ميرا شۇيىنشاليەۆا: سانانى سىلكىپ, جايىقتى جاڭعىرتقان رۋح

بۇعان كۇنى كەشە ەلباسىنىڭ ورال قالاسىنىڭ جاڭا الاڭىن ءوز كوزىمەن كور­گەن ءساتى دە ۇلكەن دالەل. تۇعىرى بيىك تاۋ­ەلسىزدىگىمىزدىڭ ماقتانىشىنا اينا­ل­عان جاڭا الاڭدا بيىكتىگى 60 مەتر­لىك كوك باي­راعىمىز اسپانمەن تالاسىپ تۇر. ابىز اقىن قادىر مىرزا ءالى­ اتىنداعى مادەنيەت جانە ونەر ورتالىعى, سىرتى سارى التىنداي كۇمبەزدەلگەن ادەمى سال­تانات سارايى, كوپ ۇلتتى حالىقتىڭ ەكىن­شى ۇيىنە اينالعان دوستىق ءۇيى, الەم­گە اتتارى ءماشھۇر قالامگەرلەردىڭ كىتاپ­تا­رىنان جاسالعان ەسكەرتكىش ءبارى-ءبارى با­تىس قازاقستاننىڭ رۋحىنا سەرپىن سىيلاپ تۇر. نەگىزى بۇل جاڭا الاڭ وسىدان ەكى جىل بۇرىن مولدىرەگەن ساف اۋاسىمەن, سۋ­بۇرقاقتارىمەن حالىقتىڭ دەمالاتىن, سە­رۋ­ەندەيتىن ورنىنا اينالعان بولاتىن. جال­پى اۋماعى 7,0222 شارشى مەترلىك جا­ڭا الاڭدا زيالى قاۋىممەن, اسسامبلەيا مۇ­شەلەرىمەن جۇزدەسكەن ەلباسى سوڭعى ەكى جىلدا ولكەنىڭ وندىرىسىمەن قوسا رۋ­حى دا ايتارلىقتاي دامىپ, جاڭعىرىپ كەت­ك­ەنىن كورىپ, وڭ باعا بەردى. اسىرەسە اسسام­بلەيا ۇيىنە الىستان كوز توقتاتىپ, جىلى جۇزبەن قاراعان قازاقستان پرەزي­دەنتى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك باعدار­لا­مالاردىڭ دامي تۇسكەنىنە توقتالدى. مى­نە­كەي, ەلباسىنىڭ باتاسىنا بولەنگەن اقجايىق اتىرابى بيىك عيماراتتارىن, تا­­ماشا ەسكەرتكىشتەرىن ورناتىپ, جاسىل شىر­شاسىمەن, كوكوراي القابىمەن كورىك­تە­نەدى ءالى.

سوزىمىزگە تۇزدىق بولارداي, كۇنى كە­شە قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ 200 جىل­دىعىنا ارنالعان «عاسىرلار قوي­ناۋ­ىنان جەتكەن بابالار ءۇنى» حا­لىق­ارالىق عىلىمي ەكسپەديتسيا ما­رە­سىنە جەت­تى. ءۇش مىڭ شاقىرىم جول ءجۇ­رىپ, كۇي­شى اتامىزدىڭ رۋحىنا باتىس­قا­زاق­ستان­دىقتار اتىنان ءتاۋ ەتىپ قايتقان ەكس­پەديتسيانىڭ بۇل جولعى ساپارى دا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە استى. ءيا, بابالار اماناتىن بۇلجىتپاي ورىنداپ كەلە جاتقان كيەلى دە قاسيەتتى مەكەن اقجايىق اتىرابىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ باعدارلامالىق ما­قالاسىنا وراي جارقىن ىستەر جۇزەگە اسىپ, ماڭگىلىك ەلدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى ءۇشىن يگىلىكتى جۇمىستارعا كەڭىنەن جول اشىل­دى. «وتان – وتكەنىمىزدى تانىپ, باعا­لاي ءبىلۋ, ەڭ اۋەلى ءوزىمىزدى قادىرلەي ءبىلۋ» دەگەن ەكەن ۇلت زيالىسى احمەت باي­تۇرسىن ۇلى. بۇعان قوسا, «قازاقتىڭ قا­دى­رى» اتانعان قادىر مىرزا ءالى «وتا­نىڭنان قانشا شاقىرىم ۇزاقتاساڭ, سون­شا شاقىرىم رۋحاني جاقىنداي تۇسە­سىڭ» دەپتى. قاشاندا ارناسىنان اساۋ تولقىندارى اسىپ-توگىلگەن, سامال جە­لى ءجۇزىڭدى وپكەن, سىلقىمداي سۇلۋ جايى­عىم­دا اتا-بابالاردىڭ سالىپ كەتكەن سارا جولىمەن تاريحىمىز قاتتالىپ, دانالار ويى مەن ءسوزى ەل جۇرەگىندە جاتتالۋدا. ەلباسىمىز ايتقانداي, ءبىز ماڭگىلىك ەلى­مىزگە سالت-ءداستۇرىمىزدى, ۇلتتىق رۋحى­مىزدى جاڭعىرتىپ بارا جاتىرمىز. ءبىز, ماڭگىلىك ەلدىڭ تورىنە ۇرپاقتان-ۇر­پاققا ميراس بولعان رۋحتىڭ ءدانىن ەگىپ, جايقالعان بيدايىنىڭ جەمىسىن جەپ, ءجۇزىمىن تەرۋگە اسىعۋدامىز. باتىر ما­حام­بەت, جاڭاشىل جاڭگىرحان مەن جا­ھان­شاداي تۇلعالارعا باي, بۇعان قوسا تاي­ىر, جۇبان, قادىر, قايرات, اقۇشتاپ سىن­دى سۇڭعىلا اقىن-جىرشىلاردىڭ ور­مان­داي ويلارىنان اقىل مەن پارا­سات تۇيگەن, قۇرمانعازى مەن دينا, سەي­­تەك, داۋلەتكەرەيدەي كۇمبىرلەگەن كۇي­­شىلەردىڭ ونەرىنەن ءنار الىپ, جال­عاس­تىرعان ءىزباسار تولقىندارى, جەت­كىن­­شەكتەرى جايىقتىڭ التىن بەسىگىن ال­ديلەپ, تەربەتە بەرمەك. كەشەگى سال مۇحيت پەن عاريفوللانىڭ جىرلارى جاڭعىرىپ, اندەرى شىرقالا تۇسپەك.

كىم-كىمنىڭ دە ساناسىن سىلكىپ, رۋحىن وياتقان ايتۋلى ماقالا شەڭبەرىندە شىرايلى وڭىردە شۇعىلالى ساتتەر, جۇلدىزداي جارقىن جاقسىلىقتار ەش تو­لاستامايدى. ۇنەمى حالقىمەن ۇندەسىپ, كەزدەسىپ, قاۋىرت قىزمەتىنە قاراماستان ورايىن تاۋىپ ديدارلاسىپ وتىراتىن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى, جاس تا بولسا ىسكەر, جىگەرلى باسشىمىز ال­تاي كولگىنوۆ القالى جيىن ساي­ىن ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازار­با­ەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭ­عىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى بوي­ىنشا اتقارىلعان جۇمىستارعا كە­ڭى­نەن توقتالىپ وتەدى. ايتالىق, «رۋحاني جاڭعىرۋ» اياسىندا 2017 جىلى جالپى سانى 250 مىڭنان اسا ادامدى قامتىعان 150-گە جۋىق شارا وتسە, بۇل دوڭگەلەك ساندى عانا مەڭزەمەيدى, ادام ساناسىنىڭ رۋحاني تۇرعىدان جاڭعىرىپ جاتقانىن كوكسەيدى. سوندىقتان جايىق جۇرتشىلىعى دا ەلباسىنىڭ ماڭىزدى ماقا­لاسىندا ايتىلعان باسەكەگە قابى­لەت­تى­لىك, ءبىلىمنىڭ سالتانات قۇرۋى, سانانىڭ اشىقتىعى, XXI عاسىردا اۋاداي قاجەت سا­پالى ءبىلىم بەرۋ, ۇشتىلدىلىكتى دامىتۋ, تسيفرلىق ساۋاتتىلىق سياقتى باسى­م­دىقتاردى ورىنداۋعا اسىعادى. ماسەلەن, وبلىس بيۋدجەتىنىڭ 45 پايىز­دان استامى ءبىلىم سالاسىن دامىتۋعا با­عىت­تالسا, وتكەن جىلى 24 جاڭا ءبىلىم بە­رۋ نىسانى اشىلىپ, 17-ءسى جون­دەلدى. سان مىڭداعان شاكىرت ەسىگىن ايقارا اشىپ, ءبىلىم الۋعا قۇشتار بولعان, تۇل­پارداي شابىسى بولەك ءبىلىمنىڭ «ساي­گ ۇلىكتەرى» باس قوسقان ورالداعى نازار­باەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىمەن مەموران­دۋم نەگىزىندە مۇعالىمدەردىڭ, مەكتەپ دي­رەكتورلارىنىڭ بىلىكتىلىگى ارتىپ وتىر. بيىلعى وقۋ جىلىن ەلباسى ەسىمىن ەن­شى­­لەگەن مەكتەپ مىقتى تابىستارمەن ءتا­­مام­دادى. التىن ۇيادان بيىل ۇشاتىن 85 تۇلەكتىڭ 6-ۋى «التىن بەلگىگە», 26-سى ەرەك­شە اتتەستاتقا ۇمىتكەر. جا­ڭار­تىلعان باع­دارلاما 100 پايىز وقۋ­لىقتارمەن قام­تاماسىز ەتىلگەن. وبلىس­تىڭ 250 مەك­تەبى زاماناۋي روبوت-تەح­نيكا كا­بي­نەتىمەن جاساقتالعان. سونىمەن قاتار وڭىرىمىزدە IT-مەكتەبىن اشۋ بولاشاقتىڭ ەنشىسىندە تۇر.

وبلىس مەكتەپتەرى Bilim Land تسيفر­لى ءبىلىم بەرۋ پلاتفورماسىنىڭ رەسۋرس- تارىن بەلسەندى پايدالانۋ ۇستىندە. بۇل پلاتفورما مەكتەپ باعدارلاماسى بويىنشا جاسالعان 10 مىڭعا جۋىق قول­دانۋشى ءۇشىن ينتەراكتيۆتى ساباققا مۇمكىندىك تۋعىزادى. وبلىستىڭ 400-گە جۋىق مەكتەبىنىڭ 330-ى كەڭ جولاقتى ينتەر­نەتپەن قامتىلعان. 2018-2020 جىل­دارى اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيا­لار مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, 443 ەلدى­ مەكەننىڭ 100-دەن استامىن عالامتور جە­لىسىنە قوسۋدى وبلىس اكىمدىگى جوسپارعا ەنگى­زىپ, بەكىتتى. قازىر وبلىستىڭ 300-گە جۋ­ىق ەلدى مەكەنىندە ينتەرنەت جۇمىس ىستەي­دى. مۇنىمەن شەكتەلمەي, 220 شاعىن جابدىقتالعان ءبىلىم وشاقتارى Bilimbook كوم­پيۋتەرلىك قۇرىلعىلارىمەن قام­تا­ماسىز ەتىلمەك.

ەلباسىنىڭ 5 الەۋمەتتىك باستاماسىندا ايتىلعانداي, جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەردىڭ ستۋدەنتتەرىن جا­تاق­حانامەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى بوي­ىنشا ورالدا ناقتى شەشىم قابىل­داندى. بۇيىرتسا, جاتاقحاناعا ءزارۋ ستۋدەنت­تەر ءۇشىن جەتى عيمارات سالىنباق. بار­لىعى 800 ورىندىق ءۇش جاتاقحانا ستۋدەنتتەرگە, 120 ورىندىق ۇستازدارعا جانە ەكى جاتاقحانانىڭ قۇرى­لى­سى بيىل باستالادى. سونداي-اق اقجايىق ءوڭىرىنىڭ يننوۆاتسيالىق تۇرعىدان دامۋ­دىڭ تىرەگى بو­لاتىنداي قابىلەتى مەن الەۋەتى وتە زور. دۋالدى وقىتۋ ءپرينتسيپىن وبلىس­تا 26 كوللەدج قولعا الىپ, بۇعان 78 ءىرى كاسىپورىن, زاۋىتتار قاتىستى. باسە­كە­گە قابىلەتتى ورال ترانسفورماتور زاۋىتىندا 250 ادام ءۇش اۋىسىمدا ەڭبەك ەت­سە, مۇنداعى 100-گە جۋىق مامان جاي­ىق­­تاعى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرى.

ەندى مىنە, تورىمىزدە تۇرعان بۇل جىل­دىڭ دا بەس جۇلدىزداي بەس ايى «رۋحاني جاڭ­­عىرۋ» اياسىندا اۋقىمدى يگى ىستەردى ات­قا­رىپ تاستادى. باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا 2018 جىلدىڭ 1 توقسانىندا شا­رالار ءتىزىمى بويىنشا 74 شاراعا 23873 ادام قامتىلدى. وسى جىل­دىڭ باسىنان كۇنى بۇگىنگە دەيىن وتكەن 124 شارادا 34 000 قا­تىسۋشى باس­قوستى. ءبىر عانا «اتامەكەن» كى­شى باع­دار­لاماسى بويىنشا 11 شارا وتكەن.

مەملەكەتىمىزدىڭ جەتىستىكتەرى مەن اقجايىق ولكەسىنىڭ تاريحىن بەينەلەيتىن 500-دەن استام ەكسپونات جاساقتالعان «رۋ­حاني جاڭعىرۋ» مۋزەيى بىلتىر تاۋ­ەل­سىزدىك مەيرامى كۇنى اشىلعان ەدى. مۋزەي ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا 1893 جىلى ماۆريتاندىق ستيلدە ارنايى جوبامەن سالىنعان عيماراتتا ورنا­لاس­قان. مۇندا ء«وڭىردىڭ كيەلى جەر­لە­رى» دەپ اتالاتىن زال ەكسپوزيتسياسى بار. وندا «ساكرالدى قازاقستان» ات­تى كارتا ايناداي جارقىراپ تۇر. وسى كار­تانىڭ بەتتەرىنەن وبلىسىمىزدان ەن­­گەن التى نىساننىڭ سىرى, جاي-كۇيى جاي­لى مول ماعلۇمات شەرتىلەدى. جاي­ىق قالاسىن بۇگىنگى ورال قالاسىنىڭ ءىز­اشارى دەپ باعالاپ وتىرعان عالىمدار الداعى ۋاقىتتا كونە قالا اۋماعى اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايعا اي­نا­لادى دەيدى. جالپى, بقو تاريحي-ول­كەتانۋ مۋزەيىنىڭ قۇرامىندا 13 بو­لىم­شە بار. وسىلاردىڭ ىشىندە بوكەي وردا تاريحي مۋزەيىنىڭ, سىرىم اۋدانى ورت­الى­عىن­دا­عى الاشوردا مۋزەيىنىڭ ورنى ءبىر توبە.

ەلباسىمىز «رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا «جەرگىلىكتى بيلىك «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن جيناقىلىقپەن جانە جۇيەلىلىكپەن قولعا الۋعا ءتيىس» دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى. «تۋعان جەر» جوباس­ىنا تەك جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر مەن مە­تسەناتتار عانا ەمەس, تۋعان اۋىلىنىڭ تاع­­دىرىنا بەيجاي قارامايتىن جەر­لەس­تەرىمىز بەلسەندى اتسالىسۋدا. ماڭى­ز­دى باعدارلاماعا 2017 جىلى مەتسەناتتار قارجىسى ەسەبىنەن 2,5 ملرد تەڭگە جۇ­م­سالىپ, 60 جوبا جۇزەگە اسىرىلعانىن ماق­تانىشپەن جەتكىزگىم كەلەدى. ونىڭ ىشىن­دە 10 الەۋمەتتىك نىسان (بالاباقشا, سپورت كەشەندەرى, مەديتسينالىق ام­بۋلا­توريالار), 5 مادەنيەت نىسانى (ەسكەرتكىشتەر, مۋزەيلەر) سالىندى جا­نە جوندەۋدەن وتكىزىلدى. 24 نىساندى ابات­تاندىرۋ (كىشى ساۋلەت فورمالارى, سايا­باق, تىنىمباقتار) جۇمىستارى اتقا­رىل­­دى. 21 نىساننىڭ ماتەريالدىق-تەح­ني­كالىق بازاسى جاڭارتىلدى. بيىل دا وسى جۇمىستار قارقىندى تۇردە جۇزە­گە اسۋدا. 2018 جىلدىڭ جوسپارى بويىن­شا جول كارتاسىنا 174 شارا ەن­گى­ز­ىلىپ وتىر. «تاربيە جانە ءبىلىم» كىشى باع­دار­لاماسى اياسىندا – 73 شارا, «رۋ­حا­ني قازىنا» بويىنشا – 77 شارا, «اتا­مە­كەن» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 24 شا­را جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى.

«ەلدە بولسا ەرىنگە تيەدى» دەمەكشى, ەلى-جەرى دەگەندە جانى ەلجىرەپ تۇراتىن ازاماتتار اق جايىق اتىرابىندا كوپ-اق. سولاردىڭ اراسىندا تانىمال كا­سىپ­­كەرلەر م.كەنجەعۇلوۆ, ۆ.ۆلاسوۆ, ب.نۇرباەۆ, م.مانكەەۆ, ۆ.ميحنو, يۋ.تكالۋن, ا.رۋبتسوۆ, ۆ.كرىلوۆتار بار. بۇل ەسىمدەردى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. ماسەلەن, ءوزىنىڭ تۋعان جەرى قاز­تا­لوۆ اۋدانىنىڭ سارىقۇدىق اۋىلىنا ەلگە­زەك ازامات نۇرلىباي جولدىباەۆ دارى­گەر­لىك امبۋلاتوريا سالىپ, ارداگەرلەر ەسكەر­تكى­شىن جاڭعىرتتى.

وسى جىلدىڭ العاشقى ايلارىندا «الەۋمەتتىك باستامالار كارتاسى» باعى­تى بويىنشا مەتسەناتتاردىڭ كومە­گى­مەن 11 920 000 تەڭگە قاراجاتقا 7 جوبا جۇزەگە استى. ءبىزدىڭ اقجايىقتىڭ سۋى دا, جاپىراعى جايقالعان جاسىل ورمانى دا, توپىراعى دا قۇنارلى, قاسيەتتى ءارى كيەلى. «قاسيەتتى ورىندار» ءتىزىمىنىڭ كو­شىن باستاعان «بوكەي ورداسى» تاري­حي-مۋزەي كەشەنىنە شالعايلاردان, الىس ايماقتاردان, كورشىلەس رەسەيدەن كەلىپ جاتقان تۋريستەر تىم كوپ. ياعني 600 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان كەشەندە ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا التاي سەيدىر ۇلىنىڭ ىقپالىمەن بوكەي­ور­دا اۋدانىنىڭ سايقىن اۋىلىن­دا تىكۇشاق قوناتىن اۋە ايلاعى قايتادان قال­پىنا كەلتىرىلمەك. بۇل ءسۇيىنشى حا­بارعا قوسا, كەشە وبلىسقا كەلگەن ساپا­رىن­دا ەلباسى بوكەي ورداسى مەن جا­نىبەك اۋداندارىنا 300 شاقىرىم جول سالۋدى ارنايى ۇكىمەتكە تاپسىردى. كوپ­تىڭ تىلەگى قابىل بولارى ءسوزسىز.

ءيا, «ادام ەرلىگىنىڭ ەڭ زور سىناعى – جەڭىلىسكە ۇشىراعاندا رۋحى تۇسپەۋ» دەگەن ەكەن روبەرت ينگەرسولل. «ادام رۋحى اينالاسىنان بولەك جاساي المايدى» دەيدى عابيت مۇسىرەپوۆ. مىنەكەي, ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى ايا­سىندا وڭىردە اتقارىلعان ۇشان-تەڭىز جۇ­مىستار جايىعىمەن بىرگە جالعاسىپ, ەل ساناسىن سىلكىپ, ۇلت رۋحىن جاڭعىرتا بەر­مەك.

ميرا شۇيىنشاليەۆا, جازۋشى

ورال