ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك ساپارى: كەلەلى كەزدەسۋلەر مەن كەلىسىمدەر

دوستىققا نەگىزدەلگەن بايلانىس

كەزدەسۋ بارىسىندا تۇراقتى كوميتەت توراعاسى لي چجانشۋ قىتايدىڭ بۇكىلقىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسىنىڭ اتىنان قازاقستان پرەزيدەنتىنە ءىلتيپات ءبىلدىرىپ, مەملەكەتتىك ساپار اياسىندا جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەردىڭ جەمىستى بولعانىنا توقتالدى جانە سولاردىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا قول قويىلعان قۇجاتتار قازىرگى كەزەڭدەگى ەكى جاقتى قاتىناستاردىڭ ناقتى دامۋ جوسپارىن ايقىنداعانىن اتاپ ءوتتى.

– ءسىز – ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ناعىز دوسىسىز, ال مەن ءۇشىن ەڭ قۇرمەتتى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرىسىز. ءسىزدىڭ باسشىلىعىڭىزبەن قازاقستاندا نارىقتىق ەكونوميكا قالىپتاسىپ, حالىقتىڭ جاعدايى جاقسارا ءتۇستى, قوعامدا تۇراقتىلىق بار. ەلىڭىزدىڭ الەمدەگى جانە وڭىردەگى بەدەلى ءاردايىم ارتۋدا. وزدەرىڭىز «نۇرلى جول» دەپ اتاعانداي, ءسىزدىڭ مەملەكەتىڭىز جارقىن بولاشاققا جول اشتى. ءسىز حالىق اراسىنان شىقتىڭىز, ونىڭ ارمان-مۇددەسىن بىلەسىز جانە ۇزاق جىلدار بويى قازاقستاندى تابىستى دامۋ جولىنا باستاپ كەلەسىز. ءسىز - قىتاي حالقى ءۇشىن قاھارمان تۇلعاسىز جانە بىزدەر - باسشىلار ءۇشىن ۇلگى سانالاسىز. سىزدەردىڭ دوستارىڭىز ءارى كورشىلەرىڭىز رەتىندە قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرى ءۇشىن شىن جۇرەكتەن قۋانىشتىمىز, – دەدى بۇكىلقىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى.

مەملەكەت باسشىسى لي چجانشۋعا ءوزىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ اتىنا ايتىلعان جىلى سوزدەرى ءۇشىن ريزاشىلىق ءبىلدىردى.

– مەن ءسىزدى بۇكىلقىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسىنىڭ تۇراقتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى لاۋازىمىنا تاعايىندالۋىڭىزبەن قۇتتىقتايمىن جانە  زور تابىس تىلەيمىن, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكى ەلدىڭ پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىعى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ ساتىندە بۇكىلقىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسىنىڭ ءحىح سەزىندە قابىلدانعان جانە ەلدەگى تۇراقتىلىقتى قولداۋعا, سونداي-اق قويىلعان مىندەتتەردىڭ ورىندالۋىنا باعىتتالعان شەشىمنىڭ قىتاي ءۇشىن تاريحي ماڭىزى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

سونىمەن قاتار, قازاقستان پرەزيدەنتى قىتاي مەملەكەتىنىڭ 40 جىل بويى قىتايلىق وزىندىك ەرەكشەلىگى بار سوتسياليزم قۇرۋ جولىمەن كەلە جاتقانىن جانە سونىڭ بارىسىندا الەمدىك دەڭگەيدەگى جەتىستىككە قول جەتكىزگەنىن ايتتى.

– قىتاي بۇگىندە الەمدەگى ەكونوميكاسى وراسان زور جەتەكشى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى. يننوۆاتسيالار جىلدام ەنگىزىلىپ, عىلىم سالاسىنا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى ارتۋدا. ەلدەرىڭىز ءوز دامۋىنىڭ مۇلدە جاڭا جولىنا قادام باستى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

باتىرلار رۋحىنا تاعزىم ەتتى

بۇل كەزدەسۋدەن سوڭ قازاقستان پرەزيدەنتى مەملەكەتتىك ساپارى بارىسىندا تيانانمەن الاڭىندا ورنالاسقان حالىق باتىرلارىنىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوعىن قويىپ, قىتاي حالقىنىڭ ءحىح جانە حح عاسىرلارداعى ۇلت-ازاتتىق كۇرەسى بارىسىندا قۇربان بولعان پەرزەنتتەرىنىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتتى. حالىق باتىرلارىنا قويىلعان مونۋمەنتتىڭ بيىكتىگى 38 مەترگە جۋىقتايدى, ال وعان قالانعان 17 مىڭ گرانيت پەن ءمارمار تاستىڭ سالماعى 10 مىڭ توننادان اسىپ جىعىلادى. الايدا, قىتايلىقتار ءۇشىن تاستىڭ سالماعىنان وسى ەسكەرتكىشتىڭ ساياسي سالماعى باسى تۇسەتىنى راس. ويتكەنى ۇلتتىق مونۋمەنتتىڭ ماڭدايشاسىنا قىتاي رەفورمالارىنىڭ, وركەنيەتىنىڭ اتاسى ماو تسزەدۋننىڭ «حالىق باتىرلارىنا ماڭگىلىك داڭق», دەگەن داڭقتى ءتول ءسوزىنىڭ كوشىرمەسى قاشالىپ جازىلعان. ەسكەرتكىشتىڭ ەتەگى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا 1840 جىلى ورىن العان اتاقتى اپيىن سوعىسىنان بەرگى ەلدىڭ دامۋ باعىتىن وگەرتكەن توڭكەرىستەر بەينەلەنگەن بارەلەفتەرمەن كومكەرىلگەن. 

سەنىمدى سەرىكتەستەر سۇحباتى

نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتىك ساپارى اياسىندا «دياويۋيتاي» مەملەكەتتىك رەزيدەنتسياسىندا CNPS كومپانياسى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ۆان يلينمەن كەزدەستى. مەملەكەت باسشىسى CNPC كومپانياسىنىڭ مۇناي مەن گازدى ءوندىرۋ, تاسىمالداۋ جانە ونى قايتا وڭدەۋ سالالارى بويىنشا قازاقستاننىڭ نەگىزگى ارىپتەسى بولىپ سانالاتىنىنا توقتالىپ, بۇل كاسىپورىننىڭ ەلىمىزدەگى جۇمىسىنا قاناعاتتاناتىنىن ايتتى.

– جالپى وسى جىلدار ىشىندە قازاقستاندا 100 ميلليون توننادان استام مۇناي ءوندىرىلدى. ءبىز ءسىزدىڭ كومپانياڭىزبەن ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرۋعا دايىنبىز. اسىرەسە, «كەڭقياق-اتىراۋ» مۇناي قۇبىرىن پايدالانۋ ارقىلى ىشكى نارىققا جانە قىتايعا جەتكىزىلەتىن مۇناي كولەمىن ارتتىرا الامىز, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.  

ال كومپانيا باسشىسى CNPC-ءدىڭ قازاقستانداعى ارىپتەستەرمەن 20 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىن جانە زور جەتىستىكتەرگە جەتكەنىن ايتتى.  

– ءسىزدىڭ كوڭىل بولگەنىڭىزدىڭ جانە قىتاي ۇكىمەتى كومەگىنىڭ ارقاسىندا ايتۋلى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدىك. سىزگە زور قۇرمەتىم مەن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرۋگە رۇقسات ەتىڭىز. ءبىزدىڭ مۇمكىندىگىمىزدىڭ بار ەكەنىن جانە ونى ودان ءارى دامىتىپ, جۇمىس ىستەۋگە نيەتتى ەكەنىمىزدى جەتكىزگىم كەلەدى, – دەدى ۆان يلين. كومپانيا باسشىسى قازاقستان پرەزيدەنتىنە ىسكەرلىك كەڭەس اياسىندا جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر مەن قول قويىلعان كەلىسىمشارتتار جونىندە باياندادى.

– ۇكىمەتىمىز جانە سي تسزينپين مىرزانىڭ جەكە ءوزى قازاقستاندىق ارىپتەستەرمەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيدە دامىتۋعا مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىر. بۇل مىندەتتى ورىنداۋعا شامامىز جەتەتىنىنە كامىل سەنەمىز, –دەدى كومپانيا باسشىسى.

ون ءۇش ميلليارد دوللار مەن قىرىق قۇجات

ال قىتايلىق ءىرى كاسىپكەرلەرمەن كەزدەسۋىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان مەن قىتاي حالىقتارىنىڭ قارىم قاتىناسى دوستىق پەيىل مەن ءوزارا سەنىمگە نەگىزدەلگەندىگىن جانە ستراتەگيالىق ارىپتەس رەتىندە ماڭىزدى ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. 

– قىتاي قازاقستانعا تىكەلەي ينۆەستيتسيا قۇيۋ كولەمى جونىنەن 4-ورىندى يەلەنەدى. 2017 جىلى ءبىزدىڭ ەسەپتەۋىمىزشە, ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 10,5 ميلليارد دوللار بولدى, ياعني 33 پايىزعا ءوستى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇگىندە ەل ەكونوميكاسىنداعى مۇناي-گاز, حيميا جانە ازىق-ت ۇلىك ونەركاسىبىندە, سونداي-اق ماشينا جاساۋ, جەڭىل ونەركاسىپ سالالارىندا   قىتاي كاپيتالىنىڭ قاتىسى بار 1200 كاسىپورىن جۇمىس ىستەيتىنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, ەلىمىزدە قىتايدىڭ ءۇش بانكى تابىستى جۇمىس جاتقاندىعىنا توقتالدى.

– بۇگىن ەكى ەلدىڭ 300-دەن استام بيزنەس وكىلدەرى قاتىسقان ىسكەرلىك كەڭەس ءوتتى. 13 ميلليارد دوللاردان استام قارجى كولەمىندەگى 40-قا جۋىق كوممەرتسيالىق قۇجاتقا قول قويىلدى. سونىمەن قاتار, يندۋستريالاندىرۋ جانە ينۆەستيتسيا سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق اياسىندا جالپى سوماسى 28 ميلليارد دوللار كولەمىندەگى 51 جوبانىڭ ءتىزىمى جاسالدى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.

مەملەكەت باسشىسى كەزدەسۋگە قاتىسىپ وتىرعان كاسىپكەرلەرگە قازاقستاننىڭ گەوساياسي تۇرعىدان ۇتىمدى ورنالاسقانى جانە وسى فاكتورعا بايلانىستى ونىڭ بيزنەس جاساۋداعى ارتىقشىلىعى جونىندە ايتتى.

– قازاقستان – 180 ميلليوننان استام تۇرعىنى بار, كەدەندىك شەكاراسى جوق ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ مۇشەسى. قازاقستان اۋماعى ارقىلى قىتاي مەن باسقا دا ازيا ەلدەرىن رەسەي, كاسپي تەڭىزى, قارا تەڭىز, سونداي-اق يران جانە تۇركيا ارقىلى ەۋروپامەن بايلانىستىراتىن 5 تەمىر جول جانە 6 حالىقارالىق اۆتوموبيل جولىنىڭ دالىزىمەن وتەدى. بۇل جۇكتى قىتايدان قازاقستان ارقىلى ەۋروپاعا جانە كەرى قاراي 15 كۇندە جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال, جۇك تەڭىز جولىمەن جەتكىزىلەتىن بولسا, 2-3 ەسە كوپ ۋاقىت كەتەر ەدى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

سونىمەن قاتار, قازاقستان پرەزيدەنتى كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى ارتتىرۋ جانە بيزنەس ورتانى جاقسارتۋ ءۇشىن قولدانىلىپ جاتقان تۇراقتى شارالارعا, اتاپ ايتقاندا, كاسىپكەرلىك سالاسىنداعى زاڭنامانىڭ جەتىلدىرە تۇسكەنىنە, شەتەلدىك ينۆەستورلار كەڭەسىنىڭ, «قازاق ينۆەست» جانە «قازاق ەكسپورت» ۇلتتىق كومپانيالارىنىڭ قۇرىلعانىنا, شەتەلدەن جۇمىس كۇشىن تارتۋ جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ ءۇشىن ليتسەنزيا الۋ مەن كەلىسىمدەر جاساۋ ءراسىمىنىڭ جەڭىلدەتىلگەنىنە, سونداي-اق 11 ارنايى ەكونوميكالىق جانە 24 يندۋستريالدى ايماقتىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋشىلار ءۇشىن سالىق جەڭىلدىكتەرى مەن ارتىقشىلىقتار بەلگىلەنىپ وتىرعانىنا اۋداردى.  

– ءبىز ءىرى كومپانيالارىمىزدىڭ گونكونگ جانە شانحاي بيرجا الاڭدارىنداعى IPO-عا شىعۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋدامىز. ونىڭ ۇستىنە شانحاي بيرجاسى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ ستارتەگيالىق ارىپتەسى بولىپ تانىلدى, –  دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىتايلىق كاسىپكەرلەرگە استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ مارتەبەسى كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن بەكىتىلگەندىگىن جانە ورتالىققا اعىلشىندىق قۇقىق ءتارتىبى ەنگىزىلگەندىگىن دە اتاپ ءوتتى. وعان قوسا قارجى ورتالىعىنا قاتىسۋشىلارعا ەلۋ جىلدىق سالىقتىق جەڭىلدىكتەر بەرىلەتىندىگىنە, ۆاليۋتالىق, ۆيزالىق جانە قۇقىتىق رەجىمدەرىنىڭ جەڭىلدەتىلگەندىگىنە توقتالدى. قارجى ورتالىعىنىڭ تاۋەلسىز سوتى, حالىقارالىق اربيتراج ورتالىعى كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىنىڭ قورعالۋىنا كەپىلدىك بولماق.

كەزدەسۋ بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ەلىمىزدە اگرارلىق سالاعا جەتە كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعاندىعىنا, اگرووندىرىستىك كەشەندى دامىتۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلدانعاندىعىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ اياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر مەن قايتا وڭدەۋشىلەرگە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلۋدە. اتالعان سالانى دامىتۋدا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باسىمدىق بەرىلۋدە. اسىرەسە قايتا وڭدەلگەن ونىمدەردىڭ ەكسپورتىن ارتتىرۋعا ەرەشكە مۇمكىندىك جاسالعان.

مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدە تۋريستىك سالانى دامىتۋعا دا كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعاندىعىن, ءتۋريزمنىڭ اڭشىلىق, بالىقشىلىق, مادەني, مەديتسينالىق جانە كينو تۋريزم سالالارىن دامىتۋعا كۇش سالىناتىندىعىن ايتتى.

سونىمەن قاتار, اتالعان كەزدەسۋ بارىسىندا قازاقستان قىتاي ىسكەرلىك كەڭەسىنىڭ تەڭ توراعاسى, «سامۇرىق قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنىڭ باسقارما توراعاسى احمەتجان ەسىموۆ تە ءسوز الدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ مەملەكەتتىك ساپارى كاسىپكەرلەر ءۇشىن وتە تابىستى بولعان.

– ىسكەرلىك كەڭەس اياسىندا 8,7 ملرد دوللاردى قۇرايتىن 17 - ينۆەستيتسيالىق, 1,6 ملرد دوللار بولاتىن 8 - قارجىلىق, 700 ملن دوللار بولاتىن 7 - سىرتقى ساۋدا جانە 8 كوممەرتسيالىق ەمەس كەلىسىمگە قول قويىلدى. بۇل كەلىسىمدەر ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتارعا, كەن ورىندارىن يگەرۋگە, قايتا قالپىنا كەلتىرىلەتىن ەنەرگەتيكا جوبالارىن جاساۋعا, بيوحيميالىق كلاستەر قۇرۋعا جانە باسقا دا سالالارعا ينۆەستيتسيا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى احمەتجان ەسىموۆ.

ءال-اۋقات قورىنىڭ باسقارما توراعاسى قىتايلىق كومپانيالاردىڭ نەگىزىنەن قايتا وڭدەۋ, لوگيستيكا, ينفراقۇرىلىم جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ سالالارىنا ينۆەستيتسيا سالىپ وتىرعاندىعىن ايتتى. 

ال قازاقستان-قىتاي بىرىككەن ىسكەرلىك كەڭەسىنىڭ تاعى ءبىر تەڭ توراعاسى - «سيتيك گرۋپپ» كورپوراتسياسى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى چان چجەنمين ىسكەرلىك كەڭەستىڭ العاشقى وتىرىسى 2013 جىلى استانادا وتكەندىگىن جانە سوڭعى بەس جىلدا ەكى ەلدىڭ ىسكەرلىك وكىلدەرىنىڭ بايلانىسى جوعارى دەڭگەيگە جەتكەندىگىن اتاپ ءوتتى.

– قازاقستان مەن قىتايدىڭ ىسكەرلىك كەڭەسى ەكى ەلدىڭ كاسىپكەرلەرى ءۇشىن ءتيىمدى بايلانىس الاڭىنا اينالدى, – چان چجەنمين.

جالپى, قازاقستان پرەزيدەنتىمەن كەزدەسۋگە قىتايدىڭ الەمگە تانىلعان كومپانيالارىنىڭ باسشىلارى جينالعاندىعىن دا اتاپ ءوتۋ كەرەك. ماسەلەن ولاردىڭ قاتارىندا «چاينا نونفەرروۋس پەتروليۋم كورپورەيشن» جانە «پەترو چاينا كومپاني ليميتەد» كومپانيالارى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ۆن يلين, «چاينا نونفەرروۋس مەتال ينداستريس فورەين ەندجيرينگ ەند كونستراكشن كو. لتد (نفيسي)» ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ۋ سيان, «چاينا دجەنەرال تەكنولودجي (گرۋپپ) حولدينگ, لتد (دجەنەرتەك)» باسقارما توراعاسى سيۋي سيانپين, «كاتەي ينداستريال بيوتەك, لتد» باسقارما توراعاسى جانە باس ديرەكتورى ليۋ شيكاي جانە قىتاي مەملەكەتتىك دامۋ بانكىنىڭ پرەزيدەنت چجەن چجيتسزدەلەر بولدى.

كەزدەسۋ سوڭىندا جيىنعا قاتىسۋشىلار ءوزارا ارىپتەستىكتى نىعايتۋعا بايلانىستى پىكىر الماستى.

ەكونوميكالىق بايلانىستىڭ قارقىنى جوعارى

جالپى, ەل پرەزيدەنتى اتاپ وتكەن بايلانىستاردىڭ ارقاۋى ىسكەرلىك, قارجىلىق سالالاردى تۇتاس قامتيدى. 2016 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ەلىمىزدىڭ وندىرىستىك قۋاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان قازاقستان مەن قىتايدىڭ بىرلەسكەن جوبالارىن قارجىلاندىرۋ ماقساتىندا جارعىلىق قۇنى 2 ملرد اقش دوللارىن قۇرايتىن قازاقستان-قىتاي ىنتىماقتاستىق قورى قۇرىلدى.

ءارىسىن ايتپاعاندا, قازاقستان مەن قىتايدىڭ 1992 جىلدان باستاۋ الاتىن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناسى ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا جىلما جىل قارقىندى دامىپ, وڭ وزگەرىستەر كورىنىس تابۋدا. سىرتقى ساياساتتاعى سەنىمدى سەرىكتەس مەملەكەتتەردىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستارى قارقىندى دامىپ كەلەدى. بۇل دەرەكتى قازاقستان پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ قىتايلىق ارىپتەسى سي تسزينپينمەن كەزدەسۋىندە ەرەشكە اتاپ وتكەندىگىن بۇعان دەيىن جازدىق. بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا-اق ەكى جاقتى ساۋدا كولەمى 2,5 ملرد دوللارعا جەتتى. ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ ەكسپورتى 1,37 ملرد دوللار بولسا, ەلىمىزگە اكەلىنگەن يمپورتتىڭ قۇنى 1,13 ملرد دوللار بولدى. نەگىزىنەن قازاقستاننان قىتايعا ەكسپورتتالاتىن تاۋارلاردىڭ باسىم بولىگىن مينەرال ونىمدەرى, مەتالل, حيميا ونەركاسىبى ونىمدەرى جانە مال ونىمدەرى قۇرايدى. ال ەلىمىزگە قىتايدان نەگىزىنەن ماتا ونىمدەرى, ماشينالار, قۇرالدار, مەتالل بۇيىمدارى, مينەرالدار, كەراميكا جانە شىنى, حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار تاسىمالدانۋدا. وعان قوسا, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە تارتىلعان شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كولەمى بويىنشا نيدەرلاندى, اقش جانە ۇلىبريتانيادان كەيىنگى ءتورتىنشى ورىنعا ورنالاسقان.

سايىپ كەلگەندە, ەلىمىزدىڭ الەمدەگى ەكىنشى ەكونوميكا سانالاتىن قىتاي حالىق رەسپبليكاسىمەن قارىم-قاتىناسى ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىن قامتىعان. ەكى ەل باسشىلارىنىڭ باستاۋىمەن بۇل بايلانىستار جىل وتكەن سايىن تامىرىن تەرەڭگە جايىپ كەلەدى. ەگەر, ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان قوڭسى قونعان ەلدىڭ كەڭ نارىعىن پايدالانىپ, ساپالى ونىمگە سۇرانىسىن قاناعاتاندىرا الماساق زور كۇنانىڭ ءبىرى بولار ەدى. وسىدان دا شىعار, ەكونوميكانىڭ جەكەلەگەن سالالارىندا تارازىنىڭ باسى قازاقستان جاعىنا اۋىپ تۇر.  بۇل كورسەتكىشتى ءبىر عانا استىق ەكسپورتىنىڭ دايەكتى دەرەكتەرىمەن دالەلدەپ شىعۋعا بولادى. مىسالى, وتكەن جىلدىڭ قاڭتار قاراشا ايلارىنىڭ ارالىعىندا قازاقستاننان قىتاي ەلىنە 344,1 مىڭ توننا استىق ەكسپورتتالعان. بۇل كورسەتكىشتىڭ شارىقتاۋ نۇكتەسى ەمەس.

ەلىمىزدىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى بايلانىسى دا داڭعىل سۇرلەۋگە تۇسكەن باعىت. ءبىر عانا ديماشتى قىتاي حالقى كوككە كوتەرىپ, الەمگە تانىلۋىنا مۇمكىندىك جاسادى. قازىر قازاقتىڭ دارىندى ۇلى الەمنىڭ cۇيىكتى ۇلىنا اينالدى. بۇل بار عانا مىسال. قىتاي نارىعىن, مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋدىڭ دا ءتيىمدى ۇلگىسى وسى.   

مەملەكەت باسشىسىنىڭ قىتايلىق ءىرى بيزنەس وكىلدەرىمەن كەزدەسۋى مەملەكەتتىك «دياويۋيتاي» رەزيدەنتسياسىندا وتكەندىگىن دە قازاقى قالىپپەن جاقسىلىققا جورۋعا بولادى. 800 جىلدىق تاريفى بار ءسانى مەن ساۋلەتى كەلىسكەن عيمارات ءبىر كەزدەرى قىتاي يمپەراتورلارىنىڭ قالا سىرتىنداعى سارايى بولعان. بۇگىنگە دەيىن مۇرتى بۇزىلماي تۇرعان كونەنىڭ ەسكەرتكىشى قازىر قىتاي ەلىنىڭ قۇندى مۇرالارىنىڭ قاتارىندا تۇر. تسزين يمپەرياسىنىڭ (1115-1234) بيلەۋشىسى چجانتسزۋن يمپەراتور بەيجىڭنىڭ باتىس بولىگىندەگى كولدىڭ جاعالاۋىنان بالىق اۋلايتىن تۇراق رەتىندە سالعان عيمارات 1959 جىلدان بەرى شەتەلدىك قۇرمەتتى قوناقتارمەن كەزدەسۋ وتەتىن ورىنعا اينالدى. قىتايلىقتار ءۇشىن ەڭ قادىرلى قوناقتاردىڭ بىرەگەيى دە تاتۋ كورشى, سەنىمدەس سەرىكتەس قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكەندىگى داۋ تۋدىرمايدى جانە ولاردىڭ ىزگى نيەتى پرەزيدەنت ساپارىنىڭ ءون بويىندا سەزىلىپ تۇردى.

پىكىرلەر:

ساپاربەك تۇياقباەۆ, «Kazakh Invest» ۇق» اق باسقارما توراعاسى:

قازىرگى ۋاقىتتا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ءىرى-ءىرى كومپانيالارىمەن ەكونوميكانىڭ ءارتۇرلى سالاسىندا بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزدىك.  ولاردىڭ قاتارىندا ازىق-ت ۇلىك, اۆتوونەركاسىپ, بيوتەحنولوگيا, مەديتسينا سالالارىندا, سونداي-اق ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى بىرلەسە جۇزەگە اسىرۋعا باسىمدىق بەرىلدى. بۇرىندارى كوپشىلىك اراسىندا ەلىمىزگە قىتايدىڭ ەكولوگياعا, قورشاعان ورتاعا زالالى كوپ ونەركاسىپ ورىندارى اكەلىنەدى دەگەن جاڭساق تۇسىنىكتەر بولدى. الايدا ول پىكىرلەر شىندىققا سايكەس كەلمەيدى. سوڭعى قول قويىلعان كەلىسىمدەرگە بايلانىستى ەلىمىزدە تەك جوعارى تەحنولوگيالىق, ەكسپورتقا بەيىل ونىمدەر شىعاراتىن جوبالار جۇزەگە اسىرىلماق. ونىڭ ىشىندە استىق ونىمدەرىن قايتا وڭدەپ, ماتا ءوندىرىسىن جولعا قوياتىن بيوتەحنولوگيالىق قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىن اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل بيوتەحنولوگيا سالاسىندا بەسىنشى بۋىن تەحنولوگياسىن قولداناتىن جالعىز كومپانيا ەكەندىگىن دە ەسكەرگەن ءجون. اتالعان زاۋىت جىلىنا ەكى ميلليون توننا استىقتى قايتا وڭدەپ, دايىن ماتا ونىمدەرى ەكسپورتقا شىعارىلادى. سونىمەن قاتار قىتايدىڭ ءىرى اۆتوموبيل كومپانياسىمەن جىلىنا 100 000 بىرلىك كولىك شىعاراتىن كاسىپورىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدىك. بۇل زاۋىتتىڭ ونىمدەرىنىڭ 20 پايىزىن ەلەكتروموبيلدەر قۇرايدى جانە ول ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ەلدەرگە ەكسپورتتالادى. بۇل جوباعا سالىناتىن ينۆەستيتسيا كولەمى 1,3 ملرد اقش دوللارىن قۇرايدى.  دەمەك بۇل جوبانى ەلىمىزدەگى تەك ءىرى ءوندىرىس دەۋمەن شەكتەلمەي, ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ قاتارىنا قوسۋعا بولادى. اتالعان جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا قىتايلىق كومپانيالارمەن قاتار, ەۋروپالىق كومپانيالار دا قاتىسادى. بۇگىندە قازاقستان نارىعىنا نەمىس, بريتاندىق كومپانيالاردىڭ دا قىزىعۋشىلىعى جوعارى. ماسەلەن كۇن قالقاندارىن شىعاراتىن ءىرى كلاستەرگە ءتورت بىردەي مەملەكەت قاتىسپاق. بۇل جوبادا فرانتسيانىڭ تەحنولوگياسى, قىتايدىڭ قاراجاتى جانە رەسەي مەن قازاقستاننىڭ مۇمكىندىكتەرى بىرىكتىرىلمەك.  وسى جوبا اياسىندا كۇننەن قۋات الاتىن ستانتسيالار سالۋ كوزدەلگەن. قازىردىڭ وزىندە بۇل جوبانىڭ ونىمدەرىنە رەسەي, قازاقستان مەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنەن سۇرانىستار ءتۇسىپ جاتىر.  دەمەك, ءبىز قازىر قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن قارىم-قاتىناستاردىڭ جان-جاقتى ءارى جوعارى تەحنولوگيالىق كەزەڭىنە شىقتىق دەپ ايتا الامىز.

ۆان كى دجيۋن, «FIRST TRACTOR COMPANY LIMITED» كومپانياسى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى:

– مەن قازىر قازاقستان مەن قىتاي مەملەكەتتەرىنىڭ ءارتۇرلى سالاداعى قارىم-قاتىناستارى ەڭ ءبىر التىن كەزەڭگە اياق باستى دەپ ويلايمىن. شەتەلدىك ينۆەستورلاردى الدىمەن قازاقستاننىڭ بولاشاققا سەنىمدى باعدارى, زاماننىڭ ۇدەرىستەرى ەسەپكە الىنعان جوسپارلارى قىزىقتىرادى. ونىڭ ۇستىنە قازاقستاندا ينۆەستورلارعا, ونىڭ ىشىندە قايتا وڭدەۋ سالاسىنا ۇلەس قوساتىن شەتەلدىك كاسىپكەرلەرگە كوپ مۇمكىندىكتەر بەرىلىپ, زاڭنامالىق جاعدايلارى جاسالعان. قازاقستانداعى ينۆەستورلارعا بەرىلەتىن سالىقتىق جەڭىلدىكتەر دە الەمنىڭ وزگە مەملەكەتتەرىندە كەزدەسە بەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان تاراپىنىڭ تەك جوعارى تەحنولوگيالىق جوبالاردى قابىلداۋعا مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىرعاندىعى قۋانتادى. قازىر ءبىزدىڭ كومپانيا قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپ سالاسىن دامىتۋعا كومەكتەسىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋگە ينۆەستيتسيا سالدىق. جالپى قازاقستاننىڭ جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانۋدا الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەردىڭ ساپىنا قوسىلاتىندىعىنا ەش كۇمانىم جوق. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسى ماقساتقا جەتۋ جولىنداعى ەڭبەگىن جوعارى باعالايمىز.

دين كيم, «اگروماش حولدينگ قازاقستان» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى:

– بۇگىندە قازاقستاندا ماشينا جاساۋ سالاسىندا باتىل قادامدار جاسالىپ, ءىرى جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. وعان قوسا, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنداعى بىرنەشە اۆتوموبيل زاۋىتىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىرعان الپاۋىت زاۋىتپەن كەلىسىم جۇرگىزىلۋدە. ءبىز ولارعا ىنتىماقتاستىق اياسىن كەڭەيتىپ, قازاقستاندا جاڭا وندىرىستەر اشۋدى ۇسىندىق. بۇگىندە قىتايلىق «Jaس» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ اۆتوكولىكتەردىڭ ۇساق بولشەكتەرىنە دەيىن شىعاراتىن ءوندىرىستى جۇزەگە اسىرۋدامىز. ەڭ باستىسى, ىقتيمال ينۆەستورلارعا قازاقستاننىڭ مۇددەسىن, ياعني وتاندىق مامانداردى وقىتۋ, قايتا دايارلاۋ تالاپتارىن جەتكىزۋدەمىز. قازىر وسى اۆتوموبيل ءوندىرىسى سالاسىندا ءبىر ميلليارد اقش دوللارىنان اسا ينۆەستيتسيا سالىناتىن جاڭا جوباعا بايلانىستى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋدە. بۇل وندىرىستەردىڭ اينالاسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەس داميدى, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا ەكونوميكاعا ەلەۋلى ۇلەس قوسىلادى.

تالعات ماقاەۆ, قاراعاندى كەشەندى قورىتپا زاۋىتىنىڭ باس ديرەكتورى:

– قىتاي بۇگىندە مەتاللۋرگيا ونىمدەرىن ءوندىرۋشى جانە تۇتىنۋشى رەتىندە ۇلكەن الاڭعا اينالدى. ماسەلەن, فەررو قورىتۋ سالاسىندا قىتاي الەمدىك ءوندىرىستىڭ ەلۋ پايىزدىق ۇلەسىنە يە جانە تۇتىنۋدا دا ەلۋ پايىزدىق مەجەگە جەتتى. سوندىقتان, وسى سالاداعى بىرلەسكەن جوبالارعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرمىز. «سينەستيل»كورپاراتسياسى ءبىزدىڭ جوبانىڭباس مەردىگەرى رەتىندە تاڭدالدى. بۇگىن ولارمەن ستارتەگيالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى جانە فەررو قوسىندىلارىن قىتاي نارىعىنا شىعارۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدىق.

ليۋ اندۋن, «Sinostell Corporation» ترانسۇلتتىق كورپوراتسياسىنىڭ باس ديرەكتورى:

– ءبىز قازاقستاندىق ارىپتەستەرىمىزبەن بىرگە ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزدىك. اتاپ ايتقاندا, فەررو قورىتۋ زاۋىتىن سالlى جوسپارلاپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ باستامامىزدى قازاقستان پرەزيدەنتى قولداپ وتىر, دەمەك جوسپارىمىزدىڭ تابىستى بولاتىندىعىنا سەنەمىز. جالپى, قازاقستان تەك پايدالى قازبالارعا عانا باي مەملەكەت ەمەس, ءبىز تاڭداعان مەتاللۋرگيا سالاسىندا وزىندىك تاجىريبەسى, قولتاڭباسى بار ىرگەلى ەلدەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان زاۋىت جوباسى ەكى مەملەكەت ءۇشىن دە تابىستى بولارىنا كۇمانىم جوق.

سەرىك ابدىبەك, «ەگەمەن قازاقستان» – بەيجىڭنەن (قىتاي)