گەوگراف-گەومورفولوگ سەرىكبول قوندىباي تۋرالى سىر

الايدا, ء«سوزدىڭ كيەسى» بار دەگەنگە سايامىز با, الدە قازاق ميفولوگياسىنا تىڭنان سۇرلەۋ سالىپ, عىلىمي ىزدەنىستەر جاساۋى ءۇشىن تاعدىردىڭ ءوزى قالادى ما – 27 جاسىندا كەزدەيسوق وقيعادان سوڭ ارباعا تاڭىلىپ, ۇستەل باسىنا ءبىرجولا وتىرۋعا ءماجبۇر بولدى, وسىلايشا ءوزى كوپتەن ايتاتىن «جازۋعا وتىردى». اقتاۋدا توعىز جىل ءومىرىن اربادا وتىرىپ جان-جاقتان سۇراتىپ الدىرعان كىتاپتاردى وقىپ, زەردەلەپ, ىزدەنىپ عىلىمعا ارناعان, تەك ارناپ قانا قويماي قازاقتىڭ ميفولوگيا عىلىمىنا جول اشقان جانە الەمدىك ميفولوگياعا تىڭ پىكىرلەرىن قوسقان, «اربادا وتىرىپ الەمدى شارلاپ», 36 جاسىندا ومىردەن وتكەن فيلوسوف, تاريحشى, لينگۆيست, ەتنوگراف, ميفولوگ, ولكەتانۋشى, پۋبليتسيست عالىمنىڭ 50 جىلدىعىنا ارنالىپ «سەرىكبول قوندىباي مۇرالارى: الەمدىك ميفولوگيانىڭ دامۋىنا جاڭاشا كوزقاراس» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى.

 قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن گەوگراف-گەومورفولوگ ماماندىعى بويىن­شا بىتىرگەن سەرىكبول قوندىباي الدى­مەن مەكتەپتە ۇستاز بولىپ ەڭبەك جولىن باستاپ, كەيىن ماڭعىستاۋدىڭ مۇراجاي, قورىعىندا, ءوڭىردىڭ ەكولوگيا جانە بيورەسۋرستار باسقارماسىندا جۇمىسىن جال­عاستىردى. وسى جىلدارى تۋريزم, لاند­­شافت ەستەتيكاسى تاقىرىپتارىنا, شەجىرە, اڭىزدار مەن ەرتەگىلەرگە, جەر-­سۋ اتاۋلارى مەن ولارعا قاتىستى اڭىز­دار­­عا, دەرەكتەرگە, سونداي-اق ءار­بىر ءسوز بەن ۇعىمن­ىڭ ەتيمولوگيا­سى­نا قىزىعىپ, ءوز­ بە­تىن­شە زەرتتەۋ جۇمىس­تارىن باس­تادى.

– سەرىكبولدىڭ مۇگەدەك ارباسى­نا وتىرۋى مەنىڭ جۇمىسىمدى, جاۋاپ­كەرشىلىگىمدى ارتتىردى. ول ىزدەگەن, سۇراعان كىتاپتاردى ىزدەپ, ەل اسىپ-جەر اسىپ تىنىم تاپپايتىن ەدىم. ازەر دەگەندە تاۋىپ اكەلگەن بىرقاتار كىتاپ­تارىم­دى بەتىن اشىپ قاراپ, مىناۋ وزگەر­تىل­گەن دەپ, جاۋىپ تاستايتىن. كەيىن باۋىرىم ومىردەن وتكەن سوڭ, ونىڭ مۇرا­لارىن جيناقتاپ, كوزدىڭ قارا­شى­عىن­داي ساقتاۋ مەنىڭ مىندەتىم بولىپ قالدى, – دەيدى اپاسى بالسۇلۋ قوندىباي.

عالىمنىڭ ءار جىلدارى جارىق كورىپ, وقىرمانداردىڭ, عالىمداردىڭ قىزى­عۋشىلىعىن تۋدىرىپ, قولداۋىنا يە بولعان «قازاق ميفولوگياسىنا كىرىسپە», «ماڭعىستاۋ مەن ءۇستىرتتىڭ كيەلى ورىندارى», «ماڭعىستاۋ گەوگرافياسى», «گيپەربورەيا: ءتۇس كورگەن زامان شەجىرەسى», «ەسەن-قازاق», «ماڭعىستاۋناما», «جاۋىنگەرلىك رۋح كىتابى», «قازاق دالاسى جانە گەرمان تاڭىرلەرى», «ەستەتيكا لاندشافتوۆ مانگيستاۋ» سىندى عىلىمي ەڭبەكتەرى كەيىن تولىقتىرىلىپ, 16 تومدىق جيناق بولىپ باسىلىپ شىقتى. بىرنەشە رەت ءتۇرلى دەڭگەيدەگى عىلىمي-تاجىريبەلىك جانە تەوريالىق كونفەرەنتسيالار وتكىزىلىپ, مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا تۇراقتى ناسيحاتتالىپ كەلە جاتقان عالىم مۇرالارىنا شەتپە اۋىلىنان ارنايى مۇراجاي دا اشىلدى.

بيىل س.قوندىبايدىڭ جارتى عا­سىر­لىق مەرەيتويىنا ارنالعان كونفەرەنتسيا – بۇل باعىتتاعى شارۋالار­دىڭ زاڭدى جالعاسى. ويتكەنى ميفولوگ عالىم مەن ونىڭ ەڭبەكتەرى تۋرالى زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى اتانعان ءابىش كەكىلباي ۇلى «ارامىزدان ەرتە كەتكەن تالانتتى عالىم سەرىكبول قوندىباي – ۇلتتىق رۋحانياتىمىزداعى اسا سيرەك قۇبىلىس. ول ەتنوگرافيا مەن ارحەولوگيا, گەوگرا­فيا مەن ونوماستيكا, اگيوگرافيا مەن تەولوگيا, ەپوس پەن تاريح, ميفولوگيا مەن فيلوسوفيا دەرەكتەرىن سالعاستىرا زەرتتەپ, تۇرىكتانۋ مەن قازاقتانۋعا مەيلىنشە ۇلەس قوستى. وتاندىق عىلىم ءۇشىن جەمىستى بولار جاڭا باعىت باستاپ بەردى. ول قالدىرعان مۇرانىڭ دەرەكتىك, پايىم­دامالىق قۇندىلىقتارى مەن مان­دىلىكتەرىن زەردەلەۋ – وسى زامان­عى ۇلت­تانۋدىڭ قالىپتاسۋى مەن كەمەل­دەنۋىنە وڭ ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. بۇل ساڭ­لاق تالانتتىڭ ساياق زەرتتەۋشىلىك ىز­دە­نىس­تەرىنە, ەرەك ەلجاندىلىعى مەن ەڭبەكسۇيگىشتىگىنە تاڭعالماسقا شا­را جوق. ارماندا كەتكەن ازاماتتىڭ جەر بەتىندەگى ءىزى سۋىماي جاتىپ, ول قال­دىرعان ەڭبەكتەردىڭ سياسى كەپپەي تۇ­رىپ عىلىمي ساراپقا ءتۇسۋى – اسا ءسۇيىنىشتى جاعداي» دەگەن بولاتىن.

تاعىلىمدى شارا

مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بولاشاق­قا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدار­لامالىق ماقالاسى اياسىندا سەرىكبول قوندىباي ەڭبەكتەرى ارقىلى الەمدىك ميفو­لوگياعا ارعىقازاق (دەي-تۇركى)­ دۇنيە­تانىمى ەنگىزگەن ۇلەستى ايشىق­تاۋ, ادامزات دۇنيەتانىمىنداعى دەي­تۇر­كىلىك ىلكى نەگىزدى كورسەتۋ ارقىلى ۇلت­تىق سانانى جاڭعىرتۋ ماقساتىندا ۇيىم­داستىرىلعان «سەرىكبول قوندىباي مۇرالارى: الەمدىك ميفولوگيانىڭ دامۋىنا جاڭاشا كوزقاراس» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا كەڭ اۋقىمدا ءوتتى.

ولاي بولاتىن سەبەبى – كوكىرەگىندە كونە كۇننىڭ كۇمبىرى كۇبىرلەپ, ەسكىدەن سىر اڭدىپ, بۇگىنگى تىرلىگىمىزدىڭ ءتۇپ باس­تاۋ, نەگىز-تىرەگىن ىزدەگەن سەرىكبول ەڭ­بەگى – شەكسىز الەم. سەرىكبول تاعى­لىمى – ارعى الەمنىڭ تىلسىم سىرىنا قىزىقتىرعان تابالدىرىق, جۇمباق تۇڭ­عيىققا اشىلعان ەسىك. جوق ىز­دەگەن عالىم, ارعىتەكتى تانۋعا تالپىن­عان جان ءۇشىن سەرىكبول جازبالارى باعا جەتپەس بايلىق. ويتكەنى سەرىكبول ­قوندىباي العاش رەت, ارعىقازاق (تۇركى) ميفولوگياسىن نەگىزدەۋ تۇعىرى رەتىن­دە, الەمدىك ميفولوگيانىڭ كىلتتىك ۇعىم­دارىنا تۇركىتەكتى ءتۇبىر (پرافورما) تۇرعىسىنان لينگۆيستيكالىق تالداۋ جاساۋ ءادىسناماسىن قولدانىسقا ەنگىزىپ, ميفتانۋدىڭ ساكرالدى سيمۆولدىق تاڭبالانۋ جۇيەسىن جاساقتادى. ول ءوزىنىڭ عىلىمي-تانىمدىق تۇجىرىمدارىن ودان ءارى ميفتىك-لينگۆيستيكالىق زەر­دەلەۋدى بارشا تۇركىتىلدى ءىزباسار­لارى جالعاستىراتىندىعىنا زور سەنىم ارتىپ كەتكەن بولاتىن. سەرىكبول سەنىمىنە ساي, بەرەرى مول كونفەرەنتسياعا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 16 ميفولوگ, تاريحشى, ەتنوگراف عالىم, امەريكا, تۇركيا, رەسەي, ازەربايجان, قىرعىزستان, تۇرىك­­مەنستان, قىتاي سىندى شەت مەم­لەكەت­تەن 14 عالىم قاتىستى. بۇل سەرىك­بول تۋىن­دىلارىنىڭ تەك وتاندىق ەمەس, شەتەل­دىك عالىمداردىڭ دا نا­­زا­رىنا ىلىگىپ, ولار­دىڭ عىلىمي قىزى­­عۋشىلىعىن قالىپ­تاس­تىرىپ وتىر­عاندىعىنىڭ دالەلى.

– سەرىكبولدىڭ عالىمدار تاراپى­نان «كۇن تەكتى قاھارمان», «اڭىز قۇ­سى» اتانۋى جاي بولماسا كەرەك. ول با­لا جاسىمىزدان جادىمىزعا ءسىڭىپ, قۇلاق­تا جاتتالعان ەرتەگى-اڭىزداردان قا­زاق­تىڭ ىلكى دۇنيەتانىمىن, ودان ءارى تۇركىنىڭ ءتۇپ-توركىنىن تۇگەندەۋ ارقى­لى الەمدىك عىلىمعا ولجا سالعان عا­لىم. توسەكتە تاڭىلىپ جاتىپ-اق الەم­دى قيالمەن كەزىپ, دەبيۋتتىك توسىن­ پايىمدارىمەن عىلىمي ورتانى ءدۇر سىلكىندىردى. كونفەرەنتسيادا الەمدىك عىلىمنىڭ كوكەيىندە جۇرگەن كوپتەگەن سۇراقتاردىڭ شەتى شىعىپ, تولعاندىرعان ساۋالداردىڭ جاۋابى تابىلادى دەپ سەنەمىن. سەرىكبول الەمى  عالامدىق بايتەرەك, ول ءارى قاراي تامىر جايۋى ءۇشىن وبلىس اكىمدىگى تاراپىنان مىناداي جۇمىستاردى قولعا الىپ, ىسكە اسىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز, – دەدى ايماق باسشىسى ە.توعجانوۆ كونفەرەنتسيانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا. شارادا عالىم تۋرالى دەرەكتى فيلم كورسەتىلىپ, س.قوندىباي ەڭبەكتەرىنىڭ جيناعى بويىنشا قۇراستىرىلعان «بايىرعى قازاق دۇنيەتانىمىنىڭ نەگىزى» اتتى عىلىمي ەنتسيكلوپەديانىڭ تۇساۋى كەسىلدى, اقىن و.تۇرجاننىڭ سەرىكبول شىعارمالارى نەگىزىندە جازىلعان ء«ميفتىڭ ءتۇبى – اقيقات» قويىلىمى كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلدى.

الۋان تاقىرىپتار, ۇتىمدى ۇسىنىستار

ەكى كۇنگە سوزىلىپ, پلە­نارلىق جانە ءۇش تاقىرىپتىق سەك­تسيا­لارداعى دەربەس ماجىلىستەر تۇرىندە ۇيىمداستىرىلعان كونفەرەنتسيا بارىسىندا 50-گە جۋىق عىلىمي بايانداما تىڭدالدى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا شەتەل­دەر مەن رەسپۋبليكانىڭ عىلىمي ينس­تيتۋتتارى جانە جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ تانىمال عالىمدارى, ولكە­تانۋشىلار, ۇستازدار, دوكتورانت­تار مەن ماگيسترانتتار قاتىستى. كونفە­رەنتسيادا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى تۇركىتانۋ جانە قازاق ءتىلى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور يۋلاي شامي­لوگلۋ ء«حىىى-حIV عاسىرلارداعى التىن ور­دادا يسلام ءدىنىنىڭ كەلۋى جايلى كەي­بىر تۇسىنىكتەر جانە ماڭعىستاۋ تۇبە­گىنىڭ ىقتيمال ءرولى», نازارباەۆ ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى فۋندا گۇۆەن «ەرگەنەكون اڭىزى: وتكەنى مەن بۇگىنى», گازي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (تۇركيا), دوتسەنتى وسمان كابادايى «ەسكى تۇركى ميفولوگياسىنداعى كوك اسپان», AMEA فولكلور ينستيتۋتىنان, في­لو­­لوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اينۋر دجاليلوۆا (ازەربايجان) «اڭ­شىلىق ميفولوگياداعى اڭشىلىق ءتاڭى­رىسى», ەلارالىق تۇركى اكادە­ميا­سى­نىڭ پروفەسسورى, كادىرالى قوڭقاباەۆ (قىرعىزستان) «تۇرىك جەر, سۋ اتاۋلارىنداعى كيەلىلىك ماسەلەسى: ميفتەر, اڭىزدار, تۇسىنىكتەر, سەنىمدەر», حاد­جەتەپە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەس­سورى وزكۇل چوبانوعلۋ (تۇركيا) «ما­دەني سەمانتيكا كونتەكستىندەگى تۇر­كى ميفولوگياسىنداعى الباستى فە­نومەنى», گازي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرو­فەسسورى, يبراحيم ديلەك (تۇر­كيا) «س.قوندىبايدىڭ زەرتتەۋلەرى نەگى­زىندە تۇركى ميفولوگياسىن زەرتتەۋ ماسەلەسىندەگى پروبلەمالاردى شە­شۋدىڭ جولدارى», ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەك­تورى, پروفەسسور ەردەن قاجىبەك «سەرىك­بول قوندىباي جانە ءتۇپ-تەكتۇرىك ورتاق­تىقتى پارەميولوگيالىق, انترو­پولوگيالىق, ميفتىك, ەپوستىق, ارحەو­لوگيالىق, ەتنوگرافيالىق جانە تىلدىك دە­رەكتەردى سايكەستەندىرە قالپىنا كەل­­تىرۋ وزەكتىلىگى», فيلولوگيا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور انەس عاريفوللا «بايىرعى قازاق دۇنيەتانىم جۇيەسىن رەكونسترۋكتسيالاۋ: ادىستەرى مەن­ ناتيجەسى» تاقىرىپتارىندا بايانداما جاساسا, وزگە دە عالىمداردىڭ ماڭىزدى ءارى قىزىقتى تاقىرىپتاردا باياندامالارى تىڭدالدى. شەتەلدىك عالىمدار سەرىكبول تالانتىنا, شىعار­ماشىلىعىنا تاڭدانىستارىن جاسىرعان جوق.

– مەن سەرىكبول ەڭبەكتەرىن وقىپ تاڭعالدىم. مەن ونىڭ تۇركى دۇنيەسىنىڭ ميفولوگياسىندا قالدىرعان ءىزىن اسا قۇندى مۇرا, ۇلكەن سىي دەپ باعالايمىن. قازاقستاندا جاريالانعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى سەرىكبول شىعارماشىلىعىمەن ۇشتاسىپ جاتىر, – دەدى امەريكالىق پروفەسسور ف. گۇۆەن.

كونفەرەنتسيا سوڭىندا قاتىسۋشىلار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادە­نيەت جا­نە سپورت مينيسترلىگىنە س.قون­دى­­باي­دىڭ ازاماتتىق ۇلگىسى جانە شى­عار­­­ما­شىلىعىن ناسيحاتتاۋدى ودان ءارى جانداندىرۋ ماقساتىندا جاس ۇر­­پاق­قا ارنالعان كوركەم شىعار­ما­لار مەن تۋىندىلاردىڭ جازىلۋى­نا باي­گە جاريالاۋعا, قازاقستان رەس­پۋب­ليكا­سىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيس­تر­لىگىنە ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ بار­لىق دەڭگەيىندە س.قوندىبايدىڭ ءومىر جولى مەن عىلىمي مۇراسىن وقىتۋ جانە ونى جاستارعا وتانسۇيگىشتىك تار­بيە بەرۋ ىسىندە پايدالانۋعا, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپي مەملەكەتتىك تەحنولوگيالار­ جانە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتى, ق.جۇبا­نوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانە ا.باي­تۇر­سىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينس­تيتۋتى عالىمدارىنىڭ سەرىكبول قون­دىباي شىعارماشىلىعى جانە ۇلتتىق رۋحاني مۇرالاردى جاڭاشا پايىمداۋ ماسەلەلەرى بويىنشا بىرلەسكەن عى­لىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋىن ۇيلەس­تىرۋدى, س.قوندىبايدىڭ ىرگەلى ەڭبەگى, 4 تومدىق «ارعىقازاق ميفولوگيا­سىن» يۋنەسكو تىلدەرىنە اۋدارۋ جۇ­مىس­تارىن قولعا الۋدى, عىلىم كومي­تەتىنىڭ 2018-2020 جىلدارعا جاريا­لاناتىن عىلىمي-زەرتتەۋلەردى گرانت­تىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرسىندا قازاق­س­تان رەسپۋبليكاسى جوعارى وقۋ ورىن­دارى مەن عىلىمي ۇيىمدارىنىڭ س.قوندىباي شىعارماشىلىعىنىڭ ءار سالاسى بويىنشا عىلىمي جوبالار ۇسىنۋ مۇمكىندىگىن قامتۋعا ىقپال ەتۋ­گە, مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ تار­بيەلەنۋشىلەرىنىڭ, وقۋشىلار مەن جاس­وسپىرىمدەردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرى مەن دامىپ-جەتىلۋ ساتىلارىنا سايكەس ميفتانۋ وقۋلىقتارىن («سۋرەتتى ميفولوگيا», «قازاق ميفولوگياسىنىڭ حرەستوماتياسى» ت.س.س.) جازۋدى قولعا الۋعا, ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگىنە ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كمتجيۋ جانىنان «س.قوندىباي مۇرالارىن زەرتتەۋ جانە ناسيحاتتاۋ ورتالىعىن» اشۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى, شەتپە اۋىلىندا عالىم تۇرعان ءۇيدى مۋزەي ەكسپوزيتسياسى رەتىندە اشۋعا ىقپال جاساۋدى, س.قوندىباي شىعارماشىلىعى بو­يىنشا ەكى جىل سايىن رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق سيمپوزيۋم, كونفەرەنتسيانى كەزەكتەستىرىپ وتكىزۋگە ىقپال ەتۋدى جانە ونىڭ شىعارماشىلىعىنا نەگىزدەلگەن وبلىستىق مەموريالدىق مۋزەيگە س.قوندىباي ەسىمىن بەرۋدى ۇسىنۋدى, وبلىستىق مەموريالدىق مۋ­زەي­دى زاماناۋي تالاپتارعا ساي ەكسپوزيتسيالاۋدى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى ۇسىندى.

كونفەرەنتسيادان سوڭ سەرىكبول قوندىباي زيراتىنا ارنايى بارعان كون­فەرەنتسيا قوناقتارى ودان ءارى بەكەت اتا, شاقپاق اتا, شوپان اتا قاۋىمدارىن ارالاپ, ولىلەر رۋحىنا قۇران باعىشتادى.

عالىم س.قوندىبايدىڭ 50 جىل­دىق مەرەيتويىنا ارنالعان كونفەرەن­تسيا­نىڭ ءوتۋى قانداي ماڭىزدى, جاۋاپتى بولسا, ونىڭ سوڭىندا قالار تاعى­لىم­ى دا ما­ڭىزدى, ياعني عىلىمي كونفەرەنتسيا­دان قازاق, تۇركى, ءتىپتى الەم عىلى­مىنا ۇلەس قوسار جا­ڭالىقتار كۇتىلەدى. سەرىك­بول­­دىڭ سەنىمى مەن ءۇمىتى دە وسى – سوڭىن­دا قالعان باۋىر­لارىنىڭ ميفولو­گيا عى­لى­­مىن دەن­دەپ زەرتتەۋى, ءوز ءتۇبىمىز بەن تەگ­ى­­مىزدى, تاري­حىمىزدى جاڭاشا تانۋعا مىق­­­تى عى­لى­مي دەرەك-دايەكتەرمەن قارۋ­­ل­ا­­نىپ, باتىل قادام جاساۋى بولاتىن.

گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,

«ەگەمەن قازاقستان»

ماڭعىستاۋ وبلىسى