ەركە ەرتىس جاعاسىنداعى كەمى مىڭ جىلدىق تاريحى بار, كونە دە قاسيەتتى سەمەي مۇراجايدان كەندە ەمەس. ءارى- بەرىدەن سوڭ ەلىمىز بويىنشا العاشقى تاريحي- ولكەتانۋ مۇراجايى 1883 جىلى وسىندا اشىلعان.
ەركە ەرتىس جاعاسىنداعى كەمى مىڭ جىلدىق تاريحى بار, كونە دە قاسيەتتى سەمەي مۇراجايدان كەندە ەمەس. ءارى- بەرىدەن سوڭ ەلىمىز بويىنشا العاشقى تاريحي- ولكەتانۋ مۇراجايى 1883 جىلى وسىندا اشىلعان. قىردا جاتقان حاكىم اباي ونىڭ اشىلۋىنا مۇرىندىق بولۋمەن بىرگە, ودان كەيىنگى جۇمىسىنا دا قىزۋ اتسالىسىپ, اياعىنا ەندى تۇرا باستاعان مۇراجايعا ءوز قولىمەن حالقىمىزدىڭ اسىل مۇرالارى بولىپ تابىلاتىن الپىستان استام دۇنيەلىك وتكىزگەن.
ال ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز. ياعني, سودان ءجۇز جىلدان ەندى اسقاندا, ناقتىلاپ ايتساق 1985 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا جوعارىدا اتالعان تاريحي- ولكەتانۋ مۇراجايى جانىنان عىلىمي كوركەمونەر ءبولىمى رەسمي تۇردە اشىلادى. سوعان وراي, “قازاقستان بەينەلەۋ ونەرى” دەگەن تاقىرىپپەن كورمە ۇيىمداستىرىلادى. سوندا وسى كورمەگە قويىلعان ەلىمىزدىڭ ەڭ تاڭداۋلى دەگەن سۋرەتشىلەرىنىڭ تۋىندىلارىنا سەمەيلىك ونەر جاناشىرلارى ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتقانى دا راس.
الايدا, ءبولىم قىزمەتكەرلەرى تەك سونىمەن قاناعات تۇتىپ, قول قۋسىرىپ وتىرا بەرۋدى ءجون كورمەگەن. ءسويتىپ, بۇلاردىڭ سول كەزدەگى وداق بويىنشا تىنىمسىز ىزدەنىستەرى ناتيجەسىندە ءبولىم قورى ءبىرتىندەپ ارتا تۇسكەن. ەندى بۇلار ءماسكەۋدە تۇراتىن بەلگىلى كوللەكتسيونەر يۋلي ۆلاديميروۆيچ نەۆزوروۆقا شىعۋدى ويلاستىرا باستاعان. ەڭ الدىمەن وعان شاعىن مۇراجايدىڭ باسشىسى تاتيانا الەكساندروۆنانىڭ اتىنان ءوتىنىش حات جولدانادى. ال وعان بەلگىلى كوللەكتسيونەر ەلپ ەتە قويماعان سوڭ, ەندى ونىڭ اتىنا سول كەزدەگى قالا باسشىسى مەن وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى باستىعىنىڭ اتىنان ەكى بىردەي حات جانە جونەلتىلەدى.
وسى ورايدا, وقىرمانعا ءالىمساقتان ونەر جاناشىرلارى بولىپ تابىلاتىن نەۆزوروۆتار اۋلەتى تۋرالى انىقتاما بەرە كەتكەنىمىز ءجون بولار. يۋلي ۆلاديميروۆيچتىڭ جيەن اتاسى پەتر يۆانوۆيچ نەۆزوروۆ سانكت-پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق كوركەمونەر اكادەمياسىن 1852 جىلى ءبىتىرگەن. ال 1858 جىلى اكادەميك اتانادى. ونىڭ جۇمىستارى بۇگىندە رەسەي مەملەكەتتىك ترەتياكوۆ گالەرەياسىندا, باسقا دا مۇراجايلاردا ساقتاۋلى تۇر. ال مۇنىڭ ءوز اكەسى ۆلاديمير يگناتەۆيچ نەۆزوروۆ بولسا, ساياسي كوزقاراسى ءۇشىن 1910 جىلى يركۋتسكىگە جەر اۋدارىلعان. كەيىننەن ءماسكەۋدە ىشكى ساۋدا حالىق كوميسسارياتىندا باسقارما باستىعى بولىپ قىزمەت ىستەگەن. يۋلي ۆلاديميروۆيچ 1913 جىلى سول يركۋتسكىدە ومىرگە كەلگەن. ماماندىعى جونىنەن ينجەنەر-قۇرىلىسشى. ال كوكشەتاۋ جەرىندە ومىرگە كەلگەن ونىڭ جۇبايى انتونينا ميحايلوۆنا زامانىندا ءسىبىر جاعىندا ءبىر اۋداننىڭ تىزگىنىن قولىندا ۇستاعان, سوڭىنان يركۋتسك وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باستىعى بولىپ قىزمەت ىستەگەن. ەكەۋىنىڭ قىزدارى يۋليا ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى, ونەرتانۋشى. ياعني, ول دا ونەردىڭ ماڭىندا.
سونداي تەكتى اۋلەت باستاپقىدا ءبىر قيىرداعى سەمەيلىكتەرگە سەنە قويماعانى دا شىندىق. سوعان وراي, بۇلاردىڭ ونشاقتى حاتتارى جاۋاپسىز قالعان. بىراق, ونەر دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن سەمەيلىكتەر الدىعا قويعان ماقساتتارىنا جەتپەي, ەش تىنىم تاپپايدى. اقىر سوڭى ءوز كوللەكتسياسىن كورمەگە قويۋدى ۇناتا بەرمەيتىن يۋلي ۆلاديميروۆيچ 1987 جىلى سەمەيگە ءۇش ءجۇز سۋرەت الىپ كەلەدى. كورمە بىردەن زور ۇيىمشىلدىقپەن جانە سوعان وراي كورەرمەن تاراپىنان ەرەكشە ىنتامەن وتكىزىلە باستايدى. كوللەكتسيا يەسى ماسكەۋگە قايتىپ كەتىپ, ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ورالسا, سەمەيلىكتەردىڭ كورمەگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتپاسا, باسەڭسىمەگەنىن كورەدى.
سونسوڭ ەشكىمنىڭ ۇگىتتەپ, ءوتىنىش ءبىلدىرۋىنسىز-اق الگى ءۇش ءجۇز سۋرەتتىڭ 125-ءىن ەندى قالىپتاسا باستاعان بولاشاق مۇراجايعا سىيعا تارتۋدى ءجون سانايدى. الايدا, ويلانا كەلگەندە الىپ قايتاتىن سۋرەتتەر مەن سىيعا تاستاپ كەتەتىن سۋرەتتەردىڭ اراسالماعى كەرىسىنشە ازايا تۇسەدى. اقىر سوڭىندا ول تەك ەكى سۋرەتىن عانا الىپ, باسقاسىن باسى ءبۇتىن سەمەيدىڭ كوركەمونەر بولىمىنە تابىستايدى. قازىردە مۇندا نەۆزوروۆتار وتباسى سىيلاعان ونەر تۋىندىلارىنىڭ جالپى سانى – 569 بولسا, ال ونىڭ 177-ءسى كەسكىندەمە جۇمىستارى بولىپ تابىلادى.
يۋلي ۆلاديميروۆيچ العاشقى كارتيناسىنا 17 جاسىندا قول جەتكىزگەن ەكەن. سودان كەيىن- اق سۋرەت جيناۋ ونىڭ ەڭ سۇيىكتى كاسىبىنە اينالعان. كەيىندە ونەرتاپقىشتىعى ءۇشىن قالاماقىنى از الماپتى. بىراق سونىڭ ءبارىن دەرلىك وسىنداي يگىلىكتى ىسكە جۇمساپ وتىرعان. سولاردىڭ ىشىندە ششەدرين, لەبەدەۆ, بريۋللوۆ, شيشكين سىندى اتاقتى قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ ولمەس, وشپەس تۋىندىلارى بار.
جوعارىدا نەۆزوروۆتاردىڭ العاشقى سۋرەتتەرىن سەمەيگە 1987 جىلى الىپ كەلىپ, ونى تۇگەلدەي دەرلىك وسىنداعى كوركەمونەر ءبولىمىنە تابىستاعانىن ايتتىق. ال وسىدان سوڭ كەلەر 1988 جىلى اتالعان ءبولىم سول كەزدەگى رەسپۋبليكا مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قول قويعان قاۋلىسى نەگىزىندە بەينەلەۋ ونەرى مۇراجايى دەگەن مارتەبەگە يە بولسا, 1991 جىلدان رەسمي تۇردە نەۆزوروۆتار وتباسى اتىنداعى بەينەلەۋ ونەرى مۇراجايى دەپ اتالعان. ارادا ءتورت جىلدان سوڭ, ناقتىلاپ ايتساق 1995 جىلى يۋ.ۆ.نەۆزوروۆ قازاقستان مادەنيەتىن دامىتۋداعى ەرەكشە ۇلەسى ءۇشىن ەلباسى جارلىعىمەن “پاراسات” وردەنىمەن ماراپاتتالعان. مۇنىڭ سىرتىندا ونىڭ وسى جىلدار ارالىعىندا “سەمەي قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى” اتانعانىن دا ايتا كەتكەنىمىز ءجون بولار.
ايتتى ايتپادى, سودان بەرگى جەردە مۇراجاي وزگەرىس, جاڭالىقتان كەندە ەمەس. ماسەلەن, ول وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن ءحىح عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىندا ءبىرىنشى گيلديالى كوپەس فەدور ستەپانوۆ تۇرعىزعان تاريحي عيماراتقا كەلىپ جايعاستى. العاشقى كۇننەن باستاپ مۇراجاي قور جيناقتاۋمەن جۇيەلى تۇردە اينالىسىپ كەلەدى. سونىڭ ءناتيجەسىندە مۇراجاي قورىنا ءماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ جانە الماتىداعى جەكە كوللەكتسيالاردان ءالسىن ءالى ورىس, قازاق جانە شەتەل ونەر تۋىندىلارى كەلىپ ءتۇسۋدە. مۇراجايدىڭ جيناقتاۋ قىزمەتىندە, اسىرەسە قازاقستان بەينەلەۋ ونەرىنىڭ كوللەكتسياسى ەرەكشە ورىن الادى. مۇنداعىلار ەلىمىزدىڭ جەتەكشى سۋرەتشىلەرى جانە ونەرتانۋشىلارىمەن تىعىز بايلانىستا. سونىڭ ءناتيجەسى بولار, بۇگىندە مۇراجاي قورىندا بارلىعى 3600 ونەر تۋىندىسى بولسا, سونىڭ ءبىر مىڭ ەكسپوناتى ءوزىمىزدىڭ ءتول تۋىندىلارىمىز.
مۇراجاي باسشىسى داعدارىستى جاعدايعا قاراماستان سوناۋ ءبىر جىلداعىداي جارىق پەن جىلۋدان تارىعىپ وتىرماعاندىقتارىن ايتقان. جالاقى دا ۋاقىتىندا قولعا ءتيىپ وتىر. تەك ونىڭ مولشەرى ءالى دە تومەن. جازعا قاراي ونىڭ كوتەرىلەتىندىگىن بىلمەي وتىرعان جوقپىز. دەسە دە, ۇكىمەت وسى ماسەلەگە ءالى دە جەتكىلىكتى كوڭىل بولمەي وتىرعان سەكىلدى. ال ودان باسقاعا وكپە جوق.
تاتيانا الەكساندروۆنا ءسوز سوڭىندا مۇراجايدىڭ 25 جىلدىعىنا وراي الداعى مامىر ايىندا عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزەتىندىكتەرىن ايتقان. مۇراجاي تاريحىنا ارنالعان سۋرەتتى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى دە سوندا كەسىلمەك. بۇل مەرەكەلىك شاراعا ءماسكەۋدەن نەۆزوروۆتار دا شاقىرىلماق. ال بۇگىنگى كۇندەرى وسى تەكتى اۋلەتتىڭ وتاعاسى يۋلي ۆلاديميروۆيچتىڭ جاسى از-كەمى جوق 97-گە تولىپ وتىرعان كورىنەدى.
داۋلەت سەيسەن ۇلى,سەمەي.