاسىنىڭ ۋا­قىتشا قارقىن الۋىمەن بايلانىستى بول­عان. الايدا جاپونيا ەكونومي­كا­سى 1990 جىلدارى ورىن العان ءالجۋاز سايا- سي شەشىمدەردىڭ سالدارىنان كەيىنگى 20 جىل بويى داعدارىستان شى­عا الماي قالعاندىقتان, 2010 جىلى قى­تاي ەكونوميكاسىنىڭ دوللارعا شاق­قان­داعى جالپى كولەمى جاپونيا ەكونو­مي­كا­سىنان باسىپ وزعان بولاتىن. سو­لاي بو­لا تۇرعانىمەن, ول كەزدەردە قىتاي ەكو­نوميكاسىنىڭ قۋاتى جا­پو­نيا­نىڭ جان باسىنا شاققانداعى ەكو­نو­مي­كا­سى­نىڭ التىدان ءبىرىن عانا قۇ­راي­تىن.

كەيىنگى جىلدارى جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى سيندزو ابەنىڭ قولعا العان شارالارىنىڭ ارقاسىندا بۇل ەلدىڭ ەكونوميكاسى قايتا جانداندى. سوندىقتان دا بۇگىنگى تاڭدا جاپونيا الەمنىڭ ءۇشىن­شى ىرگەلى ۇلتتىق ەكونوميكاسى دارە­جە­سىنەن ايىرىلعان جوق جانە ونىڭ ين­دۋس­ترياسى جاھانداعى ەڭ جوعارى تەح­نولوگيالى يندۋستريا بولىپ قالا بەر­مەك. ارينە, الىپ قىتاي يادرولىق دەر­جاۆا ءارى اسكەر قولى ەڭ كوپ ەل بول­عا­نىمەن, جاپونيا ازياداعى ەڭ زاما­ناۋي قارۋ-جاراقپەن جابدىقتالعان  اسكەري قۋاتقا يە بولىپ وتىر. الايدا جاپونيا دەموگرافيالىق  تۇرعىدان اۋقىمدى سىناقپەن بەتپە-بەت كەلەتىن سياقتى, ويتكەنى  ساراپشىلاردىڭ توپشىلاۋىنشا, 2050 جىلعا قاراي جا­پونيا حالقىنىڭ سانى بۇگىنگى 127 ميل­ليوننان 100 ميلليونعا دەيىن تو­مەندەيتىنى كۇتىلىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە بۇل ەل يمميگ­رانتار قابىلدامايتىن ەل­دەردىڭ قاتارىنا جاتادى.

سولاي بولا تۇرعانىمەن, جاپونيا حا­لىق­تىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى جونىنەن الەم­­دەگى ەڭ جوعارى ستاندارتقا يە. سو­نى­مەن قاتار  بۇل ەل ەڭ كاسىبي ادامي كا­پي­تا­لىمەن بەلگىلى. سونداي-اق مۇندا قو­عام تۇ­راقتىلىعى, اۋا مەن اۋىزسۋ تا­زالىعى, تەحنولوگيالىق باسىمدىق پەن جوعارى ەڭبەك ونىمدىلىگى دە تۇراقتا  ساق­تالىپ كەلەدى. جاپونيانىڭ تاعى ءبىر باسىم­دى­عى ونىڭ ءارى ءداستۇرلى, ءارى تارتىمدى ما­دەنيەتىندە جاتىر. سونىمەن قاتار جا­پونيانىڭ شەتەلدەرگە بەرەتىن كومەگى مەن حالىقارالىق ۇيىمدارعا كورسەتەتىن قولداۋى دا ونىڭ جۇمساق كۇشىن نىعايتا تۇسۋدە.

سولاي بولا تۇرسا دا, دجوزەف ناي جاپونيانىڭ اقش-قا قاي تۇرعىدان دا باسەكەلەس بولا المايتىنىن العا تارتادى. سەبەبى جەر كولەمى تۇرعىسىنان اقش-تىڭ كاليفورنيا شتاتىمەن عانا شا­مالاس بۇل ەل گەوگرافيالىق تۇرعىدان بول­سىن, دەموگرافيالىق تۇرعىدان بولسىن اقش-قا تەڭ كەلە الماسى انىق.

اتالمىش تۋىندىدا رەسەيگە دە جەت­كىلىكتى نازار اۋدارىلعان. ويتكەنى 1950 جىلدارى امەريكاندىقتاردا كە­ڭەس وداعى ولاردى شىنىمەن-اق باسىپ وزادى دەگەن قورقىنىش بولعانى راس. ول زاماندا رەسەي گەوگرافيالىق تۇر­عى­دان الەمدە ءبىرىنشى ورىندى يەلەنسە, دەموگرافيالىق تۇرعىدان ءۇشىنشى ورىن­دى جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ەكىن­شى ورىندى يەلەنەتىن. مۇناي مەن گاز­دى ساۋد ارابياسىنان دا كوبىرەك وندىرەتىن. الەمدەگى يادرولىق قارۋدىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعى دا وسى ەلدە ەدى. كەڭەس وداعىنىڭ اسكەر سانى دا, عالىم­دا­رىنىڭ سانى دا اقش-تان باسىم-تىن. ونىڭ ۇستىنە نيكيتا حرۋششەۆ بيلىك با­سىندا تۇرعان كەزدە كوممۋنيزمنىڭ ار­تىق­شىلىعى اسپانداتا دارىپتەلىپ, ءتىپتى كەڭەس وداعى امەريكانى 1970 نەمەسە 1980 جىلدارى باسىپ وزادى دەپ ۇران­داتۋ جاپپاي داعدىعا اينالعان-دى. ال 1986 جىلى بيلىككە كەلگەن م.گورباچەۆ, كەرىسىنشە كەڭەس وداعىنىڭ ەكو­نوميكاسىنىڭ بارلىق كورسەتكىشتەر بويىن­شا ءالجۋاز ەكەنىن جاريا ەتكەن-ءدى.

ايتسا ايتقانداي-اق, الىپ كەڭەس ودا­عى 1991 جىلى ءبىر ساتتە كۇيرەپ قال­عانى جاسىرىن ەمەس. بۇل كۇيرەۋدەن سوڭ رەسەي ءبىر ساتتە حالقى مەن ەكونوميكاسىنىڭ جار­تى­سىنان ايىرىلدى. ول ول ما, جۇمساق كۇش­كە جاتاتىن بۇرىنعى كوممۋنيستىك يدەو­لوگيا دا كەلمەسكە كەتكەن-ءدى. رەسەي, سو­نى­مەن قاتار يادرولىق قارۋىن ساقتاپ قال­عانىمەن, بۇرىنعا جاھاندىق ەكىنشى ورنىنان ءبىر ساتتە ايىرىلىپ قالعان-دى. سونداي-اق رەسەيدىڭ 2,5 تريلليون دوللارعا تەڭ ىشكى جالپى ءونىمى ەندى اقش-تىڭ ءدال سونداي كورسەتكىشىنىڭ جەتىدەن بىرىنە عانا تەڭەلىپ قالدى دا, حالقىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى تابىسى مەن ساتىپ الۋشىلىق مۇمكىندىگى دە اقش كورسەتكىشىنىڭ ۇشتەن بىرىنە عانا تەڭەلگەن-ءدى.

دجوزەف گاي ءدال وسىنداي تەرەڭ سالىس­تىرمالى ساراپتامانى ءۇندىستان مەن برازيلياعا قاتىستى دا جاساي كە­لىپ, نەگىزگى نازارىن ەڭ سوڭىندا الىپ قى­تايعا اۋدارادى. ويتكەنى Niall Fer­gu­­son سىندى تاريحشى «ححI عاسىرعا قى­­تاي يەلىك ەتەتىن بولادى» دەپ اشىق ايت­­سا, كىتاپ سورەلەرىنەن «قىتاي الەمدى بي­لە­گەندە: باتىس الەمىنىڭ اقىرى جا­نە جاڭا قىتايدىڭ دۇنيەگە كەلۋى» سە­كىل­دى كىتاپتار دا ساتىلىمعا شىعا باس­تا­عان-دى. ونىڭ ۇستىنە, 1990 جىلدارى جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر بوي­ىن­شا, اقش حالقىنىڭ تەڭ جارتىسى XXI عاسىردا قىتاي امەريكامەن الەم­دىك بيلىك ءۇشىن تالاساتىن بولادى دە­گەن سەنىمدە بولاتىن. ويتكەنى بۇل كەز­دە قى­تايدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ دي­نا­مي­كاسى وتە جوعارى بولاتىن. بۇل بىرىن­شى­دەن.

ەكىنشىدەن, قىتايدىڭ تەرريتورياسى اقش-پەن تەڭەسەتىن.

ۇشىنشىدەن, قىتايدىڭ حالقىنىڭ سا­نى جاعىنان امەريكادان ءتورت ەسە باسىم-تىن.

تورتىنشىدەن, قىتاي ارمياسىنىڭ سانى جاعىنان الەمدە ءبىرىنشى ورىندا بولا­تىن جانە 250 يادرولىق وقتۇمسىقتى زىمىراندارعا يە بولاتىن.

بەسىنشىدەن, قىتايدىڭ كوسموس جانە كيبەركەڭىستىكتەگى مۇمكىنشىلىكتەرى دە جەتكىلىكتى ەدى.

التىنشىدان, ينتەرنەتتى قولدانۋ­شى­لار سانى جاعىنان قىتاي ءبىرىنشى ورىنعا شىققان-دى.

جەتىنشىدەن, قىتايدىڭ ءداستۇرلى مادە­نيەتىمەن قاتار كونفۋتسي في­لو­سوفيا­سىمەن سۋسىنداعان ەل ەكەنىن دە ولاردىڭ ارتىقشىلىعىنا بالايدى.

سولاي بولا تۇرعانمەن, دجوزەف گاي ەندى ءوز وقىرماندارىنا قىتايدىڭ وسال تۇستارىن دا كولدەنەڭ تارتۋدى ۇمىتپايدى.

بىرىنشىدەن,  قىتايدىڭ جۇمساق كۇش رەسۋرستارى جونىنەن, اتاپ ايتقاندا كينو يندۋسترياسىنىڭ گولليۆۋد پەن ءۇندىستاننىڭ بولليۆۋدىنان ارتتا ەكەنىن ەسكە سالادى.

ەكىنشىدەن, قىتايدىڭ ۋنيۆەر­سي­تەت­تە­رىنىڭ دەڭگەيى اقش ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە جەتە المايدى دەگەن دايەك كەلتىرەدى.

ۇشىنشىدەن, قىتايدىڭ كوممۋنيستىك سايا­سي جۇيەسىن سىنعا الىپ, بۇل مەم­لە­كەت­تىڭ سوعىسقا دايىندىق جاساپ جات­قانىن جانە ەكونوميكالىق دامۋ دي­ناميكاسىنىڭ جوعارى بولعانىنا قاراماستان, اقش, گەرمانيا سياقتى مەملەكەتتەردىڭ الەمدىك برەندتەرىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىنىن, سول سياقتى ترانسۇلتتىق كومپانيالار سانى جاعىنان دا اقش-تان ارتتا كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتەدى.

تورتىنشىدەن, قىتاي ۆاليۋتاسىنىڭ  دوللارمەن سالىستىرعاندا باسەكەلەس بو­لا المايتىنىن, سونىمەن قاتار قىتاي ەكو­­نوميكاسىنىڭ اۋقىمدى ەكەنىنە قارا­ماس­تان, تەحنولوگيالىق تۇرعىدان اقش-تان ءالسىز ەكەنىن كولدەنەڭ تارتادى.

بەسىنشىدەن, قىتاي ەكونوميكاسىندا مەملەكەت ۇلەسىنىڭ ۇستەم ەكەنىن دە سىن­عا الادى.

التىنشىدان, قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۋاتى مەن اسكەري بيۋدجەتتىڭ كولەمى جاعى­نان دا قىتايدىڭ اقش-قا تەڭەسە الماي­تىنىن ەسكە سالادى. سونداي-اق بۇگىنگى تاڭدا اقش الىس-جاقىن شەتەلدەردە 240 مىڭ اسكەر ۇستاسا, قىتايدا ونداي باسىمدىق جوق دەگەن دايەك كەلتىرەدى.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا, دجوزەف گاي اقش-تىڭ قاتتى كۇش بولسىن, جۇمساق كۇش بولسىن, تەحنولوگيا بولسىن, زاماناۋي ەكونوميكالىق قۋات بولسىن قىتايدان باسىم تۇرعانىن دالەلدەپ باعادى.

بىراق دجوزەف گاي ءوز ەلىنىڭ ار­تىق­­­شىلىقتارىن قانشا ماقتاسا دا, امەريكانىڭ قۇندىلىقتارىنىڭ قىتايعا قۇندىلىق بولىپ سانالمايتىنىن مۇلدە ەسكەرمەيدى. ء«بورى ارىعىن بىلدىرمەس, سىرتقا ءجۇنىن قامپايتار» دەگەن وسى بولار, ءسىرا. سوسىن, سۇڭعىلا ساياساتكەر اقش-تىڭ ەڭ وسال بۋىنى ونىڭ مەملەكەتتىك قارىزدارىنىڭ شاش ەتەكتەن ەكەنىن ونشا اشىپ ايتپايدى. سوندىقتان دا بۇگىنگى تاڭداعى اقش-تىڭ مەملەكەتتىك قارىزىنىڭ 21 تريلليون ەكەنىن مۇلدە ەسەپتەن شىعارۋعا بولمايدى. ويتكەنى بۇل – ابسوليۋتتىك رەكورد. دەمەك, كەز كەلگەن مەملەكەتتى  دەفولتقا تىرەيتىن ەڭ قاتەرلى فاكتور ونىڭ شامادان تىس مەملەكەتتىك قارىزى ەكەنى – داۋ تۋعىزبايتىن شىندىق.

 

ءادىل احمەتوۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى