پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بەكبولات تىلەۋحانمەن سۇحبات.
– بەكبولات قاناي ۇلى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاي وتىرىپ, قوعامدىق دەنساۋلىقتى باسقارۋ ءىسىن كۇشەيتۋ كەرەك» دەگەن بولاتىن. ەلباسى پىكىرىن نەگىزدەي وتىرىپ, سىزبەن تاقىرىپتىق سۇحبات جاساماق ويدامىز.
– ارينە, تۇسىنىكتى. ءسوزدى اۋەلگى رەتىنەن باستاساق: مەملەكەتتىڭ بايلىعى – كومىر-تەمىر, التىن-كۇمىس نەمەسە مۇناي-گاز ەمەس. مەملەكەتتىڭ بايلىعى – ادام. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيا بويىنشا دا ادامنان قاستەرلى, ادامنان بيىك ەشكىم جوق. ال ادام – مەملەكەتتىڭ قۋاتى دەسەك, ونىڭ دەنىنىڭ ساۋلىعى, ءتانىنىڭ ساۋلىعى اۋاداي قاجەت. قازاق ء«بىرىنشى بايلىق – دەنساۋلىق» دەپ بەكەر ايتقان جوق. دەمەك, ادامنىڭ دەنى ساۋ بولۋ ءۇشىن ساناسى ساۋ بولۋى كەرەك. شاكارىم قاجى: «دەنەڭ – جان نۇرلى بولسا جوندەلمەك» دەيدى. ودان كەيىن دەنەنىڭ ساۋلىعىنا ىشكەن-جەگەن تاماعىڭ, كۇندەلىكتى تۇرمىستاعى ءجۇرىس-تۇرىسىڭ اسەر ەتپەي قويمايدى. اللا تاعالا ءار نارسەنىڭ حاقىن جاراتتى. بۇلشىق ەت بەردى, ونى قاجەتىنە قاراي پايدالانبايتىن بولساڭ, ول سەمەدى, ونىڭ حاقىسى وتەلمەيدى.
ء«تان – جانعا بەرگەن اللانىڭ اماناتى» دەيدى قازاق. ەندەشە, وسىنى تۇسىنگەن ادام دەنساۋلىققا باسقاشا كوزقاراسپەن قاراۋى زاڭدى. مىسالى, ءجۇزىڭدى ارلەپ, كۇتىمدە ۇستاۋىڭ, اياق-قول, دەنە-ءبىتىمىڭدى قالىپتى جاعدايدا جەتىلدىرە ءبىلۋىڭ, ومىردە تارتىپتىلىككە باعىنۋىڭ اسا قاجەت. يا بولماسا قامپايىپ قارىنىڭ شىعىپ كەتسە, بەت-ءجۇزىڭدى ءاجىم تورلاپ, مىج-مىج بولىپ جۇرگەن نە جاقسى. بۇل اللانىڭ بەرگەن كوركەم سيپاتىنا نۇقسان كەلتىرۋ بولادى. بۇل يمانعا دا, اقىلعا دا سىيمايدى.
بۇل جەردە ايرىقشا ءبىر اتاپ ايتاتىن دۇنيە, ءبىز ءتانىمىزدىڭ حاقىسىنا ءمان بەرمەيمىز. وسى ورايدا, وزىمىزگە سىن كوزبەن قارايىق تا. بىزدە قانداي ادەمى جەرلەر بار. وتكەن جىلى قارقارالىداعى تاسبۇلاقتا دەمالدىم. قانداي كەرەمەت اۋا, اينالا جاپ-جاسىل قاراعاي. وسىنىڭ قىزىعىن كورىپ جۇرگەن قازاق تىم از.
تۇتىنگە شومعان قالادا, جۇمساق ديۆاننىڭ قاسىندا ميلىعىپ جاتىپ, ۇيقىعا كومىلگەن ادامنان نە شىقپاق. اقىلدىڭ ءوزى اعىن سۋ سياقتى. اقپاي تۇرىپ قالسا, بورسىپ, ساسىپ كەتەدى.
– قىسقاسى, قازاق بالاسى تازا اۋا جۇتىپ, جانى مەن ءتانىن ساۋىقتىرسىن دەيسىز عوي؟
– ءدال سولاي! قازاق بالاسى بۇل دۇنيەدە اللانىڭ وزىنە بەرگەن نىعمەتىنىڭ قادىرىن ءبىلۋى كەرەك. انا باياناۋىلعا بار, انا اقسۋ-جاباعىلىعا بار. اقىندار «ارقادا كوكشەتاۋعا جەر جەتپەيدى...» دەپ تەگىن ايتقان جوق. التايىڭ اناۋ تۇمسا تابيعاتى تۋسىراپ جاتقان. ءبىز بولساق جينالىپ الامىز دا ەت جەيمىز. ودان قالدى كارتا وينايمىز. ودان قالدى شالقايىپ جاتىپ ءۇندى-تۇرىك سەريالدارىن تاماشالايمىز. نە ىسىمىزدە, نە يمانىمىزدا بەرەكە جوق. اكەم جارىقتىق ايتاتىن: «قۇلشا ىستەپ, بيشە اسا» دەپ. بۇل – ەڭبەك ەت تە ونىڭ زەينەتىن كور, ادال جۇمىس اتقارىپ, حالال اس ءىش, دەگەن ءسوز. جاپىرىپ ىستەمەگەن جارىتىپ ىشە مە؟!
كەيبىر ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا قاراپ قىزىعاتىن كەزدەر دە بولادى. مىسالى, ءبىزدىڭ اكەيلەر تاڭ نامازىنان كەيىن سەرپىلىپ, سىرتقا شىعىپ كەتەتىن. سول كەزدە, ياعني تاڭ بوزىندا, اۋانىڭ قۇرامىندا ادام اعزاسىنا وتە قاجەتتى يوندى زاتتار تۇزىلەدى. ونى جۇتقان ادام كۇنى بويى سەرگەك جۇرەدى. ەرتە جاتىپ, ەرتە تۇراتىن. ادامنىڭ تاڭ الدىندا وياۋ بولعانى دەنساۋلىعى ءۇشىن دە, ويلاۋ قابىلەتى ءۇشىن دە وتە-موتە پايدالى. شىڭعىس ايتماتوۆ, مۇحتار ماعاۋين سياقتى تانىمال جازۋشىلار قۇندى ەڭبەكتەرىن تاڭنىڭ الدىندا جازادى ەكەن. ءتىپتى شىڭعىس ايتماتوۆ كوزى تىرىسىندە, تاڭ بوزىمەن ەرتە تۇرىپ, دالاعا شىعىپ, سەرۋەندەيمىن, سول كەزدە جازىپ جاتقان شىعارماما قاتىستى سيۋجەتتەر ويىما ورالادى, دەپ سۇحبات بەرگەنى بار. قۇراندا: ء«تۇندى ۇيقىعا, كۇندىزدى سەندەرگە مال تابۋعا جاراتتىم» دەپ بەكەر ايتىلماعان عوي.
– ايتقان سوزىڭىزدەن تۇسىنگەنىم: ادامنىڭ دەنى ساۋ بولماعى ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا قاتىستى ەكەندىگى عوي؟
– سولاي. بىراق جوعارىداعى ويلاردىڭ ءبارىن تۇيىندەي كەلە ايتپاعىم, قازىر نە كوپ, اۋرۋدىڭ ءتۇرى كوپ. زاماناۋي تەحنيكالاردىڭ تۇرلەنۋى سياقتى, اۋرۋلار دا تۇرلەنىپ بارادى. ونىڭ ءبىر سەبەبى جەگەن تاماققا بايلانىستى. قازىر نە ءتۇرلى كالورياسى كوپ, قولدان جاسالعان ءۆيتامينى مول زاماناۋي تاعامدار تۇتىنۋعا ءماجبۇرمىز. ونى تۇتىنۋىن تۇتىنامىز-اۋ, بىراق بويعا ءسىڭىرىپ, قورىتاتىن جاعدايىمىز جوق. بۇرىن تاماقتىڭ تابىلۋى قيىن بولسا, قازىر ءسىڭىرۋ قيىن بولىپ جاتىر. بۇگىنگى تاڭدا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قايعىسى – ديەتا, ارىقتاۋ. نەگە ولاي؟! بۇل سپورتقا, دەنە تاربيەسىنە دەگەن كوزقاراستىڭ كەنجەلەپ قالۋىنان.
– بۇل ورايدا, ءار حالىقتىڭ تۋا- ءبىتتى مەنتاليتەتى, مىنەز-قۇلقى, سالت-ساناسى دەگەن بار. بۇل دۇنيەلەر ءسىز ايتقان رەتتىلىك پەن جۇيەلىككە اسەر ەتپەي قويمايدى. وسىنىڭ ءبارىن سارالاي وتىرىپ سالماقتاپ ايتقاندا, قازاقتى قازىرگى زاماناۋي سپورتقا بەيىم جۇرت دەۋگە نەگىز بار ما؟
– قازاق تۋمىسىنان سپورتقا بەيىم حالىق. نەگە؟! كوشپەندى تۇرمىس قازاقتى ات ۇستىنەن تۇسىرمەدى, جاۋگەرشىلىك زامان جەكپە-جەك سايىسقا بەيىمدەدى, ۇرپاقتىڭ قامى ارقاشان سەرگەك ءجۇرۋدى ۇيرەتتى. مۇنىڭ ءبارى عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلىپ ءبىزدىڭ قانىمىزعا ءسىڭدى, ميىمىزدا كودتالدى, سانامىزدا ساقتالدى. ايتالىق, سانى 10 ميلليوننان ءسال اساتىن (قازاقستاندىق قانداستاردى ايتىپ وتىرمىن) قازاقتان شىققان سپورت جۇلدىزدارى – ءبىر جارىم ميلليارد قىتايدان, ءبىر ميللياردتان استام ۇندىلەردەن, 300 ميلليونعا جۋىق يندونەزيالىقتاردان شىققان جوق. بۇل نە دەگەن ءسوز؟! ءبىز ىشكى قۋاتىمىز وتە كۇشتى حالىقپىز. بۇل سونىڭ كورىنىسى.
بىراق قۇدايدىڭ بەرگەن بەرەكەتىن دامىتۋ, ول باسقا ماسەلە. ومىردە تەك ناتيجەگە جەتكىش, تاباندى ادامداردى الىپ قاراساق, قايتكەن كۇندە سپورتقا قاتىسى بار بوپ شىعادى. ول ادامدا استا-توك ينتەللەكتۋالدىق قابىلەت بولماۋى مۇمكىن. بىراق تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا, ينتەللەكتۋالدى تۇلعانىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ءىستى اتقارىپ كەتەتىن جاعدايلار بولادى. بۇل نە؟! تاباندىلىقتىڭ كۇشتىلىگى. مىنە, كوردىڭىز بە, قازاققا ەڭ كەرەكتى دۇنيە – تاباندىلىق. ال ادامنىڭ تاباندىلىعىن شىڭدايتىن بىردەن-ءبىر جول, ول – سپورت.
– وتكەندە ءبىر سپورت مامانى جەكپە-جەك سايىسۋ ەرتە عاسىرداعى گلادياتورلاردان قالعان شايقاس, قازاق بۇدان بىلاي كلاسسيكالىق سپورت تۇرلەرىمەن, ياعني جۇگىرىس, ساداق اتۋ, سۋعا ءجۇزۋ ت.ب. اينالىسۋ كەرەك دەپ ەدى. وسىعان ءسىز نە ايتاسىز؟
– ويلاناتىن ماسەلە... بايقاپ قاراساڭىز, جەڭىل اتلەتيكا سياقتى سپورتتا قازاق جوقتىڭ قاسى. بىرەۋلەر اۋزى قيسايىپ, «كۇرەس پەن بوكستان باسقا سپورت ءتۇرى قازاقتىڭ قولىنان كەلمەيدى» دەيتىندى شىعارىپ ءجۇر. مىسالى, عۇسمان قوسانوۆتى الايىق. قازاققا العاش رەت وليمپيادادان مەدال الىپ بەرگەن وسى ادام. ءتۇبى سەمەيلىك سىيتىق دەگەن شالدىڭ بالاسى. 1960 جىلى ريمدە وتكەن جازعى ءحVىى وليمپيادادا 4x100 مەترلىك ەستافەتاشىلار جارىسىنان كۇمىس جۇلدە الدى. وسى جىلى كيەۆتە وتكەن كسرو چەمپيوناتىنىڭ 4x100 مەترلىك ەستافەتاشىلار جارىسىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى. 100 مەترگە جۇگىرۋدەن كسرو چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى بولدى. 1965 جىلى تاريحتا «عاسىر وقيعاسى» دەگەن اتپەن بەلگىلى كسرو-اقش ماتچىنىڭ 4x100 مەترلىك ەستافەتاشىلار جارىسىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى. وسى عۇسمان قازاق ەمەس پە؟!
ال 1966 جىلى قىسقا سپرينتتىك قاشىقتىققا جۇگىرۋدەن ەۋروپا كۋبوگىن ەنشىلەگەن, ءداپ قازىر ورتامىزدا جۇرگەن ءامين تۇياقوۆتى قايدا قوياسىز. ياعني جۇگىرۋ بولسىن, ءوزىڭىز ايتقانداي, ساداق اتۋ, مەرگەندىك ءبارى-ءبارى ءسوز جوق, قازاقتىڭ قولىنان كەلۋگە ءتيىس.
كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە شامادان تىس مىقتى بولماساڭ, الەمدىك سپورت دوداسىنىڭ ماڭىنا جولاتپايتىن. ەندى ويلاپ قاراڭىزشى, وداقتىڭ ويرانىن شىعارعان عۇسمان مەن ءاميننىڭ ىنىلەرى جوق دەگەن ءسوز, ول قازاقتى – قورلاۋ.
– عۇسماندار زامانى بولەك ەدى عوي. قازىر شىنىندا ءوزىمىز دە سول جەكپە-جەك سپورتقا قاراي بوي بەرمەي جۇگىرىپ تۇرعان جوقپىز با؟
– دەگەنمەن ءبىز كوپ جاعدايدا, جەكە ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا قاتەرلى جەكپە-جەك سپورت تۇرلەرىنە ءوزىمىز دە بەيىمبىز, ءارى «قازاقتىڭ قولىنان وسى كەلەدى» دەپ, ساناعا ءسىڭىرىپ قويعاندىق تا بار. ونىڭ ۇستىنە ءومىر بويى اتتىڭ جالى, تۇيەنىڭ قومىندا جۇرگەن قازاق ءۇشىن جەكپە-جەك ونەرگە دەگەن قۇرمەت ەرەكشە باسىم. جالپى, بۇل ءبىزدىڭ گەنەتيكالىق جادىمىزدا ساقتالعان نارسە. بىراق عىلىمي جۇيەلىكتى تالاپ ەتەتىن كلاسسيكالىق سپورت تۇرلەرىنە كەلگەندە, بەيپىل, اۋمالى-توكپەلى پسيحولوگيامىز اسەر ەتىپ, تاباندىلىق تانىتپاي, سىرعىپ كەتەتىن جايىمىز دا جوق ەمەس.
– جاڭاعى ءسىز بەن ءبىز ايتقان سپورت تۇرلەرىنە كەڭەس كەزىندە قازاقتى جولاتپادى دەپ كەلدىك. ەندى كىمنەن كورەمىز؟
– راسىندا جولاتپاعان عوي. كوپ جاعدايدا سانامىزداعى بوستاندىقتى تۇنشىقتىرىپ تاستاعان. جاسىراتىنى جوق, كلاسسيكالىق سپورت تۇرلەرىندە قازاق باپكەرلەر از. بولعاننىڭ وزىندە مارگينال بەيباق. ولار بولاشاقتا ورنىنان ايىرىلىپ قالماۋ ءۇشىن, سۋدا ءجۇزۋ, سۋ دوبى, قىسقى سپورتتىق ويىن تۇرلەرىنە قازاقتاردى جولاتپايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سپورتتىڭ وسى ءبىر تۇرلەرىن مونوپوليالاپ العان.
ودان كەيىن قازاقتىڭ قولىنان كەلەتىن ءبىر سپورت بولسا, ول – مەرگەندىك. ۇلتتىق فولكلور, جاۋىنگەرلىك داستانداردا, جامبى اتۋدىڭ, مەرگەندىكتىڭ نەبىر تۇرلەرى ايتىلادى. سونداي-اق ورتا عاسىردا قازاق دالاسىن كوكتەي ءوتىپ, شىعىسقا ساياحات جاساعان يتالياندىق جيھانگەر ماركو پولو, كوشپەندىلەر اراسىندا وتكەن مەرگەندەر سايىسىندا 335 قۇلاش جەردەگى نىساناعا ءبارى ءدال تيگىزگەنىن جازادى. ەندى مىناعان نازار اۋدارىڭىز: تۇرىك سۇلتانى ءىV مۇراد گازيس 1255 فۋت, ياعني 210 قۇلاش, ەرتەدەگى گرەك مەرگەنى 1692 فۋت, ياعني 282 قۇلاش جەردەن نىسانا اتىپ ءدال تيگىزگەنى جايلى دەرەكتەر كۇللى ادامزات تاريحىنا جازىلعان.
1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ قاھارمانى كەيكى مەرگەن كوكىمباي ۇلىن الىپ قارايىق. قالتقىدان باسىن ءبىر قىلتيتىپ, پاتشانىڭ سولداتتارى قايدا جاتقانىن ءبىر كورىپ الىپ, مىلتىعىن شىعارادى دا كوزدەمەي-اق ماناعى كورگەن جەرىن ءدال اتادى. 1940 جىلى وسپان باستاعان التاي قازاقتارى سانسىز قىتاي اسكەرلەرىنە تەك قانا مەرگەندىكتەرىمەن توتەپ بەردى. ءاربىر وعىن ساناپ اتتى.
وسىنداي قازاقتان مەرگەن شىقپاۋى مۇمكىن بە؟! الدە بۇگىنگى قازاقتىڭ قۋاتى جەتپەي مە؟! تۇكتە ولاي ەمەس, وسى سپورت ءتۇرى بويىنشا قازاقتىڭ باپكەرىن, كادرىن دايىنداماعاندىق بۇل. ۇلتتىق نامىس, ۇلتتىق سانانىڭ كەمدىگى. قازىرگى قازاق سپورتىنىڭ كادرلارىن الىپ قاراساق, كوبى باسقا ۇلتتار. بۇلاردىڭ سپورت سالاسىن مالتابارعا اينالدىرۋى – ءبىزدىڭ ۇلتتىق قاسىرەتىمىز. ۇلتتىق كادردىڭ قالىپتاسپاي وتىرۋىنا دا وسىلار كىنالى.
– بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا عىلىمي ءىلىمى جەتىك ساقا باپكەر ايتىپ ەدى: ءبىز سپورتشىلاردى ايلا-تاسىلگە, كۇش-قۋاتقا تاربيەلەيمىز, بىراق رۋح پەن نامىسقا تاربيەلەي المايمىز دەپ. وسى قانشالىقتى جانى بار ءسوز؟
– ءيا, سپورتتا بولسىن, ومىردە بولسىن جەمە-جەم دەيتىن دۇنيە بولادى. ناعىز جەمە-جەمگە كەلگەن كەزدە ادامعا كۇش بەرەتىن عاجايىپ ءبىر سەزىم بار, ول نامىس پەن رۋح دەيتىن نارسە. مىسالى, رەسەي الىپ دەرجاۆا. قۇرامىندا ءارتۇرلى ۇلت بار. دەسەك تە, بۇل ەلدىڭ ەركىن كۇرەس, دزيۋدو, گرەك-ريم كۇرەسى سياقتى جەكپە-جەك سپورت تۇرلەرىنە بەيىمدەلگەن سالاسىن الىپ قاراساق, نەگىزىنەن داعىستاندىقتار يەلىك ەتۋدە. وزدەرى ات توبەلىندەي از عانا حالىق. ال مىنا قىزىققا قاراڭىز, ولارعا قارسىلاستىڭ كوبى – ياكۋت, التايلىقتار مەن قالماق-بۋرياتتار. وسىلار رەسەي بىرىنشىلىكتەرىندە فينالدا كەزدەسەدى. ەكەۋى دە رەسەيلىك, وتانى ءبىر. باپكەرلىك مەكتەبى دە ءبىر. بىرگە جاتتىققان. كۇش-قۋاتى بىردەي. بىراق ءبىرى جەڭۋ كەرەك. جەمە-جەم دەگەن وسى. بۇل جەردە ۇلتتىق نامىس سىنعا تۇسەدى. ناتيجەسىندە مىندەتتى تۇردە داعىستاندىق جەڭەدى. نەگە؟! وندا مىنەز بار.
ۇلتتىق نامىس دەگەن وسى. ادام بالاسى قايتكەن كۇندە ءبىر قاۋىمنىڭ وكىلى. بارلىق ايەل اتاۋلى مەنىڭ انام دەپ ايتپايسىز, ويتكەنى ءسىز ناقتى ءبىر ايەلدەن تۋدىڭىز. سول سياقتى سەن دە ناقتى ءبىر ۇلتتىڭ وكىلىسىڭ! ەگەر دە سەن ءبىر ۇلتتىڭ وكىلى بولماساڭ, بۋدانسىڭ. سول سەبەپتى ونداي ادامدا ۇلتتىق نامىس بولمايدى. اقشا ءۇشىن كۇرەسەدى, كىم كوپ اقشا بەرسە سونىڭ سويىلىن سوعادى, قارسىلاسى كوپ اقشا بەرسە جەڭىستى سوعان بەرىپ قويا بەرەدى. مىنە, سپورتتى وسىنداي كوسموپوليتتىك سانا جاۋلاپ بارادى.
– كوسموپوليتتىك سانا دەمەكشى, بۇدان بىرەر جىل بۇرىن سىرتتان سپورتشىلار ساتىپ الىپ, ەلىمىز اتىنان قوساتىن ءۇردىس قالىپتاسقان-تىن. قازىر ەپتەپ سايابىرسىدى. وسىعان نە ايتاسىز؟
– قازىر شىندىعىن ايتساق, الەمدىك سپورت كونيۋنكتۋراعا اينالدى. ول جەر جاتقان ساۋدا. تەك كورسەتكىش ءۇشىن جۇمىس جاسالىپ جاتىر. جەڭىستى ساتىپ الۋ, پارا بەرۋ, اقشا اينالدىرۋ, وتىرىك جەڭىلۋ ساياسي ءمان-مازمۇنعا اينالدى. ءتىپتى شوۋعا اينالىپ كەتكەن تۇستارى بار. وزىنە ۇناماسا ەرەجەلەردى وزگەرتىپ جىبەرەدى. مىسالى, سامبو ەشبىر كۇرەستەن كەم ەمەس. ونى وليمپيادالىق سپورت تۇرىنە ەنگىزبەۋ ارقىلى ۇلكەن ساياساتتا رەسەيدىڭ بەدەلىن تومەندەتپەك ت.س.س. قازاق كۇرەسى كىمنەن كەم. بىراق الەم الدىندا ساياسي ىقپال, ەكونوميكالىق قۋاتىڭ بولماعان سوڭ قيىن. ونىڭ ۇستىنە وتاردا بولعانىمىز ءۇنىمىزدىڭ شىقپاۋىنا سەبەپ.
سول سياقتى قازاق سپورتىنداعى كونيۋنكتۋرا – ءوزىنىڭ قازاعىن بىلاي ىسىرىپ تاستاپ, سىرتتان سپورتشى ساتىپ اكەلۋ. جاسىرماي ايتقاندا, وتكەن جىلدارى قازاق سپورتىنىڭ جەتىستىگىنە بالانىپ جۇرگەن اۋىر اتلەتيكانىڭ دەنى سىرتتان ساتىپ الىنعان قاراقتار. وليمپياداعا باراردا وبلىستىق سپورت باسقارمالارى جاپا-تارماعاي رەسەيدىڭ ەكىنشى ءنومىرلى سپورتشىلارىن ساتىپ الادى. ەكىنشى ءنومىر قايدا دا, ەكىنشى ءنومىر. ول التىن مەدالدى ولسە دە الىپ بەرمەيدى. ءاۋپىرىم دەپ ىلىنگەن كۇمىس-قولاسى ءۇشىن قازاقتىڭ قىرۋار اقشاسىن الىپ تايىپ تۇرادى, ونى ءوپ-وتىرىك جاتتىقتىردى دەگەن ەسەپپەن ءبىزدىڭ قۋلار اتاق-ابىروي الىپ قارىق بولادى. وسىنداي جالعاندىق جايلاعان جەردە قازاق سپورتى قالاي داميدى.
– مۇنى تۇزەۋ ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت دەپ ويلايسىز؟
– قازاق «وزىڭنەن تۋماي ۇل بولماس, ساتىپ الماي قۇل بولماس» دەگەن. ۇكىمەت تاراپىنان سپورتقا قويىلاتىن تالاپ بار. ول تايعا تاڭبا باسقانداي بولۋ كەرەك. كەشەگى قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەندەردىڭ ۇرپاعى قايدا, كەڭەستىك كەزدە جەلمەن جارىسقان عۇسمان مەن ءاميننىڭ مۇراگەرلەرى قايدا؟! ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ءاليا مولداعۇلوۆا باتىر اتاعىن مەرگەندىكتىڭ ارقاسىندا الدى ەمەس پە؟! قازاق ۇلتىن سپورتقا تارتاتىن ۇلتتىق يدەولوگيا كەرەك. ۇلتتىق ساياسات كەرەك. مەن ۇنەمى ايتىپ ءجۇرمىن قازاقتىڭ قازاقستاننان باسقا ءوسىپ-كوكتەيتىن, كوگەرەتىن جەرى جوق دەگەندى....
مىسالى, ءبىزدىڭ جاڭاارقانى بالۋاندار ەلى, انشىلەر ەلى دەپ جاتادى. بۇل جاڭاارقانىڭ ەلدەن اسقان كەرەمەتتىگىنەن ەمەس. وندا ءانشى يگىلىك وماروۆ شىقتى. ونىڭ ارتىنان قايرات بايبوسىنوۆ شىقتى. ەكەۋىن ەلدىڭ ءبارى اسپەتتەپ, قۇرمەتتەگەن سوڭ ونى كورگەن بالا-شاعا ءانشى بولعىسى كەلدى. ەل جاپپاي جۇمىلعان ىستەن قايتكەن كۇندە بىردەمە شىقپاي قويمايدى. سول سياقتى كەزىندە ديحانباي بيتكوزوۆتەر قىزمەت ەتكەن جاڭاارقادا «جاس سۇڭقار» دەگەن سپورت مەكتەبى بولدى. جاڭاارقانىڭ ورتالىعىندا بۇل مەكتەپتەن وتپەگەن ەر بالا جوق. مەن دە باردىم كۇرەسكە.
ناتيجەسىندە نە بولدى؟! اقىرىنداپ, ابدەش قالجانوۆ, باقتيار جۇنىستەر شىقتى. ارتىنشا دۇركىرەپ اعايىندى بايشولاقوۆتار شىقتى. ايباتىر ماحمۇدوۆ شىقتى. ءسويتىپ مەكتەپ قالىپتاستى. ايتپەگەندە جاڭاارقادا تۋعان بالانىڭ باسقا وڭىردە تۋعان تۇلەكتەردەن ەشقانداي ايىرماشىلىعى جوق. قىسقاسى, مەكتەپ قالىپتاستىراتىن تۇلعالار بولادى. سولاردى تاۋىپ جاعداي جاساۋ كەرەك.
– ءسىز دە كۇرەسكە قاتىسقان بولدىڭىز عوي...
– جوعارىدا ايتتىم «جاس سۇڭقار» كۇرەس مەكتەبىنە بارماعان بالا جوق. مەن العاش بوكسقا باردىم. توكەن سالىقوۆ دەگەن اعايدىڭ قول استىندا ءتورت جارىم اي جاتتىقتىم. ودان كەيىن كلاستاسىم ايباتىر ماحمۇدوۆتى ەرتىپ كۇرەسكە باردىم. ايباتىر ەكەۋىمىزدىڭ سالماعىمىز بىردەي. ءبىر جىلعا تاياۋ كۇرەسپەن اينالىسقانداي بولدىم دا, دومبىراعا قاراي ويىسىپ كەتتىم. ايباتىر سول كەتكەننەن مول كەتتى. سامبو كۇرەسىنەن الەم كۋبوگىن الىپ ءبىر-اق توقتادى...
ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت, قازاق قالىپ قويدى ەكەن دەپ الەمنىڭ شالقار كوشى كۇتىپ تۇرمايدى. ەلباسىنىڭ كوپ ايتا بەرەتىن «باسەكەگە قابىلەتتىلىك» دەگەنى دە وسى كوشتەن قالىپ قويماۋ...
اڭگىمەلەسكەن بەكەن قايرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»