مىرزا حايدار دۋلاتي تاعىلىمى

مىرزا حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي-راشيدي» اتتى جاۋھار ەڭ­بەگى تۋرالى بۇعان دەيىن دە بىر­نەشە ماقالا جازىپ, كونفەرەنتسيا­لاردا باياندامالار جاساعان بولسام دا, ونى قايتا پاراقتاپ زەردەلەي وقۋىما سەبەپ بولعان ەلباسىنىڭ «بو­لا­شاققا باعدار: رۋحاني جاڭ­عى­رۋ» اتتى باعدارلامالىق ەڭ­بە­گىن­دە كوتەرىلگەن كوكەيكەستى وي-پى­كىر­لەر ەدى.

تاريحي سانا دەگەنىمىز عاسىرلار قويناۋىنان بۇگىنگە جەتكەن تاريحي ادەبيەتتەر ارقىلى ۇرپاقتان-ۇر­پاققا باعدارشام بولىپ الدى-ار­تى­مىزدى جارقىراتىپ تۇراتىن ماڭ­گىلىك قۇبىلىس. تاريح تەك تاريح ءۇشىن جازىلمايدى. ونىڭ تۇپكى ءارى بەل­سەندى قىزمەتى ۇرپاقتىڭ تاريحي سا­ناسىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتىپ, بولاشاققا باعدار سىلتەۋ بولسا كە­رەك. ەندەشە, «تاريح-ي-راشيدي» – ءمان-ماعىناسى ماڭگى ولمەيتىن, بۇ­گىنگى جاس تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ كوسەگەسىن قايتسەك كوگەرتەمىز دەپ تول­عاناتىن بارلىق قازاقتار ءۇشىن تاعى­لىمدىق-تاربيەلىك ماڭىزى ورا­سان زور جادىگەرلەردىڭ ءبىرى. رۋحا­ني جاڭعىرۋدىڭ تاريحي قاينار كو­زىن وسى اسىل مۇرادان تاپقانداي بول­دىم. 

مىرزا حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي-راشيدي» اتتى ەڭبەگىندە جا­زى­لۋىنشا, «1514 جىلى ەرەجەپ (رادجيپ) ايىندا سۇلتان سايد حان قاش­قاردا تاققا وتىرعان». ول ءوزىن موعول­ستاننىڭ ۇلى حانى دەپ جاريالادى, استاناسى قاشقار قالاسى بولدى. كوپ وتپەي استاناسىن جاركەنت قالاسىنا اۋىستىردى. وسىعان وراي بۇل حاندىق «جاركەنت حاندىعى» دەپ تە, «سايديا حاندىعى» دەپ تە اتالاتىن بولعان.

سۇلتان سايد حان شاعاتايلىق موعولستان حانى تۇعلىق تەمىردىڭ 8-ۇرپاعى ەدى. سايد حان قاشقار­دىڭ بيلىگىن م.ح.ءدۋلاتيدىڭ نەمەرە اعا­سى ابۋباكىر سۇلتاننان تارتىپ العان بولاتىن.

جاركەنت حاندىعىنىڭ العاشقى كەزىندەگى اۋماعى «تاريح-ي-راشيدي-دە» شىعىستا قىتاي (قىتايدى بيلەگەن چىڭ, ميڭ ديناستياسى) شەكاراسىنان, وڭتۇستىگى قوتانعا دەيىنگى ۇلان دالانى قامتيتىندىعى, ال حان­دىق داۋىرلەگەن تۇستا ءتاڭىرى تاۋى­نىڭ تۇستىگى مەن تەرىستىگىنەن اسىپ, ىستىقكولدى بالقاش كولىنىڭ وڭ­تۇس­تىگىنەن فەرعانا ويپاتى مەن باداحشانا جانە ۋاحاندى كوك­تەي ءوتىپ, تيبەت پەن كاشميرگە دەي­ىن-

گى كەڭ-بايتاق وڭىرگە بيلىك جۇر­گىزگەندىگى بەلگىلى. «جاركەنت حان­دىعى» داۋىرلەگەن زامان كەرەي مەن جانىبەك حاندار نەگىزىن قالاعان قا­زاق حاندىعىنىڭ دا بارىنشا كۇشەيىپ, ورتالىق ازياداعى اس­كە­ري-ساياسي, ەكونوميكالىق جانە ما­دە­ني وقيعالارعا تىكەلەي ىقپال ەتىپ وتىر­عانى «تاريح-ي-راشيديدە» ۇدايى ءسوز بولىپ وتىرادى.

تاريحتان بەلگىلى بولعانداي, «جاركەنت حاندىعى» قۇرىلۋدىڭ الدى-ارتىنداعى ورتالىق ازيا­داعى شايبان مەن شاعاتاي سۇل­تان­دارىنىڭ اراسىنداعى تاق تالاسى قوزدىرعان قاندى قىرعىن تۇتاستاي 3 عاسىرعا سوزىلىپ, قالالار قاڭىراپ, دالالار اڭىراپ, حالىق بارىنشا كۇيزەلدى.

موعولستان اۋماعىنىڭ تەرىستىگى مەن باتىسىندا كۇشەيە باستاعان قازاق حاندىعى مەن ونىڭ شىعىس-وڭ­تۇستىگىندە بوي كوتەرگەن «جاركەنت حاندىعىنىڭ» تاريح ساحناسىنا شىعۋى ورتالىق ازيانى جايلاعان وسىن­­داي كۇيزەلىستى جاعدايدى توق­تا­تۋعا تىكەلەي اسەر ەتتى. 

164 جىلعا سوزىلعان (1514-1678 جىلى) جاركەنت حاندىعى تۇسىن­دا جاعداي تۇبىرىنەن وزگەردى. ەڭ ما­ڭ­ىزدىسى, حاندىق اۋماعىندا تى­نىشتىق ورنادى, شارۋاشىلىق جول­عا قويىلىپ, حالىق تۇرمىسى جاق­ساردى. وقۋ-اعارتۋ, مادەنيەت قار­قىنداپ ءوستى, دامىدى. وسىنداي يگى­لىكتى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا ءوز زا­ما­نىنىڭ اسا ءبىلىمدار, كورەگەن ءارى يماندى كوسەمى, اكەلى-بالالى سۇل­تان سايد حان مەن ءابدراشيد حان­دار بولعانىن, سول ءبىر يگىلىكتى باس­تامانى جۇزەگە اسىرۋعا ءوزى دە با­رىنشا ات سالىسقانىن مىرزا حاي­دار دۋلاتي تەبىرەنە جازعان بو­لاتىن.

م.ح.دۋلاتي تاريحي وقيعا­لار­دى, تاريحي تۇلعالاردىڭ بەت-بەي­نەسىن قالاي اشىپ, قالاي بەر­گەن­دىگى جونىندە بىلاي دەيدى: «...ءبىز­دىڭ شەجىرەشىلەردىڭ سالتى – ۇرپاق­تار­دىڭ شەجىرەسىن قالاي بولسا ءدال سول قالپىندا بايانداپ بەرۋ كە­رەك. ويتكەنى ءبىز پاتشالاردىڭ تەك جاقسى ادەتتەرىن عانا جازىپ, ءجون­سىز قىلىقتارىن بۇگىپ قالماي, الەم جۇرتى تۋرالى تاريح ساقتالىپ قا­لۋ ءۇشىن, بارلىق وقيعانى تۇگەل بايان­داپ قالدىرۋعا ءتيىسپىز. كەيىنگى ۇر­پاق ءوز اتا-باباسىن ارىدەن (قايدان تارالاتىنىن) ءبىلىپ قانا كويماي, سونىمەن قاتار جاقسى مىنەز بەن ۇنامسىز قىلىقتىڭ قانداي پايدا-زيان اكەلەرىن باعامداپ وتىراتىن بولۋى كەرەك. بالكىم, بۇل ناسيحاتتى قابىلداپ, ىزگى ىستەرگە كىرىسەر, ءارى كەي­ىن ءوزىن قۇران وقىپ, ەسكە الۋى ءۇشىن تەنتەك قىلىقتاردان بويىن اۋ­لاق ۇستار».

مىرزا حايدار دۋلاتي تاريح جا­زۋ­دا ءوزى ۇستانعان وسى قاعيداعا با­رىنشا ادال بولدى. ءوزىنىڭ نەمەرە اعاسى بولسا دا, ز ۇلىمدىعىمەن اتى شىققان سۇلتان ابۋباكىر (48 جىل قاشقاردى بيلەگەن) قاتارلى قا­تىگەز حانداردى اياۋسىز اش­كە­رەلەپ وتىرادى. باسقالارعا قىل­عان جا­ماندىق ءوزىن تاپپاي قوي­ماي­تى­نىن سان تاعدىرلارمەن دا­لەل­دەيدى.

م.ح. دۋلاتي پاتشالار جونىندە بى­لاي وي تولعايدى:

«شىن مانىندە وپاسىز دۇنيە باي­لىققا سۇيەنبەگەن پاتشا ناعىز پات­شا, ويتكەنى وپاسىز دۇنيە وت­پەلى, تۇراقسىز. بايلىق دەگەنىمىز – ادى­لەت­تىلىك پەن يگىلىكتىڭ سالتانات قۇ­رۋى, ءارى يماندىلىق باقىتى – جۇ­ماق باعىنا وسى الەمنەن جەتەدى».

«جاركەنت حاندىعىن» قۇرىپ, ونى گۇلدەندىرگەن سۇلتان سايد حان مەن ونىڭ تاق مۇراگەرى راشيد سۇل­تان (1533-1569 ج.) جونىندە ءسوز بولعاندا تاريحشى مىر­زا حاي­دار ەرەكشە قۇرمەت, ما­داق-ما­راپاتتارمەن اسپانداتا اس­پەت­تەيدى.

«تاريح-ي-ءراشيديدىڭ» 68-تاراۋىندا: «سۇلتان سايد حان قادىرلى, باقىتتى جانە قۋاتتى پاتشا ەدى. ءارتۇرلى قاسيەت دارىعان, ماقتان ەتەرلىك مىنەز-ق ۇلىق بويىنا بىتكەن. ...اڭگىمەسى وتە ايشىقتى, تۇرىكشە دە, پارسىشا دا سوزگە شەشەن بولاتىن. ...ونىڭ جومارتتىعىندا شەك جوق ەدى. مەن 24 جىل ونىڭ قىزمەتىندە بولدىم. ول ەرجۇرەكتىگىمەن دە ءوز قاتارلاستارى اراسىندا ەرەك­شە­لەنەتىن. ...مەن ءوز باسىم موعول ۇلى­سىندا دا, وزبەكتەر مەن شاعا­تاي­لار­دان دا, سول سياقتى قۇرالايدى كوز­گە اتاتىن مەرگەن جاندى كورگەن ەمەس­پىن. ...مەن مۇنداي جاراتىلىسى ءمارت جاندى سيرەك كەزدەستىردىم. ...ال بىلىمدارلىعىنا كەلگەندە مەن وعان تەڭ كەلەر كىسى كورمەدىم. ... پار­سىشا, تۇرىكشە, ارابشا وتە ساۋاتتى, دۇرىس, ءمىنسىز جازاتىن.

تۇركى تىلىندە ءمىنسىز, ادەمى ينشا-شىعارما جازعاندا وعان باس­قا­­لار­دىڭ تەڭەسۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. ولەڭ شى­عارعاندا ونىڭ كۇش-قۋاتى مەن دا­رىنىنا تەڭ كەلەر ادام وتە سي­رەك كەز­دەسەتىن», دەپ اعىنان اقتارىلا سىر اشادى.

ءبىز كوركەم ادەبيەتتى 70 جىل بويى قازان توڭكەرىسىنىڭ تەتىگى مەن تە­­گەر­­شىگىنە بايلاپ بەرگەن سوتسيالي­زم دوگماسى بويىنشا باعالاپ كەل­دىك.

مىرزا حايدار دۋلاتي تامسانا ۇلىقتاعان سايد حان, راشيد حاندار دەڭگەيىنە جەتكەن سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ۇلى پاتشالار الەم تاريحىندا وتە سيرەك كەزدەسەتىنىن بۇگىنگى ۇرپاق ەندى بىلە باستادى. تاريحشى مەن سىنشىلار, ادەتتە, ءوز زامانداستارى جونىندە ونشا ءادىل بولا بەرمەيتىنى بەلگىلى. ال م.ح.دۋلاتي كەرىسىنشە, ونىڭ سۇل­تان سايد حاننىڭ بويىنداعى ەرەكشە قاسيەتتەرىن ساناپ تاۋىسا الماي قي­نال­عانداي بولادى. 

وسىنداي ەرەكشە قابىلەت پەن كىسى­لىك نۇرىنا بولەنگەن سايد حان «جاركەنت حاندىعىن» از عانا جىل­دار ىشىندە وركەندەۋدىڭ شە­گىنە جەتكىزە الدى. حاندىق اۋما­عىندا ديحانشىلىق پەن مال شارۋا­شى­لىعى بارىنشا دامىدى. قالالار كوركەيتىلىپ, جولدار, كوپىرلەر, بە­كىنىستەر قايتا جاسالىپ, باۋ-باق­شالى سالتانات سارايلارى بوي كو­تەر­دى. مەكتەپ-مەدرەسەلەر كوپتەپ اشىل­دى. ولار نەگىزىنەن مەملەكەت پەن ۋاحىپالەردىڭ قاراجاتىنا سۇيە­ندى.

سايد حان ءوزى وقىمىستى, جان-جاقتى جەتىلگەن ونەر يەسى بول­عان­­دىقتان, جاركەنت حاندىعى اۋما­عىن­دا تۇراتىن ايگىلى اقىن-جازۋ­شى­لاردى, ونەرپاز مۋزىكانتتاردى, حاتتاتتار مەن ساۋلەتشىلەردى حان ورداسىنا الدىرىپ, ولاردىڭ شى­عار­ماشىلىقپەن ەركىن, الاڭسىز اي­نا­لىسۋىنا بارلىق جاعدايدى جا­ساپ بەرەدى. سوندىقتان ول زامان­دا حاندىق شەگىنەن شالعايدا جات­قان بۇحارا, سامارقاند, كاش­مير, ءۇندىستان قالالارىنان وقىمىس­تى­لار مەن ونەرپازدار جانە ءبىلىم, ونەر جولىن قۋعان جاس تالانتتار قاش­قار مەن جاركەنتكە اعىلىپ جاتا­تىن بولعان. 

ورتالىق ازياعا داڭقى كەتكەن قاشقارداعى «حاندىق مەدرەسە» مەن جاركەنت قالاسىنداعى «حاندىق مەدرەسە» جانە سونداعى «ديۋانحانا» (مەم­لەكەتتىك كىتاپحانا) ءدال وسى جار­كەنت حاندىعى تۇسىندا بوي كو­تەر­گەن ءبىلىم, عىلىم وردالارى ەدى. بۇل ءبىلىم وردالارىندا ءوز زا­ما­نىنىڭ ايگىلى عۇلامالارى قى­دى­ر­­حان ياركەندي قاتارلى عالىم­دار ساباق بەرەتىن. ولار اراب ءتىلى, پارسى ءتىلى, ۇردۋ ءتىلى, ەسەپ, تاريح, ادەبيەت, مادەنيەت, مەديتسينا, استرو­نوميا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالا­سى بىلىمدەرىن كەڭىنەن وقىتىپ, ما­ماندار دايىندايتىن.

ءدىن عۇلامالارى يسلام نەگىز­دەرى مەن قۇران كارىم, حاديس, شا­رىپ­تەردەن جان-جاقتى حاباردار يسلام في­لوسوفتارى مەن بىلگىر تەولوگتار­دى تاربيەلەپ شىعاردى. سايد حان­نىڭ مۇراگەر بالاسى راشيد حان تۇ­سىندا بۇل ۇردىستەر بارىنشا كور­كەيىپ, كەمەلدەنە ءتۇستى.

م.ح.دۋلاتي ول جونىندە بىلاي دەپ جازدى: «بۇگىندە, 453 (1546-1547 ج.) جىلى, مارتەبەلى سايد حاننىڭ ورنىنا حان تاعىنا مۇرا­گەرى ءابدىراشيد حان وتىرىپ, بيلىك ەتۋدە. بۇل «تاريحتى» مەن, مۇ­حام­مەد حايدار پاقىر, وعان ار­ناپ مۇ­حاباسىندا قادىرلى ەسىمىن اسپەت­تەپ جازدىم». 

ءابدىراشيد حاننىڭ سوزگە ەرگىش­تى­گىنەن مەملەكەتتىڭ تالاي كورنەكتى تۇلعالارى زارداپ شەككەنىن, ءوزىنىڭ دە كابۋل مەن كاشميرگە كەتۋىنە سەبەپشى بولعانىن وكىنە ەسكە السا دا, مىرزا حايدار تاريحي شىندىق الدىندا ادال, ءادىل, شىنشىل, يماندى قايراتكەر رەتىندە ءوزىن كورسەتە بىلەدى. ول بۇل تۋرالى بىلاي دەيدى:

«حان ىستەردى تالداپ شەشۋدە, كىسى تاڭداۋدا وسالدىق كورسەتكەنىمەن, دەنساۋلىعى مىقتى, ءسوز ورايىن تاۋىپ سويلەۋدەن قاتارلارىنان الدا بو­لاتىن.

...ونىڭ ءمارت قولدارى الۋان ءتۇر­لى ساز اسپاپتارىن شەبەر جان­دان­­دىرىپ ورىندايتىنى سون­شا­لىق, ونىڭ جانىندا شولپان ەچانگى اۋەندەرى سولعىندانىپ (شولپان – باقىت جۇلدىزى, اۆتور ونى ءان­شى-سازگەر دەپ العان, اۋد.) ءھام ساز باعىندا سايراعان بۇلبۇلدار اۋە­نى كومەسكى تارتىپ قالاتىن. شارا­پات­تى شابىتى قاراسوزدىڭ ءوزىن جا­قۇت جىر­عا اينالدىراتىن. ونىڭ قابى­لەت دارىنى نازىك تە تالعامپاز سيپات بايقاتاتىن». 

ءار ەل تاريحشىلارى «قاشقار حاندىعى», «جاركەنت حاندىعى», «سايديا حاندىعى», «سايديا موعول مەم­لەكەتى» دەپ اتاعان ەلدىڭ مەم­لە­كەت­تىك قۇرىلىمى مەن ساياسي, مادەني احۋالى جانە حالقىنىڭ ەتنيكالىق قۇ­رامى جونىندە ءبىر-بىرىنە مۇلدەم كە­رەعار پايىمداۋلار مەن توپشىلاۋلار ايتىپ كەلەدى. اسىرەسە شىعىستۇركىستاندىق تاريحشى, ادە­بيەتشى عالىمداردىڭ پىكىرلەرى تىم وقشاۋ ءارى بارىنشا وعاشتاۋ قا­لىپ­تاسقانىن بايقايمىز. ەندى سون­داي پىكىرلەردىڭ ءبىر-ەكەۋىنە توق­تالا كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىز.

ءبىرىنشىسى – مىرزا حايداردىڭ وزىنە اتاتەك رەتىندە قولدانعان دۋلاتي – دوعلات اتاۋى جونىندە ۇرىم­جىدە 1993 جىلى جارىق كورگەن «ۇيعىر ادەبيەتى تاريحىنىڭ» II تو­مىن­دا بىلاي دەپ جازىلعان: حيج­رانىڭ 615 جىلى (1218 ج.) شىڭعىس حان التىنشاھار رايونىنا ۇيعىرلاردان ماڭلاي سۋۆيە دەگەن ءبىر ادامدى ءۋالي ەتتى. ماڭلاي سۋۆيەنىڭ ءبىر اياعى اقساق (كەمتار) بول­عاندىقتان, شىڭعىس حان ونى «دوعلات» دەيتىن. (دوعلات – موڭعول تىلىندە «اقساق» دەگەن ءسوز – ءا.ر.). وسىعان وراي 1224 جىلعا دەيىن التى شاھاردى بيلەگەن ماڭلاي سۋۆيە اۋلەتى تاريحتا دوعلات اۋلەتى (ديناستياسى) دەپ اتالادى. دەمەك, دوعلات اۋلەتىنىڭ 1-بيلەۋشىسى – ماڭلاي سۋۆيە. ماڭلاي سۋۆيە دوعلات بولادى. ول ادام ۇيعىر بولىپ شىڭعىس حاننىڭ جاقىن ادامى ەدى».

بۇل جازبالار تاريحي شىندىققا ساي كەلمەيتىنىن باسقا ەمەس «تا­ريح-ي-ءراشيديدىڭ» اۆتورى م.ح.ءدۋلا­تي­دىڭ ءوزى بىلايشا جوققا شىعارعان بو­لاتىن.

شىڭعىس حان ءتورت بالاسىنا ۇلەس بەرگەندە: «موعولستاندى تو­لىق, قارا قىتايدى, تۇركىستان مەن ماۋرەناحردى شاعاتاي حان­عا بەردى... سول بولىنگەن ۇلەستە دۋلات­تار­دىڭ ۇلەسى شاعاتاي حانعا ءتيدى. شاعاتاي حان دۋلاتتارعا ماڭلاي سۇبەنى تاپسىردى. «ماڭلاي سۇبە» – «كۇنگەي جاق» دەگەن ماعىنانى بىل­دىرەدى». ماڭلاي سۇبە ءبىر جاعى شاش­پەن, ەكىنشى جاعى شالىش, ىستىقكول جانە ءبىر تاراپى سارى ۇيعىرلارمەن شەكارالاسىپ جاتىر. وسى ءتورت تاراپتىڭ شەگىندە قاشقار مەن قوتان ورنالاسقان. دۋلاتتاردىڭ وسى ولكەسىنە العاش بيلىك ەتكەن ءامىر بايداحان (باي­دو­عان) ەدى. ءامىر بايدوحاننان (بۇل جەر) رۋ­دان-رۋعا, عاسىردان-عا­سىرعا, پەرزەنت­تەن-پەرزەنتكە مۇ­را­عا قالىپ, جوعارىدا بايان­دالعان مىرزا ءابۋ باكىرگە وتكەن».

تاسقا باسىلعان وسى جازبالارعا قار­سى قانداي ءۋاج ايتۋعا بولادى؟ وسىن­شاما بۇرا تارتۋ كىمگە, نەگە كەرەك بولدى ەكەن؟ كەزىندەگى جانە بۇگىنگى تاڭداعى يمپەريالاردىڭ «بۇ­راتانالاردى بۇراتانالارعا قار­سى ايداپ سالۋ ارقىلى ءبولىپ ال دا بيلەي بەر» ساياساتى ءبىزدىڭ تۇركى حا­لىق­تارىنا ابدەن ءسىڭىپ كەتكەنى وكى­نىشتى-اق. 

تاريح عىلىمىندا قالىپتاسقان وسىن­داي ۇساق, قيسىق, سوندىقتان دا اسا زالالدى پىكىر اعىمى تاۋەل­سىز­دىككە قولى ارەڭ جەتكەن بۇگىنگى ءتۇبى ءبىر تۋىسقان دەلىنەتىن تۇركى حالىقتارى عالىمدارى اراسىندا دا ءجيى بوي كورسەتىپ كەلە جاتقانى وكىنىشتى-اق.

2002 جىلى تۇركىستان قالاسىندا وتكەن ء«بىرىنشى حالىقارالىق تۇر­كولوگيا كونگرەسى» قابىلداعان قاۋ­لىدا تۇركى حالىقتارىن ءبىر-بىرى­نە جاقىنداستىرىپ, ورتاق تا­ريح جاساۋعا شاقىرعان سالدار­لى ۇسىنىستاردىڭ كەيبىرىن ەستە­رى­ڭىز­گە سالايىق. وندا: ء«بىر جۇيەگە كەل­تى­رىل­گەن ەجەلگى تۇركى حالىقتارى تا­ري­حى مەن كونە ادەبيەتى وقۋ باع­دار­لامالارىندا كورىنىس تاپسىن. ەجەلگى تۇركىلەردىڭ تاريحى مەن ادەبيەتى بويىنشا تاريح, فيلوسوفيا, فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرىندە ار­نايى كۋرستان ءدارىس بەرىلسىن. ورتا عاسىرلارداعى ورتاق ادەبيەت تۋ­رالى ءارتۇرلى زەرتتەۋلەردى ورتا­لىقت­اندىرۋعا, زەرتتەۋ جەمىستەرىن بىر­لەسىپ پايدالانۋعا نازار اۋدارىل­سىن».

عىلىمي كونفەرەنتسيالار مەن دابىرالى كونگرەستەر وتكى­زۋ­دەگى ماقسات – تۋىسقان تۇركى حالىق­تا­رى­نىڭ باسىن قايتسەك قوسامىز, ورتاق عى­لىمي مىندەتتەرىمىزدى قالاي جۇ­مى­لا اتقارا الامىز دەگەن ىزگى ني­ەتتەن باستاۋ السا, باسقوسۋلار ارا­سىنداعى ساباقتاستىق پەن ءداستۇر جال­عاستىعى ايقىندالۋى كەرەك بولماي ما؟ ءار جىلدارى ءوتىپ جاتاتىن م.ح.دۋلاتي وقۋلارى اراسىندا سونداي ءداستۇرلى ساباقتاستىق بار ما؟ بولسا قايسىلار؟ كەلەشەك دۋلاتي وقۋلارىندا قانداي جاڭالىق بولادى دەپ كۇتەمىز؟ م.ح.دۋلاتيدەي ور­تاق ماقتانىشىمىزدى ءوز دەڭ­گەي-دارەجەسىندە تانىپ بىلدىك پە؟ م.ح.ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي-را­شيدي» اتتى ۇلى ەڭبەگىن زەرتتەپ-زەر­دەلەۋ ارقىلى جاس تاۋەلسىز تۇركى رەس­پۋبليكالارى بۇگىنگى ومىرىمىزگە قان­داي تاعىلىم-تاربيە الا الادى؟ ورتا عاسىردا ەۋرو-ازيا مەن ءۇن­دى-قىتايدى ءدۇر سىلكىندىرگەن ۇلى تۇركى قاعاناتتارى قايدا كەتتى؟ 

«كەدەن كەدەن بولدى, كەدەرگى نەدەن بولدى» دەيتىن اتالى سوزگە بۇ­گىنگى تۇركى تۋمالارى بايسالدى انىق­تاما تابا السا عانا «دۋلاتي وقۋ­لارى» ءوز ماقساتىنا جەتكەن بو­لار ەدى. 

ۇلى ويشىل مىرزا حايدار تاريح جازۋدا بولسىن, باسقا ىستەردە بول­سىن ۇستانار قاعيداسىن بىلاي تۇ­يىن­دەيدى: «...شىندىقتان شەگىنۋ قا­تەلىك بولماق. [اڭگىمەنى بايانداۋدا] ارتىق نارسەلەرگە ۇستامدىلىق جا­ساۋ, سونىمەن قاتار [وقيعانى] جا­زۋدا ءۇنسىز قالماۋ – شىندىقتى اي­تۋداعى پارىز».

تاريح تەك تاريح ءۇشىن ەمەس, ءبىز­دىڭ بۇگىنىمىز بەن ەرتەڭىمىز ءۇشىن قىز­مەت ەتكەندە عانا قۇندى ءارى ءمان­دى بولماق.

ءبىر عانيبەتى, «تاريح-ي-ءراشي­ديدى» وقىپ-زەردەلەۋ, تانىمدىق-تا­عى­لىمدىق ۇلگى-ونەگە الۋ جو­لىن­­­داعى «دۋلاتي وقۋلارى» تەككە كەت­پەگەنى, ءوز جەمىسىن بەرە باس­تا­عانى ەدى.

پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن استانادا شاڭىراق كوتەرگەن حالىق­ارا­لىق تۇركى اكادەمياسى قولعا العان يگى ىستەر وعان دالەل بولا الادى. «تۇركى حالىقتارى تاريحى» وقۋ­لىعىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى, ورتاق «تۇركى حالىقتارى ادەبيەتى» اتتى وقۋ­لىق پەن حرەستوماتياسىنىڭ جارىق­قا شىعۋى, م.ح.ءدۋلاتيدىڭ قاي­تا باسىلعان «تاريح-ي-ءراشيدي­دىڭ» كوپ تارالىممەن شىعۋى, تۇركى اكادە­مياسى باسشىلىعىنىڭ جىگە­رلى جاستار قاتارىنان تولىعۋى, ت.ب. يگى ىستەر قۋانتادى.

ۇلى بابامىز بۇگىنگى عىلىم جولىنا تۇسكەن ۇرپاقتارىنا بىلايشا ءتىل قاتىپ: «سوندىقتان عىلىمدى كۇنكورىستىڭ قۇرالى رەتىندە پايدالانىپ, ونى جوعارى دارەجەگە جە­تۋگە قولداناتىن عالىمداردان اۋ­لاق بولۋ كەرەك. ...ال زىكىر سالىپ, بيلەيتىن, قولىنا تۇسكەن كەز كەل­گەن نارسەنىڭ ءبارىن الىپ, تال­عاۋسىز جەيتىن دارۋىشتەردەن ساق بول­عان ءجون. سۋننيت سەنىمىنە نۇق­سان كەلتىرەتىن ماعريفات پەن ءتاۋ­حيد­تى تىڭداۋدان قاشىق بولعان ءلا­زىم. اقيقاتتى تانۋ نۇرىنىڭ پاي­دا بولۋى ءۇشىن اللانىڭ ەلشىسى مۇ­حام­­مەدتىڭ [اللانىڭ وعان سالەمى بول­­سىن] ۇستانعان جولىمەن ءجۇرۋ كە­رەك».

بۇل ۇندەۋ ءسوزدى بارلىق ۋا­قىت­­­تاعى بارشا عالىمدار مەن مۇ­مىن­­دەرگە ايتىلعان عيبرات دەپ قا­بىلداعان ءجون بولار.

الىمعازى داۋلەتحان,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى