قازاق حالقىنىڭ «اسىڭ باردا بەرىپ ءجۇرىپ ەل تانى, اتىڭ باردا جەلىپ ءجۇرىپ جەر تانى» دەگەن ماقالىنىڭ بۇگىندە ماڭىزى جوعارى. ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن كارىگە دەيىن شەت مەملەكەتتەرگە ساياحات جاساۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. سول ساياحاتتى جانداندىرۋعا جاڭا باعىت «ترەۆەل-جۋرناليستيكا» كومەكتەسۋدە دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ترەۆەل-جۋرناليستيكا (اعىلشىنشا travel-journalism) گەوگرافيا, تاريح, مادەنيەت, تۋريزم تۋرالى عىلىمدى قامتىعان, ادامدارعا ساياحات جايىندا مالىمەتتەر ۇسىناتىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ جاڭا باعىتى.
ساياحات جۋرناليستيكاسى اقپارات ارقىلى قوعامنىڭ كوممۋنيكاتيۆتىك ينتەگراتسياسىن جۇرگىزەدى, سونداي-اق بەلگىلى ەتيكالىق نورمالاردى, مادەني نەگىزدى بەلگىلەيدى. ترەۆەل-جۋرناليستيكا ەلەمەنتتەرى ماسسمەديادا حارد-نيۋستان (hard-news) سوفت-نيۋسقا (soft-news), ياعني سالماقتى اقپاراتتان ويىن-ساۋىققا دەيىنگى ارالىقتى قامتيدى. بۇگىنگى تاڭداعى ترەۆەل-باعدارلامالار شىن مانىندە بىرنەشە جانردىڭ قوسپاسىنان تۇرادى. مىسالى, تاريحي-گەوگرافيالىق حابارلار عىلىمي-دەرەكتى فيلمدەر مەن جولساپار وچەركتەرىنەن, تانىمدىق دارىستەردە تۋىندايدى. ترەۆەل-جۋرناليستيكا حالىقارالىق قاتىناستا ۇلكەن ماڭىزعا يە. سونىمەن قاتار ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا, ادامداردىڭ ءتىل ۇيرەنىپ, جان-جاقتىلىعىن ارتتىرۋىنا كومەكتەسەدى جانە وزىندىك دارەجەدە تۋريستەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە دە سەپتىگىن تيگىزەدى.
«Travel» ۇعىمى نەگىزىنەن وركەنيەتتى زاماندا جاڭا تەرمين بولىپ ەنگەنى عانا بولماسا, ونىڭ تاريحى تەرەڭنەن باستالادى. ءحىح عاسىرعا دەيىن «ساياحات» بەلگىلى ءبىر ەلدەر تۋرالى اشىق مالىمەت الۋ كوزى بولىپ كەلدى. جەر بەدەرى, گەوگرافياسى, حالىق سانى, شارۋاشىلىعى, تاريحى جايىنداعى قۇندى اقپارلار سول زامانداعى ساياحاتشى-عالىمداردىڭ ارقاسىندا كوپشىلىككە بەرىلىپ وتىرعان.
سوڭعى جىلدارى جەكە جانە ەكسترەمالدى تۋريزم ايرىقشا دامىپ كەلەدى. وتباسىمەن جانە جەكە ساياحاتشىلار ساپاردان العان اسەرلەرىمەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە ۆيدەوبلوگ جۇرگىزۋ ارقىلى, ءارتۇرلى پوستار جازۋ ارقىلى ءبولىسىپ جاتادى. كەيبىرەۋلەرى جەلىدەگى دوستارىمەن سويلەسىپ, ءبىر-بىرلەرىنە كەڭەس بەرىپ, قاي جەرگە بارۋعا بولادى, قاي قوناق ۇيدە توقتاۋعا بولادى دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ الادى. زەرتتەۋشى ن.ماسلوۆا ءوزىنىڭ 1980 جىلى جاريالانعان جولساپار وچەركىندە: «ترەۆەل-جۋرناليستيكا ءوزىنىڭ پالساپاسىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل – بەلگىلى ءبىر اۆتوردىڭ جەكە قابىلداۋ سۇزگىسىنەن وتكەن الەمنىڭ سيپاتى», – دەپ جازعان.
ترەۆەل-جۋرناليستيكا ارقىلى ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ بىزگە قانداي پايداسى بار دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرە كەتەيىك. 2010 جىلدان باستاپ الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرىندە دۇنيەجۇزىلىك تۋريستىك ۇيىمنىڭ «تۋريزم: پەرسپەكتيۆا – 2030» دەپ اتالاتىن باعدارلاماسى قولعا الىندى. ءتۋريزمنىڭ دامۋى ەل ىشىندە تومەندەگىدەي ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى:
– اقشا اينالىمىنىڭ ارتۋىنا;
– ىشكى جالپى ءونىمنىڭ وسۋىنە;
– ادامداردىڭ جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلۋىنە;
– دەمالىس ورىندارى مەن جاڭا تۋريستىك نىسانداردىڭ اشىلۋىنا;
– تۇرعىندار سانىنىڭ وسىمىنە جانە تاعى باسقا جاعىمدى وزگەرىستەرگە.
ترەۆەل-جۋرناليستيكا ءوزارا اقپارات الماسۋدا عانا ەمەس, ەلدەر اراسىنداعى حالىقارالىق قاتىناستىڭ نىعايۋىنا دا سەبەپشى بولادى. ساياحات جۋرناليستيكاسى مەن ءتۋريزمنىڭ ءبىر ارنادا توعىسۋى مەملەكەت ءۇشىن ەكونوميكا سالاسىندا, مəدەنيەت پەن ساياساتتا əكەلەر پايداسى كوپ. مۇنىڭ بارلىعى باق وكىلدەرى جاساعان تۋىندىلاردىڭ, جوبالاردىڭ, ماقالالاردىڭ قالىڭ كوپشىلىك اراسىنداعى رەيتينگىن كورسەتەدى. جالپى العاندا, تۋريزم 1975 جىلدان باستاپ مەملەكەتتەردىڭ ىشكى جالپى ءونىمىن كوتەرۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارىپ كەلەدى ەكەن. ءتىپتى, سوڭعى 10 جىل ىشىندە əلەم بويىنشا تۋريزم ءىجو-ءنىڭ جىل سايىن 4%-عا ارتۋىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. زەرتتەۋشىلەردىڭ بولجامى بويىنشا 2030 جىلعا قاراي əلەمدە ساياحاتشىلار مەن باسقا ەلگە ىسساپارعا باراتىندار سانى 1,9 ملرد-قا جەتپەك. بۇل دەگەنىمىز, 2010 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە كوپ (940 ملن). اتالمىش دۇنيەنىڭ بارلىعى دا ترەۆەل-جۋرناليستيكانىڭ نەگىزىندە كورسەتىلگەن نəتيجە. Əرينە, ونىڭ قولدانىس اياسىنىڭ كەڭەيۋىنە عالامتوردىڭ əسەر ەتكەنىن مويىنداعان ءجون. اقپارات جەدەلدىگى, سونداي-اق كەز كەلگەن مəلىمەتكە قولجەتىمدىلىك, وي-پىكىر الماسۋشىلىق, ءبəرى دە وراسان پايداعا كەنەلتتى. تەحنولوگيانىڭ دامىعان زامانىندا əلەۋمەتتىك جەلىلەردە, سايتتاردا جۋرناليست دايىنداعان ماتەريالداردىڭ ساقتالۋى جəنە ولاردىڭ ۇزدىكسىز شىعىپ تۇرۋى, ادامدارعا نە قىزىقتى ەكەنىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ال بۇگىندە وتاندىق جۋرناليستيكادا ترەۆەل-جوبالار ءداستۇرلى باق-تا ەمەس, عالامتور كەڭىستىگىندە قارقىندى دامۋدا. ءار ءتۇرلى بلوگتار اشىلىپ, ءوزىنىڭ اقپارات دەڭگەيىنە قاراي تۇراقتى اۋديتوريا جيناپ العاندارى دا بارشىلىق. سونىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى حالىقتىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ وتىرعان ترەۆەل-جوبا «7 پريچين سورۆاتسيا ۆ ...» دەپ اتالادى. ايگىلى اكتەر ءانۋار نۇرپەيىسوۆ پەن Santufei.com كومپانياسىنىڭ بىرلەسكەن جوباسىنان وقىرمان قازاقستانداعى قانداي قالالاردى ارالاۋعا بولادى, تۋريستەر قايدا بارۋى كەرەك دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ تابادى. وعان قوسا, قالا تازالىعىن, كولىك قوزعالىسىن, قالا حالقىنىڭ مادەنيەتىن, تاريحي جەرلەر مەن جاڭا عيماراتتاردى بارىنشا شىنايى كورسەتەدى. ءبىرىنشى شىعارىلىم وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, شىمكەنت قالاسىنا ارنالعان. جوبا جۇرگىزۋشىسى ءانۋار وسى جوباسى ارقىلى ىشكى ءتۋريزمدى دامىتىپ قانا قويماي, سونداي-اق تەك ءبىزدىڭ تۇرعىندار ەمەس, شەتەلدەن كەلگەن تۋريستەردى نە قىزىقتىرادى دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەيدى. شىمكەنت قالاسى تۋرالى روليكتە دەندروپارك, «ادام اتا مەن حاۋا انا» اتىمەن اتالعان تاريحي تاس ەسكەرتكىش, اقسۋ-جاباعىلى قورىعى, بىركولىك شاتقالى, اق مەشىت ۇڭگىرى جانە كيەلى تۇركىستانداعى كەرەمەت كەسەنەلەر كورسەتىلەدى. 16 مينۋتتىق روليكتە وڭتۇستىك ءوڭىردىڭ اسحاناسى مەن قوعامدىق ورىنداردا قىزمەت كورسەتۋ دەڭگەيىنە دە باعا بەرىلەدى. جوبانى قولعا العان Alkettik (KZ Travel Vlog) بلوگىندا شىمقالادان بولەك, اقتاۋ, پاۆلودار, وسكەمەن, ورال, الماتى مەن استانا قالالارى جايىندا روليكتەر دە بار. شاعىن ۇجىمنىڭ ماقساتى – وسكەلەڭ ۇرپاققا ءوز تاريحىمىز بەن قاسيەتتى مەكەندەر تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەردەن حاباردار بولۋعا باۋلۋ. قورىتا ايتقاندا, ەلدىڭ ساياحاتقا دەگەن ىقىلاسى ارتقان سايىن ترەۆەل-جۋرناليستيكاعا دەگەن قىزىعۋشىلىق تا ارتا تۇسەتىنى ءسوزسىز. ال ول ءوز كەزەگىندە وتاندىق ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى.
شۇعىلا تۇرلىبەك, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ستۋدەنتى