قر كك-ءنىڭ «قر كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» جولداۋى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسى 53-بابىنىڭ 6) تارماقشاسىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پار­لامەنتىنە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستي­تۋ­­تسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» جولداۋىن ۇسى­نادى.

I.

وتكەن جىلعى جولداۋ جاريالانعاننان بەرگى ءبىر جىل ىشىندە ەلىمىزدى قوعامدىق-ساياسي جاڭعىرتۋ بويىنشا اۋقىمدى ءىس-شارالار اتقارىلىپ, كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردى ودان ءارى بايىتۋعا جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپالىن تيگىزگەن ايتۋلى وقيعالار ورىن الدى.

بۇل ۋاقىت قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىلىگى جانە ونىڭ دامۋى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2017 جىلعى 10 ناۋرىزداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭى ارقىلى جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋدى جالعاستىرۋمەن ەستە قالدى.

سودان باستاپ ەلىمىز جاڭا كونستيتۋتسيالىق شىنايىلىق جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. ءۇشىنشى جاڭعىرۋ جانە عالامدىق باسەكەگە قابىلەتتىلىكتە ەلىمىزدىڭ بەرىك ۇستانىمىن قامتاماسىز ەتۋ شەڭبەرىندە قازاقستاننىڭ ساپالى ءوسىپ-وركەندەۋى ءۇشىن ساياسي-قۇقىقتىق العىشارتتار جاسالدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 2018 جىلعى 10 قاڭتارداعى ء«تورتىنشى ونەر­كاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇم­كىندىكتەرى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا قازاق­ستاننىڭ جاڭا الەمدە جەتىستىككە جەتۋ جولىن تابۋى جانە بەيىمدەلۋى ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە قولعا الىنۋى ءتيىس ىستەردىڭ كەشەنى ايقىندالعان. جولداۋدىڭ كوپتەگەن يدەيالارى اتالعان كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ەرەجەلەرىمەن سايكەس كەلەدى جانە ولاردى ءارى قاراي جۇزەگە اسىرۋ ءبىر-ءبىرىن ءوزارا تولىقتىرا تۇسەدى. جولداۋدا ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنا كەپىلدىكتى نىعايتۋ, قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن ىزگىلەندىرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتىلعان.

مەملەكەت باسشىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن بەكىتتى. ونىڭ تۇعىرىن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋدىڭ جۇيەلى جەتى رەفورماسى مەن جەتى باسىم ساياساتىنىڭ ۇيلەسىمى قۇرايدى.

ەلباسى 2018 جىلعى 5 ناۋرىزدا پارلامەنت پالاتالا­رىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا جاريالاعان «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» اتتى حالىققا ۇندەۋى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الەۋمەتتىك سيپاتىن پارمەندى تۇردە بايىتا ءتۇستى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى 2017-2018 جىلدارى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى, ال 2018 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا وعان توراعالىق ەتتى.

قازاقستاننىڭ الەمدىك ارەناداعى جەتىستىكتەرى ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلىنىڭ جانە رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىندا بەكىتىلگەن بەيبىتشىل سىرتقى ساياساتىنىڭ كورىنىسى.

كونستيتۋتسيالىق نوۆەللالاردى ومىرگە ەنگىزۋ ۇدەرىسى ءۇش باعىتتا توعىستىرىلدى. بۇل زاڭداردى جانە باسقا دا قۇقىقتىق اكتىلەردى قابىلداۋ, ياعني جاڭارتىلعان كونستيتۋتسياعا قولدانىستاعى زاڭنامانى سايكەستەندىرۋ; جاڭا قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىن قالىپتاستىرۋ; قوعامدىق سانانى, سونىڭ ىشىندە ازاماتتار مەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن, جاڭعىرتۋ.

كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى بىرقاتار جارلىقتاردى تۇزەتتى, پارلامەنت كونستيتۋتسيالىق جانە اعىمداعى زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزدى, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس بۇرىن قابىلدانعان كەيبىر نورماتيۆتىك قاۋلىلارىنىڭ زاڭدى كۇشىن تولىق نەمەسە ءىشىنارا جويدى.

وسىلايشا كونستيتۋتسيالىق رەفورما تەك نەگىزگى زاڭنىڭ ماتىنىمەن عانا شەكتەلمەي, بۇگىندە ول زاڭناماداعى, ونىڭ زاڭعا تاۋەلدى رەتتەۋ دەڭگەيىن قوسا, ەلەۋلى وزگەرىستەرمەن قۋاتتالىپ وتىر.

قۇقىق شىعارماشىلىق پراكتيكاسىندا كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن ماڭىزدى قاعيداتتار مەن ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ تۇرعىسىنان سالالىق نورمالاردىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋ تۋرالى ۇستانىم جىل سايىن كۇشەيتىلىپ كەلەدى.

ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق رەجيمىن نىعايتۋعا قىزمەت ەتەتىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ حالىقارالىق بايلانىستارى كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات شەڭبەرىندە دامىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى 112 ەلدىڭ كونستيتۋتسيالىق ادىلەت ورگاندارى مۇشە كونستيتۋتسيالىق سوت تورەلىگى بويىنشا دۇنيەجۇزىلىك كونفەرەنتسيا بيۋروسىنىڭ قۇرامىنا كىردى. سونداي-اق 2018 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى جاڭا دەموكراتيا ەلدەرى كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارى كونفەرەنتسياسىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس 2019-2021 جىلدارى ازيا ەلدەرىنىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتتارى مەن بالامالى ينستيتۋتتارى قاۋىمداستىعىنا توراعالىق ەتەتىن بولادى.

II.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەس كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ باستى تاعايىنى – قازاقستاندا نەگىزگى زاڭنىڭ جوعارى تۇرۋى ءپرينتسيپىن ورنىقتىرۋ.

وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستاندا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قورىتىندى شەشىمدەرىن ورىنداۋعا باعىتتالعان بىرقاتار زاڭنامالىق جانە وزگە دە اكتىلەر قابىلداندى.

«مەملەكەت مۇقتاجى», «ەرەكشە جاعدايلار», «قۇنى تەڭ باعامەن وتەلگەن كەزدە» دەگەن ۇعىمداردىڭ مازمۇنىن زاڭدا اشىپ كورسەتۋ ماقساتىندا (كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2000 جىلعى 20 جەلتوقسانداعى № 21/2 نورماتيۆتىك قاۋلىسى, 2013 جىلعى 12 ماۋسىمداعى جولداۋى جانە باسقالار) ادىلەت مينيسترلىگى مەنشىك قۇقىعىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە قاتىستى زاڭناماعا رەۆيزيا جۇرگىزدى. ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەنشىك قۇقىعىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ جانە تورەلىك ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەندى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قورىندا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ ماسەلەلەرىنە قاتىستى بىرقاتار قۇقىقتىق ۇستانىمدار مەن ۇسىنىستار بار.

ولار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنا­مالىق اكتىلەرىنە قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ پروتسەستىك نەگىزدەرىن جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2017 جىلعى 21 جەلتوقسانداعى زاڭىندا ەسكەرىلگەن.

تۇتاستاي العاندا, تۇزەتۋلەر قىلمىستىق پروتسەستە ازاماتتاردى قورعاۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا جانە ونىڭ رەپرەسسيۆتىلىگىن تومەندەتۋگە; ەڭ الدىمەن ادۆوكاتتاردىڭ پروتسەستىك مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ ەسەبىنەن قىلمىستىق پروتسەستىڭ جارىسپالىلىعىن ارتتىرۋعا; قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋ راسىمدەرىن وڭتايلاندىرۋعا جانە قىلمىستىق پروتسەستىڭ ۇنەمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە; سوتقا دەيىنگى ساتىدا سوت باقىلاۋىن ودان ءارى كۇشەيتۋگە; سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ ورگاندارى, پروكۋراتۋرا جانە سوت اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردىڭ قوسارلانۋىن بولدىرماۋعا جانە ولاردى ناقتى بولۋگە باعىتتالعان.

قىلمىستاردان جابىرلەنگەن ازاماتتاردىڭ م ۇلىكتىك زيانىن وتەۋگە مەملەكەتتىڭ قارجىلىق قاتىسۋىنىڭ قاجەتتىگى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قۇقىقتىق ۇستانىمدارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن (2005 جىلعى 27 ماۋسىمداعى جانە 2006 جىلعى 20 ماۋسىمداعى جولداۋلارى) مەملەكەت باسشىسى اعىمداعى جىلدىڭ باسىندا «جابىرلەنۋشىلەرگە وتەماقى قورى تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جابىرلەنۋشىلەرگە وتەماقى قورى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭدارىنا قول قويدى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2001 جىلعى 7 مامىرداعى № 6/2 نورماتيۆتىك قاۋلىسىن ورىنداۋ ماقساتىندا «بايقوڭىر» كەشەنىنىڭ اۋماعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ءتارتىبىن وزگەرتۋ بويىنشا شارالار قابىلدانۋدا.

ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ جۇمىس جاساۋ بارىسىندا «بايقوڭىر» كەشەنىنىڭ اۋماعىندا قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋدە يۋريسديكتسيالار بەلگىلەۋ جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلدارى تۋرالى قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمنىڭ جاڭا جوباسىن ازىرلەۋدىڭ ورىندىلىعى جايلى ۇستانىم قالىپتاستىرىلدى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قۇقىقتىق ۇستانىمدارى مەن ۇسىنىستارىن ورىنداۋ جۇمىسى جالعاسۋدا.

III.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ ەرەجە­لەرى مەن نورمالارىن ومىرگە ەنگىزۋ, كونستيتۋتسيالىق زاڭ­دىلىقتى ورنىقتىرۋ ادام قۇقىقتارى سالاسىندا جال­پىعا تانىلعان پرينتسيپتەر مەن ستاندارتتاردى ساقتاي وتىرىپ, زاڭداردى جانە وزگە دە قۇقىقتىق اكتىلەردى نەگىزگى زاڭعا قاتاڭ سايكەستىكتە قابىلداۋ, سونىمەن قوسا, كونستيتۋتسيالىق مادەنيەت دەڭگەيىن كوتەرۋ قاجەتتىگىن بىلدىرەدى.

تسيفرلىق دامۋدىڭ جوعارى قارقىنى, مەملەكەتتى باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ, جاھاندانۋ, ەكونوميكادا, ساياساتتا, يدەولوگيادا, الەۋمەتتىك سالادا ترانسفورماتسياعا اكەپ سوعاتىن قازىرگى زامانعى سىن-قاتەرلەر جانە باسقا دا فاكتورلار قۇقىق ۇستەمدىگىن ورنىقتىرۋعا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ كۇش-جىگەرىن بارىنشا شوعىرلاندىرۋىن تالاپ ەتەدى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ پايىمداۋىنشا, نەگىزگى زاڭنىڭ جەتەكشىلىگىمەن كونستيتۋتسيوناليزمدى نىعايتۋ قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتكەن جاعدايدا عانا تولىققاندى ىسكە اسىرىلاتىن بولادى. ول ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ كەپىلدىلىگىن; زاڭدىلىق رەجيمىنىڭ قامتاماسىز ەتىلۋىن; قۇقىقتىق ايقىندىلىقتى; ادىلدىكتى, تەپە-تەڭدىكتى جانە زاڭ الدىندا جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ تەڭدىگىن; كەمسىتۋشىلىكتى, كىمنىڭ بولسىن وكىلەتتىگىن تەرىس پايدالانۋىن بولدىرماۋ ارقىلى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىرتۇتاستىعىن جانە بولىنەتىندىگىن بەكىتۋدى; سونداي-اق سوت تورەلىگىنە بارىنشا قول جەتكىزۋدى قامتيدى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ تومەندەگى ۇسىنىستارى قويىلعان مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالعان, ولاردىڭ ءبىر بولىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىنان كەلىپ شىعادى.

1. قۇقىق ۇستەمدىگىن قۇرمەتتەۋدى جانە جاپپاي زاڭعا مويىنۇسىنۋشىلىقتى ماقساتتى جانە جۇيەلى تۇردە قالىپتاستىرۋ قاجەت.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس «رۋحاني جاڭعىرۋ» ۇلتتىق جوباسى شەڭبەرىندە قوعامدىق سانانىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق مادەنيەتىن جاڭعىرتۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋدا.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوزىنىڭ الەۋەتىن باسقا ۇيىم­داستىرۋشىلىق نىسانداردا بارىنشا تولىق پايدالانۋ ارقىلى وزىنە جۇكتەلگەن ميسسيانى ىسكە اسىرۋعا كىرىسىپ كەتتى. كونستيتۋتسيانى ءتۇسىنۋ جانە عىلىمي ۇعىنۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ, ونىڭ ەرەجەلەرى مەن نورمالارىن تەرەڭ ءتۇسىندىرۋ بويىنشا جۇمىستار قارقىن الدى.

وسى ماقساتتا وتكەن جىلى ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەسكەرىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا تۇسىندىرمە شىعارىلدى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ باستاماسىمەن وقۋشى جاستاردى قۇقىقتىق مادەنيەتكە تاربيەلەۋ بويىنشا ماقساتتى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ كەلەدى (كونكۋرستار, ىسكەرلىك ويىندار, كەزدەسۋلەر, اشىق ەسىك كۇندەرى, وتىرىستارعا شاقىرۋ جانە باسقالار).

بۇل قىزمەت بۇگىندە ەڭ قىمبات قازىناسى ادام جانە ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى بولىپ تابىلاتىن, دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ قالىپتاستىرىلىپ جاتقان ۇلتتىق قۇقىقتىق داستۇرلەرىن وزدەرىنە سىڭىرە الاتىن, سونداي-اق وزگەرمەيتىن كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتار ارقىلى كورىنىس تاپقان قازاقستاندىق كونستيتۋتسيالىق بىرەگەيلىكتى سەزىنەتىن جاڭا بۋىندى تاربيەلەۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلەدى.

بەلگىلى ءبىر ءىس-شارالار مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتى ءتۇسىنۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.

قويىلعان مىندەتتىڭ اۋقىمدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, قۇقىقتى ناسيحاتتاۋ جانە كونستيتۋتسيالىق پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋمەن جۇيەلى تۇراقتى تۇردە بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار اينالىسۋى ءتيىس.

2. عىلىمي ايقىندالعان ينديكاتورلار نەگىزىندە قولدانىستاعى قۇقىقتى جانە قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىن كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى تۇرعىسىنان تالداپ قورىتاتىن جاپپاي كونستيتۋتسيالىق مونيتورينگتىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جانە ەنگىزۋ كەرەك (كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2016 جىلعى 16 ماۋسىمداعى جانە 2017 جىلعى 9 ماۋسىمداعى جولداۋلارى). اتالعان ينديكاتورلاردىڭ تىزبەسىن, سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي دامۋىنىڭ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋدە زاڭنامالىق جانە وزگە دە قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ رەتتەۋشى ىقپالىن زەردەلەۋ مەن باعالاۋ تەتىگىن ازىرلەۋ وزەكتى بولىپ تابىلادى.

وسى باعىتتاعى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قىزمەتىمەن قاتار, مونيتورينگپەن ءتيىستى سالاداعى ساياساتتى ازىرلەيتىن, كونستيتۋتسيالىق جانە زاڭنامالىق نورمالاردى قولدانۋدى جانە ىسكە اسىرۋدى جۇزەگە اسىراتىن بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار اينالىسۋى ءتيىس.

3. زاڭ شىعارماشىلىق جۇمىسىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ماقساتىندا مىنالار ۇسىنىلادى:

3.1. نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەۋ جانە قابىلداۋ بويىنشا پراكتيكالىق قىزمەتتە عىلىمي زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرىن اپروباتسيالاۋ; زاڭنامانى دامىتۋدىڭ جاعىمدى جانە جاعىمسىز ۇردىستەرىنە عىلىمي-پراكتيكالىق تالداۋ جۇرگىزۋ; قۇقىق شىعارماشىلىق قىزمەتىنە «جاساندى ينتەللەكت» قۇرالدارىن ەنگىزۋ; نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردە مازمۇندالعان قۇقىقتىق شەكتەۋلەردىڭ مولشەرلەستىگى مەن تەپە-تەڭدىگى ءپرينتسيپىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ناقتى ولشەمدەرىن ازىرلەۋ.

3.2. قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ تيىمدىلىگىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەۋدىڭ «پاكەتتىك» قاعيداتىن ىسكە اسىرۋ جولىمەن, ياعني ناقتى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن زاڭدار مەن وزگە دە قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كەشەنىن (پاكەتىن) ءبىر مەزگىلدە ازىرلەۋ جانە قابىلداۋ ارقىلى, قامتاماسىز ەتۋگە بولادى.

بۇدان باسقا, تىكەلەي قولدانىلاتىن نورمالاردىڭ سانىن كوبەيتۋ, سىلتەمەلىك نورمالار سانىن ازايتۋ ورىندى بولادى. زاڭنامالىق پراكتيكاعا شوعىرلاندىرىلعان زاڭدار­دى قابىلداۋدى ەنگىزۋ كەرەك. ولار «قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىندا كوزدەلگەن.

3.3. قوعام مەن مەملەكەت دامۋىنىڭ سەرپىندى قارقىنى, جاھاندانۋ پروتسەستەرىنىڭ تەرەڭدەۋى جانە وسىدان تۋىندايتىن سىن-قاتەرلەر دەر كەزىندە, ال كەيدە وزىڭقى قۇقىقتىق رەتتەۋ قاجەتتىگىن نەگىزدەيدى. وسى پروتسەستە زاڭنامانىڭ شىنايى ومىردەن قالىپ قويماۋىنا جول بەرمەۋدىڭ جانە قۇقىقتىق كەڭىستىكتەگى كەمىستىكتەرمەن بايلانىستى جاعىمسىز سالداردىڭ تۋىنداۋىن كۇتپەستەن, قۇقىقتىق شارالارعا ۋاقتىلى دەن قويۋدىڭ ماڭىزى زور. اتالعان ماقساتقا قول جەتكىزۋ قۇرالدارىنىڭ ءبىرى قۇقىقتىق جۇيەدە بۇرىن بەلگىسىز ينستيتۋتتاردى پەرسپەكتيۆتى زاڭنامالىق رەتتەۋ بولىپ تابىلادى.

3.4. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قولدانىستاعى زاڭدار مەن وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ نەگىزسىز ءجيى ەنگىزىلەتىنىنە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نازارىن بۇرىن دا اۋدارعان بولاتىن (2013 جىلعى 12 ماۋسىمداعى جولداۋى). بۇل تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىندا دا ايتىلعان (4.1-باستاما).

كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى قۇقىقتىق نورمالاردىڭ ايقىندىلىعىنا, سۋبەكتىلەردىڭ زاڭناما تالاپتارىمەن تانىسۋى جانە سانالى تۇردە باعىنۋى ءۇشىن, ۋاقىت ارالىعىن قوسا العاندا, ءتيىستى جاعدايلاردىڭ بولۋىنا بايلانىستى. بۇل, اسىرەسە تۇرعىنداردىڭ جانە بيزنەستىڭ كۇندەلىكتى قىزمەتىن تىكەلەي رەگلامەنتتەيتىن قۇقىقتىق اكتىلەرگە قاتىستى. قۇقىقتىق ايقىندىلىق قوعامدىق قاتىناستاردى قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى جانە تاڭدالعان قۇقىقتىق ۇلگىنىڭ جارامدىلىعىن تولىققاندى باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

قۇقىقتىق ايقىندىلىق قاعيداتىن بۇلجىتپاي ورىنداۋ قۇقىقتىق قاۋىپسىزدىككە جانە قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ بول­جامدىلىعىنا ىقپال ەتەدى, جەكە تۇلعانىڭ كونس­تيتۋ­تسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن مەم­لە­كەتتىك قورعاۋدىڭ كەپىلدەرىن ارتتىرادى, ازامات­تاردىڭ مەملەكەتتىك بيلىككە جانە ونىڭ ينستيتۋتتارىنا سەنىمىن قولداۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى قىزمەتىن اتقارادى.

4. كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ونىڭ جاسامپاز الەۋەتىن اشۋعا باعىتتالعان قوسىمشا زاڭنامالىق شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتەدى.

4.1. ۇستىمىزدەگى جىلى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قاراعاندى وبلىسىنىڭ كامەلەتكە تولماعاندار ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتىنىڭ «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2011 جىلعى 26 جەلتوقسانداعى كودەكسىنىڭ (بۇدان ءارى – كودەكس) 47-بابىنىڭ 5-تارماعىن كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قارادى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوزىنىڭ 2018 جىلعى 10 ساۋىردەگى № 3 نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا ايەلدىڭ جۇكتىلىگى, بوسانۋ كەزىندەگى جانە ودان كەيىنگى ۋاقىتتا ءوزىن كۇتىپ-باعۋعا بالانىڭ اكەسىنەن قاراجات الۋ قۇقىعىن, ولاردىڭ اراسىندا نەكەلىك قارىم-قاتىناستاردىڭ بولۋىنا نەمەسە بولماۋىنا قاراي جىكتەۋ مەملەكەتتىڭ نەكەگە نەگىزدەلگەن وتباسى ينستيتۋتىن قورعاۋ بويىنشا ءوز مىندەتتەمەلەرىن ىسكە اسىرۋىنا بايلانىستى دەپ تۇسىنىك بەردى.

سونىمەن بىرگە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس تابيعي جاراتىلىستانۋ زاڭدارىنا بايلانىستى جۇكتىلىك كەزەڭىندە جانە بالا ءومىرىنىڭ العاشقى جىلدارىندا بالانىڭ مۇددەسىن ونىڭ اناسىنان ءبولىپ قاراۋ مۇمكىن ەمەس دەپ اتاپ ءوتتى. وسى ماڭىزدى كەزەڭدە انانىڭ جانە بالانىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن بارابار قورعاۋعا كەپىلدىك بەرۋ قاجەت. ول بالانىڭ جانە ونىڭ قامقورى بولىپ وتىرعان اناسىنىڭ دا تىنىس-تىرشىلىگىن قاجەتتى دەڭگەيدە بارىنشا ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ءتيىمدى قۇقىقتىق تەتىكتەردى بەلگىلەۋدى بىلدىرەدى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس كودەكستىڭ 47-بابى 5-تارما­عىن كونستيتۋتسيالىق دەپ تاني وتىرىپ, نەكە-وتباسى زاڭناماسىنىڭ جەكەلەگەن كەمشىلىكتەرىن كورسەتتى. وندا كودەكستىڭ قارالعان نورماسىنداعى «بوسانعانعا دەيىن­­گى كەزەڭ» جانە «بوسانعاننان كەيىنگى كەزەڭ» دەگەن ۇعىمداردىڭ مازمۇنى جانە ولاردىڭ ۋاقىت شەكتەرى انىق­تالماعان.

سوتتىڭ اتالعان ۇسىنىسىن قاراۋ بارىسىندا نەكەگە تۇر­ماعان ايەلدەردىڭ جانە ولاردىڭ اسىراۋىنداعى مۇگە­دەك-بالالاردىڭ زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋعا بايلانىس­تى باسقا دا سۇراقتار تۋىندادى.

وسىعان بايلانىستى, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنە انا مەن بالانىڭ قۇقىقتارىن جانە بوستاندىقتارىن نەعۇرلىم تولىق قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2011 جىل­عى 26 جەل­توقسانداعى كودەكسىنە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە باستا­ما­شى­لىق جاساۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراۋعا ۇسىنىم بەردى.

4.2. كونستيتۋتسيانىڭ 17-بابىنىڭ 2-تارماعىنا سايكەس ەشكىمدى ازاپتاۋعا, وعان زورلىق-زومبىلىق جاساۋعا, باسقاداي قاتىگەزدىك نەمەسە ادامدىق قادىر-قاسيەتىن قورلايتىنداي ءجابىر كورسەتۋگە نە جازالاۋعا بولمايدى.

ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىنە قول سۇعىلماۋشىلىق كەپىلدەرىن نىعايتۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ بۇزىلۋىن بولدىرماۋ ماقساتىندا ولاردى قورعاۋ تەتىكتەرىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كۇشەيتۋ كەرەك.

4.3. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2007 جىلعى 18 ساۋىردەگى № 4 نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» 2015 جىلعى 16 ماۋسىمداعى جولداۋىندا قىلمىستىق ءىستى سوت القابيلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن (نەگىزگى زاڭنىڭ 75-بابىنىڭ 2-تارماعى) قاراۋ مۇمكىنشىلىگى ايىپتالۋشىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ سوت ارقىلى قورعالۋىنىڭ كونستيتۋتسيادا باياندى ەتىلگەن پروتسەسسۋالدىق كەپىلدىكتەرى قاتارىنا جاتادى, ولاردى جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرى زاڭمەن بەلگىلەنەدى, دەپ ايتىلعان.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىندا القابيلەر سوتى ينستيتۋتىن ودان ءارى دامىتۋ كوزدەلگەن (4.12-باستاما).

وسىعان بايلانىستى, القابيلەر سوتى قىزمەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە پروتسەستىك نەگىزدەرىن جەتىلدىرۋ ماڭىزدى بولادى.

4.4. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2008 جىلعى 27 اقپان­داعى № 2 نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا ادامنىڭ جانە ازا­ماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستان­دىق­تارىن شەكتەيتىن زاڭ زاڭدىق تۇرعىدان دالمە-ءدال جانە اكەپ سوقتىراتىن سالدارى بولجاۋلى بولۋعا ءتيىس, ياعني ونىڭ نورمالارى جەتكىلىكتى دارەجەدە انىق تۇجىرىمدالىپ جانە زاڭ ەرەجەلەرىن وزىنشە پايىمداۋ مۇمكىندىگىن جوققا شىعارا وتىرىپ, زاڭعا ساي مىنەز-ق ۇلىقتى زاڭعا ساي ەمەس- تەن مەيلىنشە ايقىندىقپەن اجىراتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تۇسىنىكتى ولشەمدەرگە نەگىزدەلۋى كەرەك دەپ ايتىلعان.

زاڭنامالىق اكتىلەردەگى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن بۇزۋعا جول بەرەتىن ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشىلىقتاردى جويۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋ قاجەت.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتىق كودەكسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە سىي تارتۋ ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن ەرەجەلەرىن رەسپۋبليكا قىلمىستىق كودەكسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتان بوساتۋ جاعدايلارىن رەگلامەنتتەيتىن نورمالارىمەن ۇيلەستىرگەن ءجون.

4.5. كونستيتۋتسيانىڭ 39-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سايكەس ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى تەك زاڭمەن شەكتەلۋى مۇمكىن (كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2002 جىلعى 4 ساۋىردەگى № 2, 2008 جىلعى 27 اقپانداعى № 2 نورماتيۆتىك قاۋلىلارى, 2005 جىلعى 27 ماۋسىمداعى جولداۋى جانە باسقالار). الايدا ءىس جۇزىندە كەيبىر زاڭدار كوزدەلگەن شەكتەۋلەردى اتاپ وتەدى, ال قاتاڭ قۇقىق شەكتەۋ سيپاتقا يە شارالارمەن ۇشتاساتىن ولاردى قولدانۋ تەتىكتەرى زاڭعا تاۋەلدى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرمەن رەگلامەنتتەلەدى. بۇعان جول بەرىلمەۋى ءتيىس.

ماسەلەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە سايكەس قاراۋىندا جاتقان اكىم­شىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ىستەر بويىنشا كۇش­تەپ اكەلۋ ءىس جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ شاراسى رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى, Iشكi iستەر جانە قارجى مينيسترلiكتەرi بەلگiلەگەن تارتiپ­پەن جۇرگىزىلەدى (790-باپتىڭ ەكىنشى بولىگى).

كودەكستىڭ وسى ەرەجەلەرىن ورىنداۋ ءۇشىن اتالعان مەملەكەتتىك ورگاندار كۇشتەپ اكەلۋ ۋاقىتىن, بۇل شارا قولدانۋعا جاتپايتىن تۇلعالار ءتىزىمىن, كەلمەۋدىڭ سەبەپ­تەرىن دالەلدى دەپ تانۋ ءمان-جايلارىن جانە تاعى باسقانى بەلگىلەيتىن ۆەدومستۆولىق نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلداعان.

«اتقارۋشىلىق iس جۇرگiزۋ جانە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ مارتەبەسi تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلعى 2 ساۋىردەگى زاڭىندا كۇشتەپ اكەلۋدى مەملەكەتتىك ماجبۇرلەۋ شاراسى رەتىندە قولدانۋ كوزدەلگەن. ول سوت سانكتسيالاعان قاۋلى نەگىزىندە سوت ورىنداۋشىسىنا كەلۋدەن جالتارىپ جۇرگەن ادامعا قولدانىلادى.

دەگەنمەن, وسى زاڭنامالىق اكتىدە كۇشتەپ اكەلۋدى قولدانۋ ءتارتىبى ايقىندالماعان.

قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە پروتسەستىك ماجبۇرلەۋ شاراسى رەتىندە كۇشتەپ اكەلۋدى قولدانۋ ءتارتىبى قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكسىمەن بەلگىلەنگەن (157-باپ).

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس اتالعان مەملەكەتتىك ماجبۇرلەۋ شارالارىنىڭ قۇقىقتىق بولمىسى ورتاق جانە ولار بىرقاتار ادام قۇقىقتارىنىڭ (جەكە باسىنىڭ بوستاندىعىنا, ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋعا جانە تۇرعىلىقتى مەكەندى ءوز قالاۋىنشا تاڭداپ الۋعا جانە تاعى باسقا) ءمانىن قوزعايدى, دەپ سانايدى. سوندىقتان ولاردى قولدانۋ ءتارتىبى زاڭمەن بەكىتىلۋى ءتيىس.

4.6. ەلىمىزدە قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋ كەزەڭ- كەزەڭمەن جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ونىڭ شەڭبەرىندە ەلەۋلى قوعامدىق قاۋىپ توندىرمەيتىن جەكەلەگەن قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتار اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ قاتا­رىنا قوسىلۋدا. ءوز كەزەگىندە, قىلمىستىق جازالاناتىن ارە­كەتتەردىڭ جاڭا جىكتەمەسىن, اتاپ ايتقاندا, قىلمىستىق تەرىس قىلىق ساناتىن, ەنگىزۋگە بايلانىستى سوڭعىلاردىڭ قا­تارىنا كەيبىر اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جاتقى­زىلدى.

بۇل وتپەلى پروتسەستە جاريا-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءبىر ءتۇرىنىڭ باسقاسىنا اۋىستىرىلاتىنىن عانا ەسكەرە وتىرىپ, جاڭا زاڭنىڭ كەرى كۇشى ماسەلەسىن رەتتەپ الۋ قاجەت. ولار ورتاق ماقساتتى كوزدەيدى, ءبىر-ءبىرىن ءوزارا تولىقتىرىپ وتىرادى جانە ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, قوعامدىق ءتارتىپتى جانە باسقا دا قۇندىلىقتاردى قورعاۋعا باعىتتالعان.

4.7. سوتتىلىقتىڭ جانە اقتالمايتىن نەگىزدەر بويىنشا قىلمىستىق قۋدالاۋدى توقتاتۋدىڭ جالپىقۇقىقتىق سالدارى تۋرالى ماسەلە ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.

زاڭ شىعارۋشىنىڭ دا, قۇقىق قولدانۋشىنىڭ دا قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا تارتىلىپ, جازاعا كەسىلگەن ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق مارتەبەسىن بۇلجىتپاي ساقتاۋى مەملەكەت پەن تۇلعانىڭ قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتى بەلگىلەۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ سالاسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناسىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى (كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2001 جىلعى 21 جەلتوقسانداعى № 18/2, 2006 جىلعى 13 شىلدەدەگى № 4, 2008 جىلعى 27 اقپانداعى № 2 نورماتيۆتىك قاۋلىلارى جانە باسقالار).

5. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوزىنىڭ قورىتىندى شەشىمدەرىن دەر كەزىندە جانە تولىق ورىنداۋى قاجەتتىگىنە ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ نازارىن اۋدارادى. ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستان­دىقتارىن قوزعايتىن جەكەلەگەن ينستيتۋتتاردى قۇقىقتىق رەتتەۋدەگى كەمشىلىكتەرى كورسەتىلگەن ونىڭ شەشىمدەرىن تيىسىنشە ورىنداماۋ قولدانىستاعى قۇقىق جۇيەسىندە قۇقىقتىق ولقىلىقتاردىڭ, قايشىلىقتاردىڭ, قۇقىقتىق تۇسىنبەستىكتەردىڭ ساقتالىپ قالۋىنا اپارىپ سوعادى. بۇل جايت كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق رەجيمىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلەدى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2001 جىلعى 13 جەلتوق­سان­داعى № 19/2 نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قاۋلىلارىندا باياندالعان قۇقىقتىق پوزي­تسيالاردىڭ كۇشi, كەڭەس كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تاپقان زاڭدىق نورمالاردى قايتا قابىلداۋ ارقىلى ەڭسەرiلمەيدi دەپ كورسەتىلگەن.

دەگەنمەن, تالداۋ كورسەتكەندەي, كەيبىر قولدانىستاعى زاڭنامالىق اكتىلەردە بۇرىن كونستيتۋتسياعا سايكەس ەمەس دەپ تانىلعاندار سياقتى نەمەسە ولارعا ۇقساس نورمالار مازمۇندالعان, ال جاڭادان قابىلدانعان قۇقىقتىق نورمالاردا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس بۇرىن انىقتاعان كەمشىلىكتەر كەزدەسىپ تۇرادى.

5.1. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوزىنىڭ 2008 جىلعى 27 اقپانداعى № 2 نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا دەنە مۇشەلەرىن زاقىمداۋدىڭ كونستيتۋتسيادا جانە زاڭداردا كورسەتىلگەن جاعدايلاردا عانا قىلمىس دەپ تانىلۋىنا جول بەرە وتىرىپ, مۇنداي ارەكەتتەردىڭ پىكىر (قارسىلىق) ءبىلدىرۋدىڭ نىسانى جانە باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان ادامداردىڭ ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋىنىڭ ءتاسىلى رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ءتۇسىندىردى.

سوندىقتان قىلمىستىق زاڭنامادا دەنە مۇشەلەرىن زاقىمداۋ اكتىلەرىن جاساۋدىڭ ماقساتتارىن ناقتىلاۋ جانە «قوعامنان وقشاۋلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ مەكەمەسى» ۇعىمىنىڭ مازمۇنىن اشۋ ورىندى بولار ەدى. ول قىلمىس قۇرامىنىڭ بەلگىلەرىن ءبىر ماعىنادا انىقتاۋعا قول جەتكىزەدى جانە قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىندا كەڭ ۇعىنۋعا جول بەرمەيدى.

5.2. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوزىنىڭ 2014 جىلعى 19 ماۋسىمداعى جولداۋىندا «اكىمشىلىك راسىمدەر تۋرالى» زاڭىنىڭ قۇقىقتىق رەتتەۋ نىساناسىن ناقتىلاۋعا ۇسىنىس بەردى. قازىرگى تاڭدا ادىلەت مينيسترلىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى زاڭ جوبالاۋ جۇمىستارىنىڭ 2018 جىلعا ارنالعان جوسپارى شەڭبەرىندە اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكسى جوباسىن ازىرلەۋدە.

5.3. «سوتتىڭ سانكتسياسىنسىز ادامدى جەتپىس ەكى ساعاتتان اسپايتىن مەرزىمگە ۇستاۋعا بولادى» دەگەن كونستيتۋتسيالىق ەرەجە, وسى كورسەتىلگەن ۋاقىتتان كەشىك­تىرمەي سوتتىڭ ۇستالعان ادامعا قاتىستى تۇتقىنداۋ جانە قاماۋدا ۇستاۋ, سونداي-اق زاڭمەن كوزدەلگەن وزگە دە شارالاردى قولدانۋ تۋرالى شەشىمى قابىلدانۋى قاجەت نەمەسە ۇستالعان ادام بوساتىلۋعا ءتيىس دەگەندى بىلدىرەدى (كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2012 جىلعى 13 ساۋىردەگى № 2 نورماتيۆتىك قاۋلىسى).

بۇل كونستيتۋتسيالىق ەرەجەنىڭ ءىس جۇرگىزۋدىڭ كەز كەلگەن تۇرلەرىندە, سونىڭ ىشىندە ەلدەن تىس شىعارىپ جىبەرۋ بويىنشا, اركىمنىڭ جەكە باسىنىڭ بوستاندىعىنا قۇقىعىن شەكتەۋ ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن زاڭنامالىق اكتىلەردە ءتيىستى جۇزەگە اسۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك.

5.4. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ «قاراعاندى وبلىسى تەمىرتاۋ قالالىق سوتىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2012 جىلعى 28 ناۋرىزداعى № 361 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەگىنەن تىس تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرگە كەتۋگە ارنالعان قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ قاعيدالارىنىڭ 7-تارماعى 3) تارماقشاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىلىعىن تەكسەرۋ تۋرالى» 2016 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى № 1 نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا ۇكىمەتكە اتالعان قاعيدالاردى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قۇقىقتىق ۇستانىمدارىنا سايكەستەندىرۋ, سونداي-اق ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن نەعۇرلىم تولىق قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا حالىقتىڭ كوشى-قون سالاسىنداعى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن زاڭنامالىق اكتىلەرگە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلۋىنە باستاما جاساۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراۋعا ۇسىنىم بەرىلدى.

ۇكىمەتتىڭ 2017 جىلعى 29 قىركۇيەكتەگى № 610 قاۋ­لىسىمەن اتالعان قاعيدالارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ پايىمداۋىنشا, ازامات­تار­دىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەگىنەن تىس تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرگە كەتۋ ءتارتىبىن رەتتەيتىن زاڭنامالىق اكتىلەردى ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماسەلەسى وزەكتىلىگىن ساقتايدى.

6. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس وزىنە جۇگىنۋ قۇقىعىن سوت توراعاسىنا عانا ەمەس, جەكەلەگەن سۋديالارعا دا بەرۋ تۋرالى ماسەلەنى شەشۋ قاجەتتىگى جايلى بىرنەشە مارتە كورسەتىپ كەتكەن (2001 جىلعى 24 ناۋرىزداعى جانە 2002 جىلعى 27 ماۋسىمداعى جولداۋلار جانە باسقالار).

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر كونستيتۋتسيالىق زاڭدارىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 2017 جىلعى 15 ماۋسىمداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى تۋرالى» 1995 جىلعى 29 جەلتوقسانداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭى 22-بابىنىڭ 3-تارماعىنان كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە سوت ۇسىنىسىنا سوت توراعاسىنىڭ قول قويۋ قاجەتتىگى تۋرالى تالاپ الىنىپ تاستالدى. ەندى وتىنىشكە ءتيىستى سۋبەكت قول قويۋى قاجەت.

قابىلدانعان شارالاردى سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن كۇشەيتۋ دەپ قاراستىرعان ءجون, بۇل ءۇردىستى جالعاستىرۋ كەرەك.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس سوتتاردىڭ وتىنىشتەرىن كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋگە قابىلدانعانى تۋرالى وزگە دە سوتتاردى حاباردار ەتۋ تەتىگىن فورمالداۋ جانە ناقتىلاۋ ارقىلى كەيىنگى كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋعا قولجەتكىزۋدى قۇقىقتىق رەگلامەنتتەۋدى ودان ءارى جەتىلدىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.

7. قۇقىق شىعارماشىلىق پەن قۇقىق قولدانۋدىڭ تيىم­دىلىگى كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتار مەن پرينتس­يپ­تەردىڭ تالاپتارى تۇرعىسىنان زاڭداردى دۇرىس تۇسىندىرۋگە نەعۇرلىم بايلانىستى بولىپ بارادى. ونىڭ ناتيجەلەرىن شارتتى تۇردە زاڭداردىڭ «كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق ماعىناسى» دەپ اتايدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس بىرنەشە شەشىمدەرىندە وسى كوزقاراستى قولدانعان بولاتىن. وسى پراكتيكانى كەڭەيتكەن ءجون.

8. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا ينتەگ­راتسيالىق پروتسەستەردى تەرەڭدەتۋ قاتىسۋشى-مەم­لە­كەتتەردىڭ ۇلتتىق زاڭنامالارىن بارىنشا ۋنيفيكاتسيالاۋ ماسەلەسىن قويادى.

وداق اكتىلەرىنىڭ قولدانىلۋ شەكتەرى كەڭەيۋىنە بايلانىستى ۇلتتىق جانە ۇلتتىقتان جوعارى دەڭگەيدە تۇراتىن زاڭنامالاردىڭ اراقاتىناسى ماسەلەلەرى وزەكتى بولىپ وتىر.

وسى پروتسەستە كونستيتۋتسيا ۇستەمدىگىنىڭ ساقتالۋىن ءسوزسىز قامتاماسىز ەتۋ, وتاندىق جانە ينتەگراتسيالىق قۇقىقتىق رەتتەۋدى بارىنشا ءدال سايكەستەندىرۋ ماڭىزدى.

نەگىزگى زاڭنىڭ 4-بابى 3-تارماعى جاڭا رەداكتسياسىندا كوزدەلگەندەي, رەسپۋبليكا بەكىتكەن حالىقارالىق شارتتاردىڭ رەسپۋبليكا زاڭدارىنان باسىمدىعى بولادى. قازاقستان قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلاتىن حالىقارالىق شارتتاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا قولدانىلۋ ءتارتىبى مەن تالاپتارى رەسپۋبليكانىڭ زاڭناماسىندا ايقىندالادى دەپ كورسەتىلگەن.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس رەسپۋبليكانىڭ حالىقارالىق شارتتارى تۋرالى زاڭناماسىندا تولىقتىرىلعان كونستيتۋتسيالىق نورمانى نىعايتۋ قاجەتتىگى تۋرالى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ۇستانىمىن قولدايدى.

جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيا وركەندەپ كەلە جاتقان قازاقستاننىڭ ودان ءارى ۇدەمەلى ەۆوليۋتسياسىنىڭ درايۆەرى بولىپ تابىلادى. اتا زاڭ شەڭبەرىندە زاڭناما قابىلداناتىن, قوعام داميتىن جانە مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىس ىستەيتىن كونستيتۋتسيالىق كوورديناتالار جۇيەسى رەتىندە قازىرگى كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ دامۋ مۇددەلەرىنە جا- ۋاپ بەرەدى جانە ۇستانعان باعىت-باعداردىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى الەۋەتكە يە.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق جاڭعىرۋى بارشاعا ورتاق ءىس – ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى مەن ونىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋى ءۇشىن مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ, قوعامنىڭ جانە ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ بار كۇش جىگەرىن سالۋدى تالاپ ەتەدى, دەپ سانايدى. ونى بۇگىنگى جانە كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن, اتا زاڭنىڭ كىرىسپەسىندە كورسەتىلگەن بيىك ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن جاساۋ قاجەت.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى