ورال قالاسىندا «گەندەرلىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋدا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى. ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتىڭ تاجىريبەسى» حالىقارالىق كونفەرەنتسياسى ءوتتى. كونفەرەنتسيانى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگى جانە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دامۋ باعدارلاماسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيامەن بىرگە ۇيىمداستىردى.
حالىقارالىق جيىن باتىس قازاقستان وبلىسى ۇەۇ-نىڭ الەۋمەتتىك جوبالارى, كاسىپكەر-ايەلدەردىڭ تاۋارلارى مەن قىزمەتتەرىنىڭ كورمەسىن تاماشالاۋدان باستالدى. ال كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا مۇشەلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ, ۇەۇ جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمىنىڭ ورىنباسارى ع.وسپانقۇلوۆ, سونداي-اق, رەسەيمەن شەكارالاس استراحان, ۆولگوگراد, ورىنبور, سامارا جانە ساراتوۆ وبلىستارىنداعى ىسكەر ايەلدەر قاتىستى.
كونفەرەنتسيادا قوعامنىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق دامۋىندا ايەلدەر قاۋىمىنىڭ ءرولى, نەگىزگى ورتاق مىندەت – 30 دامىعان ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋگە باعىتتالعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى, قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋىمەن استاسىپ جاتقان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى 2030 جىلعا دەيىنگى وتباسىلىق جانە گەندەرلىك ساياسات تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋداعى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ءوزارا ارەكەتتەستىگى سىندى ماڭىزدى تاقىرىپتار تالقىلاندى.
حالىقارالىق جيىنعا مودەراتورلىق ەتكەن ۇلتتىق كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەلەنا تاراسەنكو فورۋمنىڭ العى سوزىندە كونفەرەنتسيا قازىرگى تاڭدا وتباسى, انا مەن بالانى قورعاۋ, ايەل ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا بيلىك پەن قوعام, حالىقارالىق ۇيىمدار اراسىنداعى ءتيىمدى الاڭعا اينالعان ۇلتتىق كوميسسيانىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعاندىعىن اتاپ ءوتتى. ە.تاراسەنكو قازاقستانداعى وتباسىلىق-گەندەرلىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋداعى قابىلدانعان پارمەندى شارالار مەن جەتىستىكتەر تۋرالى, ەلىمىزدە وتباسىلىق-گەندەرلىك سالاداعى حالىقارالىق تالاپتاردىڭ قالىپتاسۋ تاريحىن كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارىنىڭ نازارىنا جەتكىزدى.
قازاقستانداعى وڭ وزگەرىستەر, سونىڭ ىشىندە ايەلدەردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ ارتۋى بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمدا دا ءوز باعاسىن العان ەكەن. 2017 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «ەكونوميكاعا ارالاسۋ جانە ايەلدەردىڭ مۇمكىندىگى» كورسەتكىشى بويىنشا قازاقستان 144 ەلدىڭ اراسىندا 30 ورىنعا تابان تىرەگەن. سونداي-اق قازاقستان پارلامەنتى مەن بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ ىشىندە ايەل ادامداردىڭ ۇلەسى 22% قۇرايتىنى دا اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولاتىن كورسەتكىش.
- مۇنداي حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ماڭىزدى جيىننىڭ ورال قالاسىندا ءوتۋى دە ورىندى. ويتكەنى بيىل قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ عانا 20 جىلدىعى ەمەس, باتىس قازاقستان وبلىسىندا دا ىسكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعى وسىدان 20 جىل بۇرىن قۇرىلعان, - دەدى باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى عابيدوللا وسپانقۇلوۆ. ەلىمىز بويىنشا ەڭ بەلسەندى قىزمەت ەتىپ جۇرگەن اق جايىق ءوڭىرىنىڭ قىز-كەلىنشەكتەرى وبلىستىڭ الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق دامۋىنا دا ەرەكشە ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ماسەلەن, بۇگىندە وبلىستا 188 ايەل ءارتۇرلى باسشى لاۋازىمداردا قىزمەت ەتەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنت ءماجىلىسى مەن سەناتتا – 2 ايەل دەپۋتات بولسا, وبلىس اكىمىنىڭ ءبىر ورىنباسارى يەن اۋدان اكىمدەرىنىڭ ءتورت ورىنباسارى دا نازىك جاندار. بۇعان قوسا وڭىردەگى 48 مىڭ كاسىپكەرلىك نىساننىڭ 19 مىڭىن, ياعني وبلىستاعى بارلىق كومپانيانىڭ 41 پايىزىن بيزنەس-لەديلەر باسقارىپ وتىر ەكەن.
- باتىس قازاقستاننىڭ قىزدارى ەجەلدەن باتىلدىعىمەن, ەركىندىگىمەن تاريحتا قولعان. جاقىندا استانا تورىندە سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى مانشۇك مامەتوۆاعا ورناتىلعان ەسكەرتكىش – بۇكىل قازاق قىزدارىنىڭ ەرلىگىنە تاعزىم, - دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى.
كونفەرەنتسياعا باتىس قازاقستان وبلىسىمەن شەكتەسىپ جاتقان رەسەي گۋبەرنيالارىنان دەلەگاتسيالار – جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى, كاسىپكەر ايەلدەر, قوعامدىق ۇيىمدار باسشىلارى وتە بەلسەندى قاتىستى. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ورال قالاسىنداعى باس كونسۋلى اندرەي باتمانوۆ, ورىنبور وبلىسىنىڭ ۆيتسە-گۋبەرناتورى پاۆەل سامسونوۆ, ورىنبور وبلىسى زاڭ شىعارۋشى جيىنى الەۋمەتتىك جانە دەموگرافيالىق ساياساتى جونىندەگى كوميتەتتىڭ ءتورايىمى, «رەسەي ايەلدەرىنىڭ وداعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ مۇشەسى ولگا حرومۋشينا, ساراتوۆ وبلىسى ايەلدەرى وداعى اۋماقتىق ءبولىمىنىڭ ءتورايىمى ۆالەنتينا بوبروۆا جانە باسقالارى رەسەي فەدەراتسياسىندا وسى سالادا اتقارىلىپ جاتقان ىستەرمەن تانىستىرىپ, قازاقستان مەن رەسەي قاۋىمدارى اراسىندا ارىپتەستىكتىڭ ەكىجاقتى پايدالى بولاتىنىن جەتكىزدى.
وتان – وتباسىنان باستالادى, مەملەكەت جەكەلەگەن وتباسىلاردان قۇرالادى. سوندىقتان دا وتباسى قۇندىلىعى – ۇلت بولاشاعىنىڭ كەپىلى. بۇل جونىندە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىندا دا كەڭ كولەمدە ايتىلعان. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ايەلدەردىڭ وزىندىك دامۋى مەن ەڭبەك تەڭدىگى ءۇشىن مۇمكىندىكتەر تۋعىزۋ باعىتىندا ەلىمىزدە ماڭىزدى تۇجىرىمدامالىق قۇجاتتار قابىلدانعانى كونفەرەنتسيادا ءجيى ايتىلدى.
قازاقستاندا وتباسى جانە گەندەرلىك ساياساتقا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2016 جىلى وتباسى ينستيتۋتىن قولداۋعا باعىتتالعان وتباسى ساياساتىن قالىپتاستىرۋداعى جۇيەلى قادامدار تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى 2030 جىلعا دەيىنگى وتباسىلىق جانە گەندەرلىك ساياسات تۇجىرىمداماسىنا قول قويدى. «بۇگىنگى جيىنىمىز قول جەتكەن جەتىستىكتەردى ودان ءارى بەكىتىپ, ازاماتتىق قوعام مەن بيلىكتىڭ ديالوگىن دامىتادى دەپ سەنەمىز» دەدى ەلەنا تاراسەنكو.
- قازاقستان پارلامەنتى العاش قۇرىلعان تۇستا ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ 7-10 پايىزى عانا ايەلدەر بولاتىن. بۇگىندە ول كورسەتكىش 29%-عا جەتتى, - دەيدى ەلەنا يۆانقىزى. اسىرەسە قوستاناي وبلىسىندا بۇل كورسەتكىش 31 پايىزدى قۇرايدى, باتىس قازاقستان وبلىسىندا دا 30%-عا جۋىق. وسى جيىننىڭ وزىنە دە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ قوس دەپۋتاتى قۇرالاي قارەكەن مەن سنەجانا يماشەۆا ارنايى قاتىستى. سنەجانا ۆالەريقىزى ءوز سوزىندە گەندەرلىك تەڭدىك ماسەلەسى كوتەرىلگەن كەزدە ەرلەردىڭ دە قۇقىعى بۇزىلماۋىن قاداعالاۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى گەندەرلىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋداعى زاڭدىق اسپەكت» تاقىرىبىندا قىزىقتى بايانداما جاساعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى, «نەيروحيرۋرگيا ۇلتتىق ورتالىعى» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى بەكسۇلتان تۇتقىشەۆ كەيبىرەۋلەر ويلاعانداي «گەندەر – ەركەكتىڭ موينىنا تۇسكەن كەندىر» ەمەستىگىن, كەرىسىنشە ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا ايەلدىڭ ورنى, ونىڭ ەركىندىگى ەرەكشە قورعالعانىن ايتىپ بەردى. XVIII عاسىردا قازاقتىڭ ءداستۇرلى قۇقىقتىق نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى ايگىلى تولە ءبيدىڭ «ايەل جاقسى بولماي ەركەك وڭبايدى» دەگەن قاناتتى ءسوزىن مىسالعا كەلتىرگەن بەكسۇلتان سەرىكباي ۇلى ازات, ءبىلىمدى, تەكتى ايەلدەن عانا تەكتى ۇرپاق تارايتىنىن, ۇلتتىڭ پاراسات دەڭگەيى ايەل قاۋىمىنا قاراستى كوزقاراسىمەن ولشەنەتىنىن پايىمدى جەتكىزدى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا بەلگىلى بولعانداي, دەموگرافيانى قولداۋ, انا مەن بالانى قورعاۋ ىسىندە رەسەي فەدەراتسياسىنان دا ۇيرەنەتىن ۇردىستەر بارشىلىق ەكەن. ماسەلەن, رەسەيدە 2007 جىلدان بەرى ەكىنشى (جانە ودان دا كوپ) بالالى بولعان وتباسىنا تولەنگەن «انا كاپيتالى» باستاپقىدا 250 مىڭ رۋبل بولسا, كەيىن جىل سايىن كوبەيىپ, بيىل 453026 رۋبلگە جەتىپتى.
«رەسەي ايەلدەرى وداعى» ساراتوۆ اۋماقتىق فيليالىنىڭ ءتورايىمى ۆالەنتينا بوبروۆا ءوز سوزىندە رەسەي دۋماسىنداعى ايەلدەر قاناتىنىڭ قالىپتاسۋى تۋرالى ايتىپ بەردى. «گەندەرلىك ساياساتتىڭ دامۋى زاڭ شىعارۋمەن شەكتەلمەيدى. تەڭقۇقىقتىق تاربيە مەكتەپتەن, بالاباقشادان باستالۋى كەرەك. سونىمەن بىرگە جاس انالاردى دا قوعامدىق قىزمەتتەرگە تارتىپ, بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ كەرەك» دەگەن ۆالەنتينا ميحايلوۆنا رەسەيدە بالا كۇتىمى ءۇشىن انانىڭ ورنىنا اكەسى دەمالىسقا شىعا الاتىن زاڭ كۇشىنە ەنگەنىن حابارلادى.
كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا رەسەيلىك مەيمانداردان بولەك, ءوز ەلىمىزدىڭ دە ءار تۇكپىرىنەن – سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي, اتىراۋ, اقتوبە, ماڭعىستاۋ وبلىستارىنان دا دەلەگاتسيا كەلگەن بولاتىن. اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى الىبەك ناۋتيەۆ ءوز سوزىندە وڭىردەگى نازىك جاندىلار قاۋىمداستىعىنىڭ بەلسەندى جۇمىس جاساپ جاتقانىن جەتكىزدى. سونىڭ ىشىندە اتىراۋ وبلىسىندا بىلتىر جالپى قۇنى 14 ملن. تەڭگە بولاتىن 15 جوبا, بيىل 24 ملن تەڭگەلىك 17 جوبا نازىكجاندىلار باسقاراتىن كومپانيالارعا بۇيىرعان ەكەن.
كونفەرەنتسيادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى ازاماتتىق قوعام ىستەرى كوميتەتىىنىڭ ءتورايىمى ءاليا عالىموۆا «گەندەرلىك جانە وتباسى-دەموگرافيالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدا مەملەكەت پەن ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردىڭ سەرىكتەستىگى. جاڭا قىرلار», قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ستاتيستيكا كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قايرات ورىنحانوۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى گەندەرلىك ساياساتتى جەتىلدىرۋ», قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى, «شىعارماشىلىق باستاماشىل ايەلدەر ليگاسىنىڭ» قب باسقارۋشىلارىنىڭ ءتورايىمى ءاسيا حايرۋللينا «گەندەرلىك تەڭدىك ماسەلەلەرىن ىلگەرىلەتۋ بويىنشا ەففەكتىلىك پلاتفورما رەتىندەگى الەۋمەتتىك جەلىلەر», «جايىق ءوڭىرى ايەلدەرىنىڭ وداعى ء«ۇمىت» قب ءتورايىمى, باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى ءاليا رايىمقۇلوۆا «الەۋمەتتەنۋدىڭ گەندەرلىك اسپەكتىلەرى. باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى 20 جىلدىق جەتىستىكتەر تاريحى», «قازاقستانداعى سوت ادىلدىگى جۇيەسىندەگى جەتىلۋ» اتتى ەو جوباسىنىڭ وپەراتسيالىق باسشىسى ساۋلە مەكتەپباەۆا «قىلمىستىق سوت ادىلدىگى جۇيەسىندەگى گەندەرلىك اسپەكتىلەر» سەكىلدى ماڭىزدى تاقىرىپتارعا بايانداما جاسادى.
جيىن بارىسىندا رەسەيلىك دەلەگاتسيا وكىلدەرى قازاقستاندىق ارىپتەستەرىنە ارنايى اكەلگەن سىيقادەلەرىن ۇسىنىپ, اشىق-جارقىن پىكىر الماسۋ بولدى.
كونفەرەنتسيا مودەراتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياسى ءتورايىمىنىڭ ورىنباسارى ەلەنا تاراسەنكونىڭ ايتۋىنشا, بۇل جيىندا ايتىلعان وڭ پىكىر, ۇسىنىستىڭ ءبارى قاتتالىپ, ءتىيىستى مەكەمەلەرگە جەتكىزىلەتىن بولادى.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان
سۋرەتتى تۇسىرگەن تەمىربولات توقمامبەتوۆ