ءبىر زاماندارى الاشتىڭ اياۋلى ۇلى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ: «ارعى اتام – ەر تۇرىك, ءبىز – قازاق ەلىمىز», دەپ بار داۋىسىمەن جار سالىپ: «الاشتىڭ ارۋاعى جەبەسىن, قولداسىن! اقساقال تىلەي كور, ساپاردى وڭداسىن. جاساعان جار بولسىن قازاقتىڭ ەلىنە, جاساسىن, ساقتاسىن, الاشتىڭ ورداسىن» دەگەن ەدى. بىراق بۇل تىلەك يەسىن, وزگە دە ارىستاردى, باسقا دا جاقسىلاردى قاتىگەز ۇستەم كۇش تۇنشىقتىرىپ تىندى.
ونىمەن قويماي, قازاقتىڭ ءتىلىن تىلىمدەپ, جەر اتاۋلارىن تۇسىنىكسىز سوزدەرمەن وزگەرتىپ, بۇل ۇلتتى وسىلاي ەستەن تاندىرماساق, باس كوتەرە بەرەدى, وڭايدا جان بەرە قويمايدى, دەپ ماڭگۇرتتەندىرۋدىڭ بارلىق تۇرىنە باردى.
ايتسە دە ءتاڭىر جارىلقاپ, قازاق ازاتتىعىن الدى. تۇنشىقتىردىق دەگەن ۇلت ۇلىلارى ورتاعا ورالىپ, جۇرتىم دەگەن ج ۇلىنى بار يدەيا سالتانات قۇرىپ, ءتىل تورگە وزدى, جەر, ەلدى مەكەن, كوشە اتاۋلارى قالپىنا كەلىپ جاتتى. بۇل ۇلى قادام قازىر دە جالعاسىن تاۋىپ, بايىرعى اتاۋلارىمىز جاڭعىرىپ, ۇزىلگەن تامىر نارلەنىپ, جاپىراق جايىپ جاتىر. ونى بىزدەر كورە بىلسەك, ءتۇسىنىپ تۇيسىنسەك, جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا دارىتساق ۇتىلمايمىز. ءتىپتى بۇنى الدىڭعى تولقىننىڭ ءمىنسىز مىندەتىنە اينالدىرساق, ۇلكەن-كىشىمىز ۇلت ءىسى دەسەك, قانە.
جاقسى-جامان بولسىن, كەڭەس زامانىنىڭ ىرگەسى مۇجىلىپ, كەرەگەسى سىقىرلاپ, شاڭىراعى سەلكىلدەي باستاعان 1989 جىلى ء«تىل تۋرالى» تۇڭعىش زاڭ قابىلدانىپ, انا ءتىلىمىز مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولدى.
بۇل ۇلتىمىزدىڭ 1986 جىلعى قاسىرەتتى كوتەرىلىسىنەن كەيىنگى قولى جەتكەن العاشقى جەڭىستەرىنىڭ ءبىرى ەدى. ءسويتىپ تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى شارتىنىڭ بىرەگەيى سانالاتىن – ءتىل تاۋەلسىزدىگىنە جول اشىلدى. بۇل ۇيقىداعى ساناعا ساۋلە ءتۇسىرىپ, «ۇلت جۇمىسى ۇلعايىپ» (ا.بايتۇرسىن ۇلى), مەن كىم ەدىم دەگەنگە دەن قويعىزىپ, وي كوزىن اشتى, كوڭىلدى وياتتى, العا جەتەلەدى.
كەشىكپەي ء«بىز وتارشىلدىقتىڭ قاقپانىنا تۇسكەن كەزدەگى جەرىمىزدىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنەن ايىرىلىپ, تاۋەلسىزدىك الدىق», دەپ اقسەلەۋ سەيدىمبەك اتاپ ايتقانداي, بابالار ارمانى ورىندالىپ, كەيىنگى ۇرپاق تىلەگى قابىل بولىپ, ۇلتتىڭ «كوزىڭدى اش, ويان قازاق, كوتەر باستى!» (ج.ايماۋىتوۆ) دەپ ازاتتىعىمىزعا قول جەتكىزدىك. بۇدان كەيىنگى بارلىق تىرلىك ۇلت جۇمىسىنا جالعاستى.
سودان بەرى شيرەك عاسىردان اسىپ, ءۇش ونجىلدىققا بەت تۇزەدىك. ەستى قازاق – ەل يەسى, جەر يەسى ەكەنىن ۇقتى, ۇقپاعاندار ۇتىلماي قويماس.
ويتكەنى ەلباسىنىڭ كەمەل ساياساتىنىڭ ارقاسىندا وزگە جۇرت وكىلدەرى تورگە تالاسپادى, ەل يەسى, جەر يەسى قازاق ەكەنىنە ەش ءشۇبا كەلتىرمەدى. شي شىعارمادى. قابىرعالى قازاقتىڭ بىرەۋدى الالاۋدان اۋلاق, كەڭ نيەت, ءتۇزۋ پيعىلى – بۇعان سەپتىگىن تيگىزگەن بولۋى كەرەك. ونىڭ ۇستىنە بۇرماسى, قوسپاسى جوق «تۇندە – ۇيقى كورمەدىم, كۇندىز – كۇلكى كورمەدىم, قىزىل قانىم توگىلدى, قارا تەرىم سوگىلدى, كۇشىمدى سارقا جۇمسادىم, جاۋعا دا شاپتىم قۇرسانىپ – ءبارى ەلىم ءۇشىن», دەپ كەتكەن ابىزدار ءۇنىن ۇعىپ, تاريحىمىزدى تۇسىنگەن بولار.
وسىنى ءوزىمىزدىڭ بار قازاق الاش ۇلدارى سەكىلدى: «ازاتتىق تاڭى اتتى. تىلەككە قۇداي جەتكىزدى» دەپ, سۇلتانماحمۇت (تورايعىروۆ) سەكىلدى: «الاش تۋى استىندا, كۇن سونگەنشە سونبەيمىز... قانداي شايتان كەلسە دە, الداۋىنا كونبەيمىز» دەپ ءتۇسىنىپ, تۇيسىنە الدى ما ەكەن؟
بۇلاي دەۋگە سەبەپ, انا عاسىردا مەملەكەتتىك مارتەبە العان ءتىلىمىزدى ءوز توپىراعىمىزدى باسىپ جۇرگەن ءبۇتىن قازاق, ءبۇتىن بىلمەي جارتىكەش بولىپ, بىرىنەن-ءبىرى كورىپ, بىرىنە-ءبىرى سىلتەپ كەلە جاتقانى راس. ءتىپتى كەي ازاماتتاردىڭ انا ءتىلىن ءوزى ءبىلۋى بىلاي تۇرسىن, ەرتەڭ ەل يەسى بولار ۇرپاعىن وزگە ءتىلدىڭ جەتەگىندە جىبەرۋى وكىندىرەدى. كوشەدە شۇبىرىپ جۇرگەن سىعان دا انا تىلىندە شۇيىركەلەسىپ بارا جاتقانىن كورگەندە, ءوز قانداسىمىزدىڭ ۇل-قىزىمەن ءشۇلدىرىن, اتا مەن اجەلەردىڭ بىلدىرىن قۇلاق شالعاندا, «قۇلدىق سانادان ءالى دە قۇتىلمادىق-اۋ» دەمەسكە شاراڭ قايسى؟! مۇنداي اتتەگەن-ايلاردى ەندىگى جەردە وزگەدەن كورە المايمىز. ءوز كىنامىز دە, كۇنامىز دە وزىمىزدە بولۋى ءتيىس.
ء«بىزدىڭ بۇكىل تاريحىمىزدان مەن ەكى ولجامىزدى ءبولىپ اتار ەدىم. ونىڭ ءبىرىنشىسى, ارينە اتا-بابالارىمىز وزدەرىنىڭ قانىن توگىپ, جانىن بەرىپ ءجۇرىپ, اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعاپ قالعان قازاقتىڭ قاسيەتتى جەرى. تاعى ءبىر ولجامىز – سول اتا-بابالارىمىزدىڭ ارقاسىندا بار بوياۋىمەن, سىرلى سازىمەن وسى كۇنگە امان-ەسەن جەتكەن تۇپ-تۇنىق, ءموپ-ءمولدىر, قازاق ءتىلى», دەگەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن بۇۇ مىنبەرىنە شىعارىپ, «ۇلتتىق سانا ۇلتتىق تىلمەن قالىپتاسادى, ۇلتتى كۇشەيتۋدىڭ ءبىرىنشى تەتىگى – ءتىل» دەدى.
بۇرىن قازاق مەكتەبىن اشۋ قاسىرەت بولاتىن. ءبىر زاماندارى, ياعني كەڭەس ءداۋىرى جەلكەدەن قىسىپ تۇرعاندا ءتىل مايەگى قازاق مەكتەبىندە دەپ ۇلتشىل شونا سماحان ۇلى جۇگىرىپ ءجۇردى. بۇل كۇندەرى ونداي جۇگىرىس كەلمەسكە كەتتى. قازاق بالاسىنىڭ كوبى قازاق مەكتەبىنە بەت بۇردى.
بۇعان ءبىر مىسال كەلتىرەر بولساق, بيىل مەكتەپ ءبىتىرىپ جاتقان تۇلەكتەردىڭ 75 پايىزى قازاق تىلىندە, 25 پايىزى عانا ورىس تىلىندە سىناق تاپسىرادى ەكەن. انا ءتىلدىڭ تورگە وزۋىنىڭ ءبىر كەپىلى وسىدان دا اڭعارىلماي ما؟
تاياۋدا عانا ۇلى دالانىڭ, ۇلى ەلدىڭ قورعانى سانالاتىن اسكەرىمىز – وتان قورعاۋشى كۇنى:
«مەن – قازاقپىن,
بويىمداعى قان قازاق.
مەن – قازاقپىن,
مەن شىرقايتىن ءان قازاق...
مەن – قازاقپىن,
ءتۇرىم قازاق, ءتىل قازاق.
مەن – قازاقپىن,
مەن ايتاتىن جىر قازاق!» دەپ ساپتا جۇرگەن ساربازدار شەرۋدە اسقاق ۇنمەن ۇلت ءانىن اۋەلەتتى. بۇل دا تورگە وزعان ءتىلدىڭ مەرەيىن ءوسىرىپ, جۇرەكتى تەربەگەن ءسات بولدى.
سوڭعى كەزدەرى جوعارىداعى لاۋازىم يەلەرىنىڭ ء«تىلى شىعىپ», تىرلىكتەرى وڭالا باستادى. بۇرىن ءتىلى مۇكىستەر يمەنە قويماۋشى ەدى. ەندى كىم نە دەر ەكەن دەپ جاسقانشاقتاپ قالدى.
ءتىپتى كەيبىر مينيسترلەر كوسىلە سويلەپ, ۇلت ءتىلىنىڭ بەدەلىنە بەدەل قوسىپ جاتىر. ولارعا قاراعان ءبىراز باعىنىشتىلار دا تىپىرلاي باستاعان سەكىلدى. بۇل اراداعى باستى ماسەلە, ۋاقىتى كەلەدى دەپ ارقانى كەڭگە سالۋدان, ەنجارلىقتان, «ۇيرەنەمىز عويدان» قۇتىلساق, بويكۇيەزدىكتەن ايرىلساق, «وزگە ۇلتتىڭ جاستارى, ءتىپتى جاسامىستارى دا بىلە باستاعان مەنىڭ ءتىلىم ماعان نەگە جات بولۋى ءتيىس», دەپ نامىسقا قامشى باسساق, تەك تامىرىمىزعا تەرەڭ كوز جىبەرىپ ەس جيساق, ءتىل ءبىلۋ قىزمەت ءۇشىن ەمەس, بابالار الدىنداعى پارىزىمىز دەسەك, انا ءتىلىن تۇسىنبەيتىندەر جويىلىپ, ءتىل تۇعىرى بەكيتىنى ايداي انىق.
ءيا, مۇنداي ۇلت ىسىنە ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك قاجەت. ءبىز ءۇشىن وسى كەمشىن بولىپ تۇرعان ءتارىزدى . جاسىراتىنى جوق, تورگە وزعان انا اتىمەن اتالاتىن ءتىلدىڭ قاسيەتىن ءالى بىلە قويماعان ءبىر تولقىن ۇرپاق بار سەكىلدى. وندايلار ورىن تەۋىپ وتىرعان مەكەمەلەر دە از ەمەس-اۋ! بارشىلىق.
سولارعا قاراعان ءبىراز جاس: «و دا اداممىن دەپ ءجۇر عوي» (اباي) دەي مە ەكەن, ءبىرازىنىڭ بويىنان سەلقوستىق بايقالادى. دەگەنمەن الگى تولقىن جاڭارعان سوڭ, تورگە وزعان ءتىل تورەنىڭ دە, ولاردىڭ توڭىرەگىندەگىلەردىڭ دە, قازاق جەرىن مەكەن ەتكەن اق ادال ازاماتتاردىڭ دا تىلىنە اينالاتىن شىعار.
بۇل اراداعى باستى ماسەلە, قايتالاپ ايتساق, اششى دا بولسا اقيقات –قازاقتىڭ ءوز تىلىنە دەگەن جاناشىرلىعىنىڭ كەمدىگىندە بولىپ تۇر. وسى جاناشىرلىقتى كىنالاسپاي, جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ تەز ارادا جونگە سالساق, تورگە وزعان ءتىلىمىزدىڭ باعى دا جانادى, مارتەبەسى دە ارتادى, ارتىق-كەم اڭگىمە دە تىيىلادى.
ەندەشە, انا تىلمەن اتالاتىن قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى نامىس وتى نايزاعايداي جارقىلداعان ءوز بويىمىزدا, جانىمىزدا, قانىمىزدا جاتقانىن بىلەتىن كەز كەلگەندى قويىپ, ءوتىپ بارا جاتقانداي ما, قالاي؟ مۇنداي ۇلت ىسىنە الدىمەن ماڭگىلىك ءتىلدى تەرەڭ بىلمەي شۇبارلايتىندار, ءسوز ءمانىن ۇقپاي شۇبىرتا بەرەتىندەر, شيماي-شاتپاق جازىپ, سويلەيتىندەر, نەمقۇرايدىلىققا بوي الدىرىپ جۇرگەندەر, ۇلت ۇپايىن ءوز ۇپايىن تۇگەندەۋگە بەيىم تۇراتىندار زەيىن قويسا, «قايران ءتىل, قايران ءسوز, نادانعا قادىرسىز» (اباي) ەكەنىن, ء«تىلىن بىلمەگەن ءتۇبىن بىلمەيدى» (ع.مۇسىرەپوۆ), «جىلاتاتىن دا, جۇباتاتىن دا – ءسوز» (ب.مومىش ۇلى) دەگەندى جالپى قازاق ۇقسا, ۇتىلماس ەدى. سوندا تورگە شىققان ءتىل قىرانداي سامعاپ, قازاقتىڭ ءتورت قۇبىلاسى الاڭسىز تۇگەندەلەر ەدى.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»