ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ماڭىزدى ءبىر سالاسى – بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءىسى ەرەكشە قولداۋدى قاجەت ەتۋدە. شارۋاشىلىقتىڭ بۇل باعىتى ءوز بولمىسىنان ەكسپورتقا بەيىم جانە ۆاليۋتالىق قوردىڭ نەگىزى بولا الادى. الايدا بالىق ونىمدەرىنىڭ كوپ بولىگىنىڭ كولەڭكەلى اينالىمعا كەتۋىنەن جانە ءىستىڭ قىرىن بىلەتىن بىلىكتى ماماندار تاپشىلىعىنان تۋىندايتىن قيىندىقتار مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوڭىل اۋداراتىن ماسەلەگە اينالدى.
جالپى, ەلىمىزدەگى بالىق وڭدەۋ كاسىپورىندارى ءىرى سۋ ايدىندارىنا جاقىن ورنالاسقان. ونىڭ نەگىزگى ۇلەسى اتىراۋ, الماتى, شىعىس قازاقستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ ەنشىسىندە. وسى ايماقتارداعى 72 بالىق وڭدەۋ كاسىپورنىنىڭ وندىرىستىك قۋاتى جىلىنا 87 مىڭ توننانى قۇرايدى. الايدا ول كاسىپورىنداردىڭ شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتىلۋى نەبارى 43 پايىزدىڭ شاماسىندا عانا بولىپ وتىر. ال اگرارلىق ونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا تاۋارلى بالىق ءوسىرۋ كولەمىن 2021 جىلعا قاراي 5000 تونناعا دەيىن كوبەيتۋ بولجامدالعان. ءبىر قاراعاندا بۇل ساندار كوزگە قوراش كورىنبەۋى مۇمكىن. بىراق وتكەنمەن سالىستىرساق, قازىرگى كولەمنىڭ بولماشى ەكەندىگىنە جانە جوسپاردىڭ مەرزىمىنە قاراپ-اق اتالعان سالاعا كوزقاراستى ايقىنداۋعا بولادى. وسى جەردەن ءسال شەگىنىس جاساۋ تاريحي اقيقاتقا ءبىر تابان جاقىنداتا تۇسپەك.
«قان مەن تەر» ءداۋىرىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنا دەيىنگى كەزەڭدى ەلىمىزدە بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ داۋىرلەگەن كەزى بولدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ماسەلەن 1991 جىلى ەلىمىزدە بالىق اۋلاۋ مەن بالىق ونىمدەرى ءوندىرىسىنىڭ جالپى كولەمى 80 مىڭ (!) توننادان اسقان. ونىڭ ىشىندە توعاندىق بالىق اۋلاۋ 10 مىڭ تونناعا جۋىقتاعان. بارلىق وبلىستاردا بالىق زاۋىتتارى مەن بالىق كومبيناتتارى, باسقا دا كاسىپورىندار ءتيىمدى جۇمىس ىستەگەنىن اعا بۋىن ۇمىتا قويعان جوق. ونىڭ ۇستىنە كەڭەس وداعىنداعى رەسپۋبليكالاردىڭ ۇشەۋىندە عانا بالىق شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بولسا, سونىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەدى. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىز نارىقتىق جۇيەگە بەت تۇزەگەن كەزەڭدە ەكونوميكانىڭ جەتەكشى سالاسىنا اينالعان بالىق شارۋاشىلىعى قۇلدىراۋعا ۇشىرادى. مەملەكەت بۇل سالانى دامىتۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردى تەك 2000 جىلداردىڭ باس كەزىنەن باستاپ قولعا الا باستادى. بۇل قازاقستاندىقتاردىڭ بالىققا دەگەن سۇرانىسىنىڭ كەمۋىنىڭ كورسەتكىشى مە؟ ارينە, جوق. قازىر كۇللى الەم اسا جوعارى قارقىنمەن بالىق ەتى مەن تەڭىز ونىمدەرىنە دەن قويىپ, تەز قورىتىلاتىن, ءسىڭىمدى, جۇمساق ءارى تاعامدىق قۇنارى مول جەڭسىك اسقا قۇمارتىپ وتىر. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى بالىق شارۋاشىلىعى سالاسى ىشكى قاجەتتىلىكتىڭ ءوزىن وتەۋگە قاۋقارسىز. ەلدەگى بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىندا سۋ قورىنا باي كاسپي تەڭىزىن قوسپاعاندا سۋ توعاندارىنىڭ جالپى اۋدانى 5 ملن گەكتاردىڭ شاماسىندا. وسىعان قاراماستان بالىق تۇتىنۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەگى ءبىر ادامعا شاققانداعى جىلدىق نورماسى 14,6 كيلوگرامنان 2000 جىلدارى 4 كيلوگرامعا دەيىن ءتۇسىپ كەتكەن. قازىردىڭ وزىندە بۇل كورسەتكىش 10 كيلوعا جەتپەيدى. دەمەك بۇل سالانىڭ مۇمكىندىگى تولىق پايدالانىلماي وتىر. بالىق ونىمدەرىنە قاجەتتىلىكتى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن بالىق اۋلاۋدى, تاۋارلى بالىق ءوسىرۋ مەن بالىق يمپورتىن جىلىنا 272 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋ قاجەت. اشم اقپاراتىنا سايكەس, ەلىمىزدە 2017 جىلى بار-جوعى 45 مىڭ توننا بالىق اۋلانعان. ال ىشكى سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋعا سالانى ورنىقتى دامىتىپ, باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا يمپورتتى اۋىستىرىپ, ەكسپورتتى ۇلعايتۋعا قانداي كەدەرگىلەر بار؟ وسى ماسەلەگە قاتىستى سەنات دەپۋتاتى سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ بىلاي دەيدى:
– بىرىنشىدەن, بالىق رەسۋرستارىن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسى جوق. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بالىق جونىندەگى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگان بىرنەشە رەت قۇرىلىمدىق وزگەرىسكە ۇشىرادى. قازىر جاۋاپتى كوميتەت اتاۋىنىڭ وزىندە «بالىق» ءسوزى جوق. ونداعى بالىق رەسۋرستارىن قورعاۋ جانە بالىق اۋلاۋدى رەتتەۋ باسقارماسىندا سالاعا جاۋاپتى 9 شتاتتىق مامان عانا بار. بۇل ماماندار ەكونوميكانىڭ تۇتاس ءبىر سالاسىن اياعىنان تۇرعىزۋ, وعان عىلىمي نەگىزدەمە دايىنداۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز. بالىق رەسۋرستارىن باسقارۋ جونىندەگى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاننىڭ تۇراقتى بولماۋى ونىڭ قازىرگى ۋاقىتتاعى مارتەبەسىنىڭ تومەندەگى اتالعان سالادا ناتيجەلى مەملەكەتتىك ساياسات جۇرگىزۋگە قولبايلاۋ بولىپ وتىر. سوندىقتان وسى سالانى وركەندەتۋ ءۇشىن ارنايى دەربەس اگەنتتىك قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىستى كوپتەن بەرى ايتىپ كەلەمىز.
ەكىنشىدەن, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جونىندەگى تەرەڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن باعدارلامانىڭ نەمەسە ناقتى ءىس شارالار جوسپارى جوق. تاۋەلسىزدىك جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنىن دامىتۋعا ارنالعان 9 باعدارلامالىق قۇجات قابىلداندى. سونىڭ وزىندە قوردالاعان ماسەلە تولىق شەشىلگەن جوق, ال بالىق شارۋاشىلىعىنا ارنالعان ءبىر عانا باعدارلاما ازىرلەندى. ونىڭ دا كوپتەگەن تالاپتارى ورىندالماي قالدى.
ۇشىنشىدەن, بالىق شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىنا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك قولداۋ تۇرلەرىن جەتىلدىرۋ قاجەت. بۇل, اسىرەسە بالىق ءونىمىن وڭدەيتىن جانە ەكسپورتقا شىعاراتىن كاسىپورىندار ءۇشىن ماڭىزدى.
تورتىنشىدەن, زاڭنامالىق اكتىلەردى جەتىلدىرۋ كەرەك. بالىقشىلار ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – جىل سايىن بەرىلەتىن ءليميتتىڭ نەمەسە كۆوتانىڭ ۋاقىتىندا شىقپاۋى جىل سايىن قايتالاناتىن جاعىمسىز قۇبىلىسقا اينالدى. كوكتەمگى بالىق اۋلاۋ مەرزىمىنىڭ قىسقا ەكەنىن ەسكەرىپ, قۇجاتتى الدىن الا قاراشا-جەلتوقسان ايلارىندا قابىلداۋ قاجەت. سەناتور پىكىرىندە ايتىلعانداي, بۇل سالا دامۋىنا ايتارلىقتاي كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – قۇجاتتارداعى قيسىنسىزدىق.
ونى ءبىر عانا قيعاش وزەنىنىڭ مىسالىمەن بايانداپ كورەيىك. ەدىلدىڭ ءبىر سالاسى سانالاتىن بۇل وزەننىڭ قاينارى بالىققا تولى. اتىراۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىندا كاسپيگە قۇيادى. اتالعان ترانسشەكارالىق وزەننىڭ ىرزىعىن تولىق كورۋ ازىرگە ەلىمىزدىڭ بالىقشىلارىنا بۇيىرماي وتىر. ويتكەنى وزەن ورتاق بولعانىمەن, ەكى مەملەكەتتىڭ بالىقشىلارعا جاساعان جاعدايى مەن بەكىتكەن ءتارتىبى, ەرەجەسى بولەك. ماسەلەن, رەسەيلىك بالىقشىلار قيعاشتىڭ قىزىعىن كۇنى-ءتۇنى كورە الادى. ال قازاقستاندىق بالىقشىلاردىڭ بالىق اۋلاۋىنا تەك كۇندىزگى ۋاقىتتا عانا رۇقسات ەتىلگەن. ورىس بالىقشىلارى بالىق ءليميتىن 15 جىلعا ءبىر-اق السا, قازاقستاندىقتار جىل سايىن قۇجات راسىمدەۋگە ءماجبۇر. ۇزاق مەرزىمدىك رۇقساتتىڭ ءوندىرىستى دامىتۋعا قارجى سالۋعا ىنتالاندىراتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سونداي-اق بيورەسۋرستاردى پايدالانعاندىعى ءۇشىن تولەنەتىن تولەمنىڭ ايىرماشىلىعى دا جەر مەن كوكتەي. رەسەيدە بالىقتىڭ كيلوگرامىنا ءبىزدىڭ تەڭگەمەن شاققانداعى تولەم – 80 تيىن, وتاندىق بالىقشىلاردىڭ وسى سالماقتاعى ونىمگە تولەيتىنى – 35 تەڭگە. ايىرماسى تىم ۇلكەن. سەناتور س.ەڭسەگەنوۆ قازاقستاندىق بالىقشىلارعا قويىلاتىن بۇل شەكتەۋ بار بايلىعىمىزدى وزگەگە ءوز قولىمىزبەن ۇستاتا سالعانمەن تەڭ دەپ پايىمدايدى. وسىدان كەيىن ءونىم وندىرۋدە باسەكەلەستىككە توتەپ بەرىپ كورىڭىز. ەندى ەلىمىز ءۇشىن ورتاق وزەندى ءتيىمدى پايدالانۋعا بەرىلەتىن قۇجاتتاردى رەسەيلىكتەرمەن تەڭەستىرە سالۋدان وزگە كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزۋدىڭ ماشاقاتى كوپ. ونىڭ ۇستىنە تاۋلىك بويى بالىق اۋلاۋ قيعاش وزەنىنىڭ بالىعى مەن سۋ ونىمدەرىنىڭ قورىنا اسەر ەتپەيتىندىگى عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەنىپ تە قويعان.
جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەكتەردىڭ ەكىنشى قىرىن دا بۇگىپ قالۋعا بولماس. اتاپ ايتقاندا, بالىق قورىن قورعاۋعا جاۋاپتى مەكەمەلەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرىلۋى دا سىن كوتەرمەيدى. ولاردىڭ جوعىن جوقتاپ, جەتپەسىن تۇگەندەپ بەرۋگە اتىراۋ وبلىستىق اكىمدىگىنىڭ مۇمكىندىگى بولعانىمەن, زاڭ اياسىندا قارجى بولۋگە قۇزىرى جوق. وڭىردەگى ازعانتاي ينسپەكتورلار بالىقشىلارمەن قاتار, ورمان شارۋاشىلىعى مەن جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ اراسىندا سابىلىپ ءجۇر. ونىڭ ۇستىنە جالاقىلارى ماردىمسىز, كولىكتەرى كونە.
اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ەرلان نىسانباەۆتىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, 2018 جىلى مەملەكەتتىك تاپسىرىس شەڭبەرىندە بالىق ءوسىرۋ كاسىپورىندارى سۋ ايدىندارىنا 60,1 ملن قۇندى بالىق تۇرلەرىنىڭ شاباقتارىن جىبەرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇدان باسقا كونكۋرستىق نەگىزدە جەكەشە بالىق ءوسىرۋ كاسىپورىندارى 9,1 ملن دانا قۇندى بالىق شاباقتارىن جىبەرۋگە نيەتتى.
– وتكەن جىلى بالىق ءوسىرۋ كاسىپورىندارى 2700 توننا تاۋارلى بالىق ءوسىردى.
نەگىزىنەن ءوسىرۋ بيوتەحنولوگياسى پىسىقتالعان بەكىرە, باقتاق جانە تۇقى تۇقىمداس بالىقتار وسىرىلۋدە. بالىق ءوسىرۋ شارۋاشىلىقتارى ءۇشىن تەحنيكامەن جابدىقتار ساتىپ الۋعا ينۆەستيتسيالىق سالىمدار جۇمسالعان جاعدايدا شىعىنداردىڭ 30 پايىزى; بەكىرە, باقتاق جانە تۇقى تۇقىمداس بالىقتاردى وسىرۋدە بالىق جەمىنە جۇمسالعان شىعىنداردىڭ 30 پايىزى مەملەكەت ەسەبىنەن وتەلەدى. وسى جىلدار ارالىعىندا قازاقستان مەن قىتايدىڭ ۆەتەرينارلىق سەرتيفيكاتى تەڭەستىرىلدى, بۇل ءوز كەزەگىندە ەكسپورت الەۋەتىن ارتتىرا تۇسەدى. قازىر وتاندىق بالىق جانە بالىق ونىمدەرى اۆستريا, گەرمانيا, گرۋزيا, قىرعىزستان, كانادا, ليتۆا, رەسەي, رۋمىنيا, تاجىكستان, وزبەكستان, نيدەرلاندى, پولشا, ۋكراينا مەن چەحياعا ەكسپورتتالۋدا. تيىسىنشە بىلتىر بالىق ونىمدەرىنىڭ يمپورتى ازايدى. يمپورتتىڭ نەگىزىن تەڭىز جانە مۇحيت بالىقتارى جانە تەڭىز ونىمدەرى قۇرايدى, – دەيدى ە.نىسانباەۆ.
ەكسپورتتىڭ ءجونى بولەك, بىراق جەرگىلىكتى بالىقشىلار كوبىنە بالىقتى تەرەڭ وڭدەۋدەن بۇرىن, ونى تۇزداپ قانا ساتۋدى قولاي كورەتىندىگى كوپتەن ايتىلىپ ءجۇر. بۇنىڭ سالدارىنان شەتەلدە قايتا وڭدەلگەن بالىق ونىمدەرى ءوز داستارحانىمىزعا قىمبات باعاعا ورالۋدا.
«قازاق بالىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس باس ديرەكتورى قۋانىش يسبەكوۆتىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, ەلىمىزدە اۋلاناتىن بالىق كولەمىن 60 مىڭ توننادان اسىرۋعا مۇمكىندىك بار. تەك عىلىمعا نەگىزدەلگەن مەملەكەتتىك قولداۋ عانا قاجەت. سونداي-اق بالىقتى زاڭسىز اۋلاۋعا قاتىستى كەشەندى شارالار قابىلدانۋى ءتيىس.
ال «قازرىبحوز» بالىقشىلارىنىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرى مەن بالىق شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەرىك تەمىرحانوۆ بالىق ەكسپورتىن رەسەي مەن قىتايعا ۇستەمەلەۋگە بولاتىندىعىن ايتىپ وتىر. الايدا ول قازىر ەلىمىزدە عىلىمعا ءبولىنىپ وتىرعان قارجىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن مويىندايدى.
جالپى بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن «جايىق-اتىراۋ» بەكىرە بالىق ءوسىرۋ زاۋىتى» رمقك ديرەكتورى گيلمان سارسەماليەۆ ەلىمىزدە بالىق ءوسىمىن جاساندى كوبەيتۋدىڭ بيوتەحنولوگيالىق جۇيەسى ەسكىرگەندىگىن, بۇل سالادا ەۋروپا ەلدەرىن ايتپاعاندا, كورشىلەس رەسەي مەن ازەربايجان جانە يراننىڭ وزىندە كاسىپورىنداردىڭ اناعۇرلىم جاڭارتىلعاندىعىن جەتكىزدى. ولار سوڭعى ون جىلدا بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى ءوسىرۋدىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارىن قولدانا باستاعان. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى جىلدارى جايىق-كاسپي باسسەينىندەگى تابيعي بالىق كۇرت ازايىپ, جىلدىق جوسپاردى ورىنداۋدىڭ ءوزى قيىنداپ كەتكەن. دەمەك, بۇل سالاعا دا شۇعىل قوزعالىس كەرەك.
– بىزگە بولاشاقتا بەكىرەنى تەرەڭ وڭدەۋ, ءونىمى مەن ۋىلدىرىعىن ەكسپورتقا شىعارۋ مىندەتتەلدى. بىراق وعان تيىسىنشە ينفراقۇرىلىم, زەرتحانالار قاجەت. وعان قوسا جىل سايىن ازايىپ بارا جاتقان بەكىرەنى قورعاۋ مەن قاتار ناسيحاتتاي دا ءبىلۋىمىز كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلەلەردى ءبىرى, – دەيدى گ.سارسەماليەۆ.
ال اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمدىگى بالىق شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋگە, ەسەپكە الۋعا, باقىلاۋعا قۇزىرلى ورگاننىڭ ماتەريالدىق جاعدايىن جاساۋعا دايىن ەكەندىگىن جوعارىدا ايتتىق. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى الىبەك ناۋتيەۆ زاڭنامالىق تۇسى رەتتەلگەن كۇندە قاجەتتى 1,5 ملرد تەڭگەنى وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولۋگە مۇمكىندىكتەرىنىڭ بار ەكەندىگىن مالىمدەدى. بۇل شارۋانى رەتتەۋگە اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلان نوعاەۆتىڭ ىقىلاسى ەرەكشە بولىپ وتىرعاندىعىن دا ايتا كەتكەن ءجون. الايدا اكىمدىكتەردە ماسەلەگە ىقپال ەتەرلىك قۇزىرەت از بولىپ وتىر.
جالپى الەمدىك بالىق شارۋاشىلىعىنداعى الپاۋىت ەلدەردىڭ ۇلەسى ميلليونداعان توننامەن ەسەپتەلەدى. ءبىز وعان جەتۋدى كوكسەمەسەك تە, قازىرگى قارقىنمەن 2021 جىلعا بەكىتىلگەن تاۋارلى بالىق ءوسىرۋدى 5 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ جوسپارىنىڭ دا ورىندالۋى نەعايبىل.
دەگەنمەن بۇل ماسەلە جۋىردا سەناتتىڭ ەكونوميكالىق ساياسات, يننوۆاتسيالىق دامۋ جانە كاسىپكەرلىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسقار بەيسەنباەۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن وتكەن جيىندى تالقىلانۋىنىڭ ءوزى ءۇمىت وتىن مازداتادى.
ەڭ باستىسى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى حالىققا جولداۋىندا كورسەتىلگەن اگرارلىق سەكتوردى ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرىنە اينالدىرۋدا بالىق شارۋاشىلىعى قالىس قالماۋى قاجەت.
سەرىك ابدىبەك, «ەگەمەن قازاقستان»