قالىپقا سىيمايتىن تۇلعا – نازارباەۆ فەنومەنى

حالىقتىڭ باعىنا تۋعان وسىنداي جان­دارمەن قىزمەتتەس بولىپ قانا قوي­ماي, ونىڭ سەنىمىنە يە بولۋ – كەز كەلگەن ادام ءۇشىن زور مارتەبە ەكەنى ءسوزسىز. 

مەن ءوزىمدى وسىنداي مارتەبەلى جان­دار­دىڭ قاتارىنا قوسامىن. سەبەبى تاع­دى­رىما تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ نەگىزىن قا­لاپ قانا قويماي, الەمنىڭ بيىگىنە باتىل باستاپ, مۇمكىن ەمەستەي كورىنگەن بە­لەس­تەردى باعىندىرعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ كومانداسىندا ۇزاق ۋاقىت قىزمەت ىستەۋ جازىلدى. بۇل – ماعان بەرگەن جاراتقاننىڭ سىيى ءارى ەل الدىنداعى زور جاۋاپكەرشىلىك ەكەنى انىق.

مەن العاشقى كۇننەن باستاپ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا قالتقىسىز سەن­دىم, سول سەبەپتەن دە جان-تانىممەن بەرى­لە قىزمەت ىستەدىم. ويتكەنى پرەزي­دە­نت­تىڭ سەنىمىن اقتاۋ – ەل سەنىمىن اق­تاۋ دەپ ءبىلدىم. ەلباسىنىڭ قاسىندا ءجۇ­رىپ, كوپ نارسەگە كوزىم اشىلدى. ۇيىم­داس­تى­رۋدىڭ ۇتىمدى تۇستارىن مەڭگەرىپ, ءىس جۇرگىزۋدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەندىم. سون­دىق­تان نازارباەۆتى ەلدىڭ ىشكى جانە سىر­تقى ساياساتىن شەبەر ۇيلەستىرە بىلگەن تار­يحي تۇلعا دەپ ەسەپتەيمىن.

ءيا, قازاق ەلىن الەمگە ايگىلەپ, دۇنيە جۇزىنە تانىتۋدا نازارباەۆتىڭ ءرولى دە, تاريحي ورنى دا ەرەكشە. قازاقستان پرەزيدەنتى الەمدىك ءىرى فورۋمداردا تسزيان تسزەمين, دجوردج بۋش, باراك وباما, ۆلاديمير پۋتين, حۋ تسزينتاو, سي تسزينپين سەكىلدى  الەمدىك ساياساتتىڭ الپاۋىتتارىمەن قاتار تۇردى. الەم نازا­رىنداعى القالى جيىنداردا نازارباەۆ ۇنەمى الدىڭعى قاتاردا, كوپ­تىڭ نازارىندا بولدى. بيىك مىنبەردەن جۇرت­تى اۋزىنا قاراتىپ, سالماقتى وي, ساليقالى ءسوز ايتتى. تىڭ يدەيالار كوتە­رىپ, ەلىمىزگە عانا ەمەس, تۇتاس دۇنيە ءۇشىن ءتيى­مدى باستامالارعا نازار اۋداردى.

2012 جىلى سەۋلدە بولعان يادرولىق قارۋعا قارسى بۇكىلالەمدىك سامميتتە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اقش پرەزيدەنتى باراك وباما مەن قىتاي باسشىسى حۋ تسزينتاونىڭ ورتاسىندا وتىردى. جەر بەتىندەگى بارلىق جاعىنان كۇشتى, قۋاتتى, الىپ ەكى مەملەكەتتىڭ باسشىلارىن قوس قاپتالىنا قوندىرىپ, الەمدى اۋزىنا قاراتا ءسوز باستاۋدى ابىروي-بەدەلدىڭ ەڭ بيىگى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولا قويماس. مۇنداي بەدەلدىڭ ەشقانداي اتاق-داڭق پەن اقشاعا ساتىلمايتىنى دا ايدان انىق دۇنيە. ءتىپتى «مەن مىقتىمىن!» دەپ مىڭ جەردەن كەۋدە كوتەرىپ, توسكە ورلەسەڭ دە زاماننىڭ زاڭعار ساياساتكەرلەرىن مويىنداتۋ وتە قيىن.

وسى رەتتە جەر شارىنا ءامىرى ءجۇرىپ تۇر­عان مەملەكەت باسشىلارىنىڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆقا دەگەن ىقى­لاس­تارى ەرەكشە. ونى ەلباسىمىز تۋرالى ايت­قان سوزدەرى مەن بەرگەن باعالارىنان دا انىق اڭعارۋعا بولادى. مىسالى, انگليانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى مارگارەت تەتچەر: «نازارباەۆ – قالىپقا سىيمايتىن تۇلعا», دەپ باعا بەردى.

ال رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين: «مەنى تاڭعالدىرعانى – نۇر­سۇل­­­تان ءابىش ۇلى جاڭا زامانعا تەز بەيىم­دەل­دى. نازارباەۆتىڭ زامان اعىمىن ءدوپ باسقانىنا ءالى كۇنگە دەيىن قايران قا­لا­مىن. قازاقستان ءۇشىن نازار­با­ەۆ – قايتالانباس تاريحي تۇلعا. ول قازاق­ستان­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولۋى­مەن قا­تار, قازاق حالقى ءۇشىن جا­ڭا مەم­لە­كەت­تىك قۇرىلىمنىڭ نەگىزىن قالا­دى. بۇل تۇرعىدا ونىڭ تاريحي ءرولى ەرەكشە», دەدى.

گەرمانيانىڭ بۇرىنعى كانتسلەرى گەرحارد شرەدەر دە قازاق مەملەكەتىنىڭ باسشىسىنا باس ءيىپ: «پرەزيدەنت مىرزا ءوزىنىڭ تاماشا رەفورماتورلىق قابىلەتىمەن تانىلدى. بىرىنشىدەن, قازاقستان تاۋەلسىزدىك الىسىمەن بىردەن نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشتى. ونىڭ ناتي­جەلەرى مەن تابىستارىن كورىپ وتىر­مىز. ەكىنشىدەن, الەمدىك داعدارىس تۇسىندا سىزدەردىڭ پرەزيدەنتتەرىڭىز ساياسات پەن ەكونوميكانىڭ تىزگىنىن تەڭ ۇستاي ءبىلدى», دەپ كوش باستاۋداعى كورەگەندىگىن مويىنداعان.

مۇنداي جاعىمدى پىكىردى جاپونيا­نىڭ 2001-2006 جىلدارداعى پرەمەر-ءمينيسترى دزيۋنيتيرو كويدزۋمي دە بىل­دىرگەن. ول استاناعا كەلگەن رەسمي ساپارى كەزىندە: «ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ارا­سىنان قازاقستان عانا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن تاماشا دامۋ جولىنا ءتۇستى», دەپ ەلگە دە, پرەزيدەنتكە دە ءوزىنىڭ ءادىل باعاسىن بەردى.

جاسىرىپ-جابارى جوق, وسى پىكىرل­ەر­دىڭ قاي-قايسىسى دا كەۋدەمىزگە ماق­تا­­نىش, كوڭىلىمىزگە قۋانىش سەزىمىن ۇيا­لاتادى. ويتكەنى استارىن ۇققان ادامعا بۇل سوزدەردىڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆقا عا­­نا ەمەس, بۇكىل قازاقستان حالقىنا كور­سە­تىلگەن قۇرمەت پەن ەرەكشە ءىلتيپات ەكەنى ايقىن اڭعارىلادى.

شەكارانى شەگەندەپ...

شەكارا كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن قاي كەزەڭدە دە شەتىن ماسەلە بولىپ سا­نالادى. ءتىپتى بۇل تۇيتكىلدىڭ تالاي سوعىس پەن داۋ-دامايدىڭ باستى سە­بەبى بولعانى دا تاريحتا جازۋلى تۇر. وسىنداي وتە نازىك ماسەلەنى اسقان ديپ­لوماتيالىق شەبەرلىكپەن شەشۋ – ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرا بەرمەيتىن ق­ا­بىلەت. تاعدىر تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىنا قاراماستان قازاقستاننىڭ سىر­تقى شەكاراسىن زاڭداستىرىپ, بەك­ىتۋدى دە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماڭدايىنا جازعان ەكەن. ءوزىمىز سياقتى ازاتتىققا ەندى قول جەتكىزىپ, ەتەك-جەڭىن ەندى جيا باستاعان وزبەكستان, قىرعىزستان جانە تۇرىكمەنستان مەم­لەكەتتەرىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, يمپەريا رەتىندە ءسوزىن جۇرگىزىپ ۇيرەنىپ قالعان, ءار مەتر تۇرماق, سانتيمەتر ءۇشىن تالاسىپ, ءتىپتى داۋلاسۋعا, قاجەت بولسا جاۋلاسۋعا دا دايىن رەسەي جانە قىتايمەن ارامىزداعى شەكارانى شەگەندەۋ وڭاي ءىس ەمەس.

راس, رەسەيمەن 6847 شاقىرىمعا سوزىلعان شەكارانى بەكىتۋ وڭايعا سوققان جوق. كسرو تاراپ, بۇرىنعى وداق­­تاس ەلدەر تاۋەلسىز مەملەكەت اتانسا دا رەسەي پرەزيدەنتى بوريس ەل­تسين­­نىڭ قاسىنداعى سەرىكتەرى قازاق­ستانمەن شەكارانى بەلگىلەۋگە اسىق­پا­دى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ بوريس نيكولاەۆيچپەن ەسكى دوستىعىن اراعا سالىپ, بۇل ماسەلەنى بىرنەشە رەت رەسمي تۇردە كوتەردى. بىراق ورىس­تار شا­رۋا­نى سوزا بەردى. اقىرى نازار­با­­ەۆ ەلتسيننىڭ كوڭىلدى كەزىن ءدوپ با­سىپ, ءتىلىن تاپتى. ناتيجەسىندە رە­سەي پرەزيدەنتى سەرىكتەرىنىڭ قار­سى بول­عانىنا قاراماستان, ءبىزدىڭ پرە­زي­دەنت الدىن الا ازىرلەتىپ قويعان قۇ­جاتقا قول قويىپ جىبەردى. ەندى ورىس جاعى قانشا نارازى بولعانىمەن, ءبارى كەش ەدى. ءسويتىپ نازارباەۆتىڭ شەبەر ديپ­لو­ماتيالىق قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا الەم­­دەگى كۇشتى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى رە­سەيمەن شەكارامىزدى شەگەندەپ, زاڭ­داستىرىپ الدىق.

حالقى 1 ميلليارد 300 ميلليوننان اساتىن قىتايمەن اراداعى شەكارانى بەكىتۋ دە پرەزيدەنتتەن ەرەكشە كۇش-قۋات پەن قاجىر-قايراتتى قاجەت ەتتى. سەبەبى رەسەي يمپەرياسى مەن كەزىندەگى الەم­دەگى ەڭ مىقتى مەملەكەتتىڭ ءبىرى بول­عان كەڭەس وداعىنىڭ ءوزى قازاق­ستان­نىڭ قىتايمەن شەكتەس شەكاراسىن بەكىتە المادى. كەڭەس وداعى تارقاعان سوڭ بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ ەنشىمىزگە ءتيدى. ەندى عانا دەربەس ەل اتانعان قازاقستان ءۇشىن بۇل ءىستى كەيىنگە شەگەرۋگە ەش بولمايتىن ەدى. ال قىتاي جاعى كەرىسىنشە وسى ماسەلەنى سوزۋمەن بولدى. سەبەبى قىتاي وقۋلىقتارىندا بەيجىڭنەن بال­قاشقا دەيىنگى اۋماق سول ەلدىڭ جە­رى دەپ وقىتىلادى. ەكى ەلگە ورتاق سترا­تەگيالىق ماڭىزى زور سۋ كوزدەرى تاعى بار. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ سول تۇستاعى توراعاسى تسزيان تسزەمينمەن بۇل ما­سە­لەنى بىرنەشە رەت تالقىلادى. ەكى ەلدىڭ ديپلوماتتارى دا تالاي مارتە باس قوسىپ, ناتيجەسىز تارقاستى. سەبەبى شە­كا­راداعى داۋلى ماسەلە كوپ بولىپ, سو­نىڭ سالدارىنان كەيىنگە شەگەرىلە بەردى. نازارباەۆ سابىر ساقتاپ, اراداعى سىيلاستىققا ارقا سۇيەپ, سوڭىن كۇتتى.

تسزيان تسزەمين – كەزىندە كەڭەس ودا­عىن­دا جۇمىس ىستەگەن ادام. ورىس­شاعا جەتىك. ەكى جاق وكىلدەرىنىڭ ارا­داعى داۋلى جەرلەرگە بايلانىستى كەزەك­تى باس قوسۋىندا تسزيان تسزەمين نۇرسۇلتان نازارباەۆقا: «شەكارا ءىسىن ەكەۋمىز بيلىك باسىندا تۇرعاندا شەشىپ العانىمىز دۇرىس. بولاشاقتا قىتاي بيلىگىنە جاڭا تولقىن كەلسە, ولار بۇل ماسەلەگە باسقاشا قاراۋى مۇم­كىن», دەيدى. ءسويتىپ قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى داۋلى بولىپ كەلگەن 944 شارشى شاقىرىم جەر­دىڭ 537 شارشىسى قازاقستاننىڭ, 407 شار­شى شاقىرىمى قىتايدىڭ ۇلە­سىنە ءتيدى. ەكى ەل اراسىنداعى 1533 شا­قىرىمعا سوزىلعان شەكارا ەكى­جاق­تى كەلىسىم نەگىزىندە بەكىتىلدى. بۇل جونىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ەگەمەن قازاقستانعا» بەرگەن سۇحباتىندا (14 جەل­توقسان, 2001 جىل) بىلاي دەيدى: «ەل ىرگەسىن بەكىتىپ الدىق. كور­شى­لە­رى­مىزدىڭ بارىمەن دەرلىك, ەڭ باستىسى ۇلى قىتايمەن شەكارامىزدى ايقىن­داپ العانىمىز ەرەكشە ايتاتىن ءىس. مەملەكەتتىك شەكارامىزدى تولىق بەل­گىلەپ, باسىن اشىپ بەرۋ – مەنىڭ وسى ەلد­ىڭ پرەزيدەنتى رەتىندەگى ەڭ قاسيەتتى مىندەتتەرىمنىڭ ءبىرى. كەلەشەك ۇرپاققا جەر داۋىن قالدىرماۋىمىز كەرەك...

جالپى, الەمدەگى ەلدەردىڭ بارىمەن سىيلاستىق قارىم-قاتىناس ورناتا العانىمىز وسى ون جىلداعى ولجا­مىز­دىڭ باستىلارىنىڭ ءبىرى».

نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ الىپ كورشىلەرمەن شەكارانى ايقىنداۋى قازاقستان ءۇشىن تاريحي ءارى ومىرلىك ماڭىزى زور جەڭىس بولاتىن.

استانانىڭ اۆتورى

ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العالى قول جەت­كىز­گەن ەڭ باستى جەڭىسىمىز بەن جەتىستىگىمىز استانا ەكەنى ايتپاسا دا تۇسى­نىكتى. سوندىقتان باس قالانىڭ باستى اۆتورى – تاۋەلسىزدىك دەسەك, ەش قاتە­لەسە قويماسپىز. ارينە يدەيا, وي, باس­تاما ءبىرىنشى كەزەكتە ەلباسىنىكى. ال مۇنداي ويدىڭ سول تاۋەلسىزدىككە دەيىن پايدا بولعانىن ايتسا, شىنى كەرەك, كوپشىلىگىمىزدىڭ كۇمانمەن قاراي­تى­نىمىز ايدان انىق دۇنيە. بىراق – شىن­دىق وسى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1989 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتا­لىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشى­سى قىزمەتىنە سايلانعاننان كەيىن استا­نانى ارقاعا كوشىرۋ ءىسىن جان-جاق­تى وي ەلەگىنەن وتكىزە باستادى. ال ەگەمەندىكتىڭ ەكىنشى جىلى, ياعني 1993 جىلدىڭ باسىندا استانانى اقمو­لاعا كوشىرۋگە نىق بەكىندى. سەبەبى الماتىنىڭ ەل استاناسى رەتىندە قۇلاشىن كەڭگە جايا المايتىنى بەلگىلى ەدى. ۇيلەر وتە تىعىز ورنالاسقان. جاڭا عيماراتتار تۇرعىزۋ ءۇشىن كوپ نارسەنى بۇزۋ كەرەك. بۇعان كوشەدەگى كولىك كەپتەلىسىن قوسىڭىز. قالا ىشىندەگى جولداردى كەڭەيتۋ دە مۇمكىن ەمەس. ال استانانىڭ تىنىسى كەڭ بولۋى كەرەك.

سونداي-اق الماتىنىڭ ەلدىڭ شى­عىسىندا – اسىرەسە, باتىس پەن سول­تۇستىك وبلىستاردان تىم قاشىقتا ورنالاسۋى دا استانانىڭ اۋىسۋىنا ءوز ىقپالىن تيگىزدى. شىنى كەرەك, الماتىدان ارقاداعى قاراعاندى مەن اقمولاعا بارۋ ءۇشىن مىڭ شاقىرىمنان ارتىق جول جۇرۋگە تۋرا كەلەدى. جەر تۇبىندە جاتقان اقتاۋ مەن اتىراۋ تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ال اقمولا ەلدىڭ ءدال ورتاسىندا, توعىز جولدىڭ تورا­بىندا ورنالاسقان.

بۇعان قوسا الماتى سەيسمولوگيالىق جا­عىنان دا قاۋىپتى ايماقتا تۇر. ەكو­لو­گيا­لىق جاعدايى دا ۋاقىت وتكەن سايىن اۋىرلاپ بارادى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاقستاننىڭ سولتۇستىك بەس وبلىسىنا كوز الارتۋشىلار دا از بولعان جوق. اسىرەسە سولجەنيتسىن, جيرينوۆسكي سياقتى شوۆينيستەر ءبىزدىڭ سولتۇستىك وبلىستاردى رەسەيگە قوسۋدى قاتتى كوكسەدى. وسىنداي جاعدايدا ەلوردانى سولتۇستىككە كوشىرۋدىڭ ماڭىزى ءتىپتى ارتا ءتۇستى.

تاعى ءبىر اسەر ەتكەن فاكتور رەتىندە سول تۇستا سولتۇستىكتەگى ونەركاسىپ وشاق­تارىندا جۇمىس كۇشىنىڭ جەتىس­پەۋ­شىلىگى سالدارىنان ءوندىرىس سالاسى تۇ­را­لاۋعا اينالدى. ال حالىق تىعىز ورنا­لاسقان وڭتۇستىكتە جۇمىسسىزدىق بە­لەڭ الدى. ەگەر استانا سولتۇستىككە اۋىس­سا, وڭتۇستىكتەگى مىڭداعان ادامدى سول جاققا كوشىرۋگە بولار ەدى. ءسوي­تىپ سولتۇستىكتىڭ دەموگرافيالىق جاع­دايىن رەتتەۋمەن قاتار, ەلدەگى جۇمىس­سىزدىقتى ازايتۋعا مۇمكىندىك تۋادى.

كەيىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسى ءبىر ءۇمىت پەن كۇدىك الما-كەزەك شارپىسقان كۇندەر تۋرالى «ەۋرازيا جۇرەگىندە» كىتابىندا (91-93-ب.ب.) بىلاي دەپ جازدى: «استانانى كوشىرۋ يدەياسىنا بەلدى ءبىرجولاتا بەكەم بۋا وتىرىپ, مەن ورتاعا ءبارىن سالاتىنىمدى, ءوزىمنىڭ ساياسي مانسابىمدى, ءتىپتى مۇمكىن ءومىرىمدى بايگەگە تىگەتىنىمدى ءتۇسىندىم... ءسويتىپ بارلىعىن تارازىلاي كەلە, مەن استانا كوشەدى دەگەن شەشىمگە ءبىرجولاتا بەكىندىم! ۇكىمەت پەن پارلامەنت مۇشەلەرى باستاپقىدا «اڭ-تاڭ قالدى» دەگەنىم بەكەرشىلىك. ءىس جۇزىندە مەنىڭ استانانى كوشىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى العاش سىرتقا شىعارىپ ايتقان ويىم مەنىڭ كوزىمشە جىميىسپەن, ال مەنىڭ سىرتىمنان, ءسىرا, كۇلكىمەن قابىلداندى. ەڭ قىزىعى, مەنىڭ بوسقا سويلەمەيتىندىگىمدى بىلە, ولاردىڭ ءبارى دەرلىك مەنىڭ كوشىرۋ تۋرالى ويىمدى تىم ساتسىزدەۋ, ورىنسىزداۋ قالجىڭ دەپ قابىلدادى...».

پرەزيدەنت نازارباەۆ 1994 جىلى 6 شىلدە كۇنى پارلامەنت سەسسياسىنىڭ جالپى وتىرىسىندا جاڭا استانانى تاڭداۋ 32 ولشەم بويىنشا جۇزەگە اسقانىن تاپتىشتەپ بايانداپ بەردى. دەپۋتاتتاردىڭ ازى عانا نازارباەۆتى قولدادى. كوپشىلىگى قارسىلىقتارىن ءۇنسىز عانا ءبىلدىردى. وسىلايشا بۇل باستاماعا اسا ءمان بەرمەي, ورىندالمايتىن ارمان رەتىندە قاراعان پارلامەنت ەلەۋسىز عانا قولداۋ ءبىلدىردى.

ەلباسى بەلگىلى پۋبليتسيست, قارىمدى قالامگەر ساۋىتبەك ابدراحمانوۆقا بەرگەن سۇحباتىندا بۇل ىستە الدىن الا ويلاستىرىلعان از عانا قۋلىققا بارعانىن دا ايتادى. بۇل جونىندە پرەزيدەنت: 

«...مەن پارلامەنتكە استانا اۋىستىرۋ يدەياسىن عانا ۇسىنىپ, ونىڭ ورىندالۋ مەرزىمىن ادەيى تۇمانداتىپ قويىپ ەدىم. كەيىننەن باسپاسوزگە بەرگەن سۇحباتتارىمدا قابىلدانعان شەشىمدە استانانى كوشىرۋدىڭ ۋاقىتى كورسەتىلمەگەن, تەك ۇكىمەتكە قاجەتتى قۇجاتتاردى ازىرلەۋ كەرەكتىگى عانا ايتىلعان, بۇل ماسەلە ناقتىلى تۇردە كەيىنىرەك شەشىلەدى, ول بولاشاقتىڭ ءىسى دەپ ءتۇسىندىرىپ تە ءجۇردىم. ال شىن مانىندە ءبىز پارلامەنت قولداۋىن الىسىمەن-اق جۇمىسقا قىزۋ كىرىسىپ كەتكەن ەدىك...»,  دەيدى ء(«ومىر وتكەلدەرى» كىتابى, 531-بەت).

وسىلايشا پرەزيدەنت جاڭا استانا كۇرىلىسىنا قارجى ىزدەستىرۋگە كىرىستى. جوعارى كەڭەس دەپۋتاتتارى 1994 جىلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ۇسىنىسىمەن قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا 50 ملن دوللار قارجى ءبولدى. سول قارجىعا استاناداعى 9-شاعىن اۋدان سالىندى.

كەلەسى 1995 جىلى «جاڭا استانا» ارنايى قورى, ال 1996 جىلدىڭ كۇزىندە پرەزيدەنت جارلىعىمەن «اقمولا» ەركىن ەكونوميكالىق ايماعى قۇرىلدى.

پرەزيدەنت سىرتتان ينۆەستيتسيا تارتۋعا بار كۇشىن جۇمسادى. شەتەل باسشىلارىمەن رەسمي كەزدەسۋلەردەن كەيىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بيزنەسمەندەرمەن, ءىرى كومپانيا قوجايىندارىمەن جولىعاتىن. ول كەزدە قازاقستاندى كوپ ەل بىلە بەرمەيدى. پرەزيدەنتتىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ابىروي-بەدەلى دە بۇگىن­گىدەي ەمەس. سوعان قاراماستان نازار­با­ەۆ شەتەلگە بارعان ساپارلارىندا اقمولا تاقىرىبىن ارنايى كوتەرەتىن. وسىنداي تاباندىلىقتىڭ ارقاسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى از عانا ۋاقىتتا استانا قۇرىلىسىنا 200 ميلليون دوللار وتەمسىز ينۆەستيتسيا جينادى.

ەندى وتەمسىز ينۆەستيتسيالار مەن گرانتتار ەسەبىنەن سالىنعان عيما­رات­تارعا توقتالايىق. پرەزي­دەنتتىڭ اقورداسىن ءابۋ-دابي دامۋ قورى تۇر­عىزسا, پارلامەنت سەناتىنىڭ كەڭ­سەسى ساۋد ارابياسىنىڭ, «باي­تە­رەك» پەن «سالتانات سارايى» ومان كورولىنىڭ قارجىسىنا بوي كوتە­ردى. ۇلتتىق كىتاپحانا «ادجيپ» جا­نە «قاراشىعاناق پەترولەۋم» كوم­پا­نيالارىنىڭ قارجىسىنا سالىندى. «ادجيپ», سونىمەن بىرگە ۇكىمەت ءۇيىنىڭ قۇرىلىسىنا جانە «وقجەتپەس» شيپاجايىن قايتا جاڭعىرتۋعا ميلليونداعان دوللار قاراجات ءبولدى. «نۇر-استانا» مەشىتىن كاتار مەملەكەتى تۇرعىزسا, «استانا-ارەنا» ستاديونىنىڭ قۇرىلىسىن «يسپات-كارمەت» قارجىلاندىردى. اقش بيزنەسمەندەرى «قازاقستان» سپورت كەشەنىنىڭ بار شىعىنىن كوتەرىپ الدى. استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ عيما­رات­ىنا كۋۆەيت قورى مول قارجى بولسە, «استانا-تاۋەر» بيزنەس ورتالىعىن تۇركيانىڭ اBS ورتالىعى سالىپ بەردى. كارديولوگيا ورتالىعى ساۋد ارابياسى كورولدىگىنىڭ گرانتىنا, ەلشىلەر قالاشىعى «قازاقمىستىڭ» ينۆەستيتسياسىنا تۇرعىزىلدى.

وسى رەتتە ايرىقشا ايتا كەتەتىن جايت, 2005 جىلدىڭ باسىنا دەيىن استانا قۇرىلىسىنا 2 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا تارتىلدى. مۇنىڭ 70 پايىزى ءوز ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىنان ءتۇستى. وسى جەردە ينۆەستيتسيا تارتۋدا پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ ىسكەرلىگى مەن ەرەن ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. ول كىسىنىڭ عاجاپ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى مەن ەڭبەكقورلىعىنىڭ ارقا­سىندا استانانىڭ قۇرىلىسى كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن قارقىن الدى.

پرەزيدەنت استاناعا تۋعان پەر­زەنتىندەي قارادى. ءتىپتى جۇمىس جاڭا باستالعان العاشقى ايلاردا تۇنگى ساعات 2-گە دەيىن قۇرىلىس باسىندا نەمەسە كەڭسەدە جينالىس وتكىزەتىن. ەرتەڭىنە ەشتەڭە بولماعانداي, تاڭ بوزىندا كابينەتىندە وتىراتىن. وسىنداي ساتتە ءبىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قاجىر-قايراتىنا, اقىل-پاراساتىنا جانە تاپقىرلىعىنا تاڭعالۋشى ەدىك. ول كىسى قاي شارۋانىڭ بولسا دا وڭتايلى جاعىن ءدوپ باسادى. ەسەپ-قيساپقا جۇيرىك. قالانىڭ قاي جەرىندە قۇرىلىس قارقىندى, قاي جەرىندە باسەڭ ەكەنىن ىشكى تۇيسىكپەن سەزىپ, ءبىلىپ وتىردى.

ءبىر جولى پرەزيدەنت جاۋاپتى قىزمەتتەگى ءبىراز باسشىنى (ىشىندە قالا اكىمى دە بار) اۆتوبۋسقا وتىرعىزىپ الىپ, رەسپۋبليكا داڭعىلىنىڭ قاپ­تالىنداعى ۇيلەردىڭ اراسىنا اپاردى. ول جەردە توبىقتان كەلەتىن باتپاق ەكەن. جەڭىل ماشينالار ارقىلى تارالعان سول باتپاق رەسپۋبليكا داڭعىلىنا توسەلگەن اسفالتتىڭ ءسانىن كەتىرىپ, ىستەلگەن جۇمىستى جوققا شىعارۋدا. ال كۇن جىلىنعاندا شاڭ-توپىراققا اينالىپ, باس قالانىڭ قاق ورتاسى كوزگە قوراش كورىنىپ تۇرعانى راس ەدى.

نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بارىمىزگە جا­عا­لاي كوز تاستاپ: «نە قاراپ جۇر­سىڭ­دەر؟!», دەدى. ۇيلەردىڭ اراسىنداعى شاعىن كوشەلەرگە اسفالت توسەمەيىنشە قالا­نىڭ سول كەزدەگى باس كوشەسى رەس­پۋبليكا داڭعىلىندا تازالىق بول­ماي­تىنىن ۇعىپ, ءۇنسىز تومەن قارادىق. پرەزيدەنت ماشيناسىنا ءمىنىپ, تارتىپ وتىردى. ءبىز لاي سۋ مەن باتپاقتىڭ ورتاسىندا قالا بەردىك...

ەلباسى شەتەلگە شىققاندا بولەك ۇلگىدەگى, ادەمى عيمارات كوزىنە تۇسسە, بىزگە سۋرەتكە تۇسىرۋگە تاپسىرما بەرە­تىن. كەيدە ۇلكەن شاھارلاردىڭ كورىكتى جەر­لەرىن ۇزاق ارالاپ, ارحيتەكتۋراسى ايرىقشا كوز تارتاتىن قۇرىلىس نىسانىن ىزدەيدى. جاڭالىق تاپسا, بالاشا قۋانادى. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ استانانى سالۋ كەزىندەگى جۇمىسىنىڭ ءبىر پاراسى عانا. ال پرەزيدەنتتىڭ وسى جولدا كورگەن بەينەتىن ءبىز قانشا تىرىسساق تا سوزبەن جەتكىزە المايتىنىمىز انىق.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ استانانىڭ باس ارحيتەكتورى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە باس قۇرىلىسشىسى دا. نازارباەۆ ارقا توسىندە استاناداي عاجاپ قالا سالا وتىرىپ, تۋعان حالقىنا قايتالانباس ەسكەرتكىش سوقتى, قازاق حالقىنىڭ الەم جۇرتى الدىنداعى ابىرويىن كوتەردى. جەر شارى جۇرتشىلىعى استاناعا قاراپ, قازاقستانعا, ونىڭ قايسار دا ەڭبەكقور, مەيىربان حالقىنا باعا بەرەدى. وسىلايشا قازاق حالقى شيرەك عاسىرعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا جارقىن بولاشاققا باستايتىن التىن كوپىرىن سالىپ, تاۋەلسىز ساياساتتىڭ دەربەس الاڭىن قالىپتاستىردى.

وسىنىڭ ارقاسىندا پرەزيدەنت استاناعا الەمنىڭ نەبىر مىقتى دەگەن مەملەكەت باسشىلارىن ەرتىپ كەلدى. ناتيجەسىندە بىزدە قىزىعا دا قىز­عانا قارايتىن دوس كوبەيدى. ال «دوسى كوپتى جاۋ المايدى». سول سياق­تى سىيلاسى كوپ ەلدىڭ ايبىنى كۇشتى, قورعانى مىقتى بولادى. نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى قازاقستاننىڭ ىرگەتاسىن العاش بەكىتكەن توقسان ءبىرىنشى جىلدان باستاپ وسىنى ءبىر ساتكە دە ەسىنەن شىعارعان ەمەس. سونىڭ ايقىن دالەلى رەتىندە نازارباەۆ استانادا بىرنەشە رەت الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن ۇيىمداستىردى, استانادا ەۋروپا قاۋىپ­سىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيى­مىنا, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيى­مىنا جانە يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ 38-سەسسياسىنا توراعا بولدى, استانا ەكونوميكالىق فورۋ­مى مەن شەتەلدىك ينۆەستورلار كەڭە­سىنە جەتەكشىلىك ەتتى. ال بىلتىر دۇركىرەپ وتكەن ەكسپو-2017 حالىق­ارالىق كورمەسىنە دۇنيە ءجۇزىنىڭ ءىرى مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ ارنايى كەلۋى قازاقستاننىڭ الەمدىك قاۋىم­داستىق الدىنداعى بەدەلىن ودان ءارى ايشىقتاي ءتۇستى. استانانىڭ الەمدىك قارجى ورتالىعىنا اينالا باستاۋى دا – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەمەل ساياساتى مەن قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى.

وسىنداي ەرەن ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا بۇگىندە بۇكىل الەم استانانى دۇنيە­جۇزىلىك بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ التىن بەسىگى رەتىندە مويىنداپ ۇلگەردى.

استانا قازىرگى تاڭدا دۇنيە جۇ­زىندەگى ەڭ ساۋلەتتى قالالاردىڭ ءبىرى بو­لۋىمەن قاتار, ءوندىرىسى مەن شا­عىن جانە ورتا بيزنەسى قارىشتاپ دا­مى­عان الىپ شاھارعا اينالدى. ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2017 جى­لى استانا تۇرعىندارىنىڭ 63%-ى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ, 1 تريلليون تەڭگەدەن اس­تام سومادا بيۋدجەتكە ءتۇسىم جاساعان. ەل­وردا­داعى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەك­تىلەرىنىڭ 100 مىڭنان اسۋى دا بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى مول ەكەنىن اڭعارتادى.

استانانى اقمولاعا اۋىستىرۋ تۋرالى ءسوز بولعاندا كوپشىلىك الماتى­نىڭ اسەم تابيعاتىن قيماي, ۇسكىرىك ايازى مەن سارى ماساسى ارقىلى عانا بەلگىلى اقمولانى مەنسىنبەي, «ەڭ بولماسا ءجوندى تال دا وسپەيدى» دەگەن سوزدەر دە ايتقان بولاتىن. سوندىقتان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1997 جىلدىڭ وزىندە-اق «جاسىل بەلدەۋ» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا بۇي­رىق بەردى. قالانى ازىناعان جەلدەن ساق­تاپ, تازا وتتەگىمەن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان «جاسىل بەلدەۋ» جوباسى اياسىندا 84 مىڭ گەكتار القاپقا اعاش­تىڭ 60-تان اسا ءتۇرى وتىرعىزىلدى. العا­شىندا نازارباەۆتىڭ بۇل باستاماسىنا دا كۇمانمەن قاراعاندار از بولعان جوق. ولار ارقانىڭ سايىن دالاسى ورماندى ولكەگە اينالاتىنىنا سەنبەدى. الايدا بۇگىنگى ناتيجە ەلباسى باستاماسىنىڭ باتىل قادام بولعانىن ايقىن دالەلدەيدى. بۇل باعدارلاما بويىنشا 2020 جىلى استانا ماڭايىنداعى ورمان كولەمى 100 مىڭ گەكتارعا جەتۋى ءتيىس.

ءيا, استانا – پرەزيدەنتتىڭ ءتول تۋىندىسى. استانا مەن نۇرسۇلتان نازار­با­ەۆتى ءبىر-بىرىنەن بولە-جارىپ قاراۋ مۇمك­ىن ەمەس. ۋاقىت وتەر, حالقىمىز جاڭا عا­سىرلارعا دا امان-ەسەن جەتەر. قازاق مەم­لەكەتى بۇدان دا جاقسى زاماندى با­سىنان وتكەرەر. سوندا استانا تۋرالى اڭگىمە قوزعالسا, نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى ەسىمى ەلوردامەن بىرگە ايتىلا­تى­نى اقيقات. اقىندار استانا جايلى جىر جازسا, نۇرسۇلتان نازارباەۆ سول جىر­­دىڭ باستى قاھارمانى بولاتىنى ءسوزسىز. جازۋشىلار استانا تۋرالى تول­عا­نىپ, قالام تارتسا, پرەزيدەنت نازار­با­ەۆتى اينالىپ وتە المايتىنى – تاعى ءبىر شىندىق. باسقاشا بولۋى ەش مۇمكىن ەمەس.

قادىرلى اعايىن, شاعىن ماقالا اياسىندا ەلباسىنىڭ قازاق مەملەكەتىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىن, ول كىسىنىڭ تاريحي تۇلعا رەتىندەگى بەينەسىن تولىق اشىپ كورسەتۋ مۇمكىن ەمەس. نۇرسۇلتان نازار­باەۆ حالقىمىزدىڭ بىرنەشە مىڭ­جىلدىق تاريحىنداعى ۇلت ءۇشىن تۋ­عان ۇلى تۇلعا ەكەنى – بالتالاسا بۇ­زىلمايتىن اقيقات ءسوز.

تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ,

«بايسەركە-اگرو» كوپفۋنكتسيونالدى اگروحولدينگىنىڭ پرەزيدەنتى