قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ رەسپۋبليكا پارلامەنتى مەن ۇكىمەتىنىڭ بىرلەسكەن سالتاناتتى ماجىلىسىندە سويلەگەن سوزىنەن.
1997 جىل, 10 جەلتوقسان.
نازارباەۆ سىيلىعى
نەمەسە ازاتتىقتىڭ قازاقستاندىق ەسكەرتكىشى
1994 جىل. 6 شىلدە كۇنى جوعارعى كەڭەستىڭ كەزەكتەن تىس جالپى وتىرىسى وتكىزىلەدى. وعان پرەزيدەنت نازارباەۆ قاتىسادى. دەپۋتاتتار تۇگەل بولۋى ءتيىس. كانيكۋل سودان سوڭ... ەلگە انە-مىنە قايتامىز دەپ ءجۇرگەندە ءجۇدا, سونشا نە بوپ قالدى ەكەن؟.. پرەزيدەنتتىڭ سەسسياعا قاتىسۋى جاڭالىق ەمەس قوي. ول كىسى وتىرىستاردا ءجيى بولاتىن. كەيبىر ماسەلە بويىنشا ايتىس-تارتىس شيرىعا شيەلەنىسىپ, تۇيىققا تىرەلگەندەي تۇستاردا بارشا جايدى بايىپپەن تالداپ, تۇيىندەردى ءتۇيتكىلسىز شەشىپ تاستايتىن. زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋ بارىسىنا مەيلىنشە سەرگەك قاراپ, نەندەي ءبىر پايدالى يدەيا قىلاڭ بەرسە, جەدەل قولداۋ بىلدىرەتىن... بالكىم, بۇل جولى كۇننەن-كۇنگە تەرەڭدەپ كەلە جاتقان ەكونوميكالىق رەفورماعا بايلانىستى كەزەك كۇتتىرمەس ءبىر ماسەلەنى زاڭمەن جۇيەلەۋ ءۇشىن العا تارتار؟ وندا الدىن-الا جاسالعان جوبا قولعا ءتيۋى كەرەك قوي. ول جوق... ارقايسىمىز وسىنداي ءارتۇرلى, قايدا بۇرساڭ دا تۇيىققا تىرەلە بەرەر دولبارلار جاساعانىمىزبەن ءاڭگىمە مۇلدە باسقاشا بولىپ شىقتى. كۇن تارتىبىنە تىم توسىن دا باتىل ماسەلە قويىلدى: مەملەكەت استاناسىن الماتىدان اقمولا قالاسىنا كوشىرۋ تۋرالى... اۋەلگى ازىردە داۋىل الدىنداعىداي تىلسىم تىنىشتىق ورناي قالسا دا ازدان كەيىن «اۋ, داعدارىستان داعدارىپ وتىرعان ەلدىڭ جاعدايى بولسا مىناۋ. بۇل نە سوندا؟.. قىزىق ءۇشىن ايتىلار قيالي ءاڭگىمە مە؟.. نوۆىي «كرەملەۆسكي مەچتاتەل» پوياۆيلسيا, چتو لي؟..» دەگەندەي كۇبىر-كۇڭكىل كۇمبەزدى زالدى كەرنەسە, ءالى ايتىلماي, اعىتىلماي جاتقان ءسوز دە ۇشى-قيىرسىز سەكىلدەندى. – مەن سىزدەرگە ءوزىم ون ويلانىپ, ءجۇز تولعانعان تولعاقتى ماسەلەمەن كەلىپ وتىرمىن. – ءسوزىن وسىلاي باستاعان پرەزيدەنت ءوز پايىمداۋلارىن, ءۋاجدارىن, بولجامدارىن بايانداي باستاعاندا العاشقىدا ءار سانانى ساعالاعان سان-ساپالاق وي-پىكىرلەردىڭ ءبىرى-ءبىرىن كەسىپ تۇسەردەي قيعاشتىق قىرلارى جۇقارىپ, جۇمسارىپ, القىن-جالقىن كوڭىلدەر دە سابادان سايابىر تاپقانداي حال بىرتە-بىرتە ايقىندالا ءتۇستى. ەلباسىنىڭ ايتۋىنشا, الماتى اۋماعى الىپ قازاقستاننىڭ ءبىر ءبۇيىرىنە ءارى شەتەلدەرگە تىم جاقىن ورنالاسقان. ونىڭ ۇستىنە قالا رابايسىز, ءجون-جوسىقسىز داليىپ ءوسىپ, جاڭا زامان, جاس مەملەكەتكە لايىق اسا ساۋلەتتى عيماراتتار تۇرعىزىپ, كەڭ كوشەلەر تارتۋعا دا تارشىلىق ەتەدى. ەكولوگيالىق احۋالى دا اسا اۋىر... ال, اقمولا بولسا, ەلدىڭ قاق ورتاسىنا ورنالاسقان, توعىز جولدىڭ تورابى. الدىن-الا 32 پارامەتر بويىنشا جاسالعان زەرتتەۋلەر ءناتيجەسىندە استانا بولۋ تالاپتارىنا تولىق جاۋاپ بەرەتىنى انىقتالىپ وتىر. گەوگرافيالىق جاعىنان عانا ەمەس, ەلدىڭ گەوساياسي, ەكونوميكالىق ءمۇددەلەرىنە دە ساي كەلەدى. نەگىزىنەن ينۆەستيتسيا تارتۋ ارقىلى سالىناتىن جاڭا ەلوردا حالىقتىڭ رەسپۋبليكا اۋماعىنا بىركەلكى قونىستانۋىنا دا جاعىمدى ىقپال جاسايدى... «بىركەلكى قونىستانۋ...» اسىلى, ەل باسقارعان قايبىر ساياساتكەر دە قولىندا كەرەمەت قۇدىرەت بولا تۇرا تۋراسىنان اتتاپ ەمەس, ابايلاپ اينالىپ وتۋگە ءماجبۇر بولاتىن ءبوگەسىندەر كوپ بولادى-اۋ ءتارىزى. ىشكى, سىرتقى شەتىن جاعدايلار تۋرالى ايتپاعىن اشىقتان-اشىق جايىپ سالماستان يشارامەن, ەمەۋرىنمەن جەتكىزۋگە يتەرمەلەي مە, قالاي... ءايتپەسە, الگى جاتىق تا جۋاستاۋ ءسوزدەردىڭ استارىنداعى اششى شىندىقتاردى – وتارشىل ساياساتتىڭ سالدارىنان, ءاسىرەسە, تەرىسكەي وبلىستاردا قازاقتىڭ ۇلەس سالماعى كۇرت ازايىپ كەتكەنىن, كەي جەرلەردە بارىنىڭ ءوزى ۇلتتىق رۋحاني بولمىس-كەلبەتىنەن ايىرىلا باستاعانىن, وسى ورەسكەل كورىنىستى جونگە كەلتىرۋگە, كوپشىلىگى وڭتۇستىك بەلدەۋدە شوعىرلانعان قانداستارىمىزدى بار ايماققا بىركەلكى جايلاستىرۋعا استانانىڭ الاتاۋدا ەمەس, ارقادا بولۋى شەشۋشى ىقپال جاسايدى, باستى ماقساتتىڭ ءبىرى دە وسى دەپ ءدال قازىر اشىپ ايتىپ كورسىنشى... مىنا زالدا شىعاتىن شۋلىعان ءسوز بە, ەل ىشىندە, ءار قادامىمىزدى اڭدىپ وتىرعان, «ورىس تىلدىلەردىڭ ءبارى وتانداسىمىز, ولاردىڭ ءمۇددەسىن قانداي جولمەن بولسا دا قورعايمىز!» دەپ دابىل قاقپاسا دا داڭعازاسى كۇندە قۇلاق تۇندىرىپ جاتقان الىپ كورشىنىڭ قاباعىنان قار جاۋسا قالاي بولماق؟ ەسىل مەن ەرتىستىڭ, جايىقتىڭ جاعاسىنان مەزگىل-مەزگىل ەستىلىپ قالاتىن ارانداتقىش قوقان-لوققىعا قاراماستان نەگىزىنەن نەگىزگى ۇلتتىڭ اق پەيىلدىگى مەن ەلباسىنىڭ سارابدال اقىل-پاراساتىنىڭ ارقاسىندا ساقتالىپ وتىرعان ەلىشىلىك ىنتىماقتىڭ, ءتۇپتەپ كەلگەندە, تاۋەلسىزدىكتىڭ تاعدىرى تالقىعا ءتۇسىپ كەتپەي مە؟.. كىم قالاي شابالانسا دا شىندىقتىڭ ءدامى ۋداي ەدى, دەموگرافيالىق احۋالىمىز ايانىشتىلاۋ ەدى. سولتۇستىك ايماقتاردا ءوزىم كورگەن ءبىر جايلار ەرىكسىز ەسكە ءتۇستى. 60-شى جىلداردىڭ اياق كەزىندە قازاق راديوسىنىڭ ءتىلشىسى رەتىندە تسەلينوگراد وبلىسىنىڭ «نوۆورىبينسكي» كەڭشارىنا بارىپ, باسشىلارىنان ءسوزىن جازىپ الاتىن ءبىر وزات قازاقتى اتاۋىن سۇراعانىمدا ولار ءبولىمشەلەردىڭ بىرەۋىندە ءبىرەۋدىڭ بار ەكەنىن ارەڭ ەسكە ءتۇسىرگەن. وندا دا اتى-ءجونىن بىلمەستەن «سكوتنيك» دەي سالعان. وڭتۇستىكتەن بارعان ماعان سوندا العاش رەت «قازاقسىز دا قازاقستان بولادى ەكەن-اۋ!» دەگەن سۇمدىق ءبىر وي تۇسكەن... ...پرەزيدەنتتىڭ الگى «بىركەلكى قونىستانۋ» دەگەن استارى اسا قالىڭ ءسوزى ەرىكسىز شومۋعا سەبەپ بولعان ويدى قىزۋ باستالعان دەپۋتاتتار تالقىسى ءبولىپ جىبەردى. جاقتاپ تا جاتىر, قارسىلار قاراسى دا از ەمەس. جاقتاۋشىلار پرەزيدەنتتىڭ وسىناۋ تاريحي ۇسىنىسىنا بۇگىنگى كۇننىڭ عانا تۇرعىسىنان, جاعداياتىنان قاراۋ قاتە, ەلدىڭ ەرتەڭىن, ءتىپتى, الىس بولاشاعىن جان-جاقتى ويلاۋ قاجەت دەسە, ەكىنشى جاقتىڭ الدىمەن العا تارتارى – ەكونوميكالىق, قارجىلىق تەرەڭ داعدارىس, الەۋمەتتىك سىلكىنىستەر تۋعىزارلىقتاي اۋىرتپالىقتار... اقىرى, پىكىرلەر ءبىرشاما ايقىندالىپ, استانانى الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ جايى داۋىسقا سالىندى. از عانا باسىمدىقپەن ماقۇلدانعان قاۋلى, بىلايشا ايتقاندا, بولاشاق استانانىڭ تۋى تۋرالى كۋالىگى قابىلداندى. ەرتەڭىنە بەيرەسمي دەيتىن باسىلىمداردىڭ كوكايىلداۋ بىرەۋى «جوعارعى كەڭەس استانانى الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قولداپ پرەزيدەنت نازارباەۆقا ونىڭ تۋعان كۇنىنە وراي سىيلىق ۇسىندى» دەپ مىسقىلداي, قىجىرتا جازدى. راسى كەرەك, ءوز باسىم جاس كەزدەن-اق لەنين, ءستاليننىڭ تۋعان كۇندەرىن بىلسەم دە تۇڭعىش ەلباسىمىزدىڭ تۋعان كۇنىنەن بەيحابار ەكەنمىن. قالاي بولعاندا دا ۇسىنىسىن جاقتاپ, داۋىس بەردىم... 24 قاراشا 2011 جىل. قازاقستان. استانا. ەسىلدىڭ جاعاسى. التى-جەتى جىل بۇرىن استاناداعى قىزمەتتى ءتامامداپ تۋعان ءولكەگە ورالعالى بەرى تالاس بويىنداعى تارازدا جۇرسەم ەسىل بويىنداعى استانانى ساعىناتىن ادەت پايدا بولعان. بۇل جولى دا سول ساعىنىش الدىما ءتۇسىپ استاناعا الىپ كەلگەن. ءبىر-ءبىرىنە ۇقسامايتىن, ساۋلەت-سالتاناتى ءبىر-بىرىنەن اسىپ تۇسەتىن عيماراتتار ەرىكسىز تاڭداندىردى. اقوردا, پارلامەنت, مينيسترلىكتەر عيماراتتارى, «بايتەرەك», پيراميدا... تريۋمف سەكىلدى تۇتاس تۇرعىن ۇيلەر كەشەنى, «حان شاتىر», التىنمەن اپتالعان كۇمبەزى كۇنگە شاعىلىسقان, رۋحاني تازالىقتىڭ سىرتقى بەينەسىندەي اپپاق ءزاۋلىم مەشىت, كەڭ دە كەربەز كوشەلەر... ءجا, قايسى ءبىرىن ايتىپ تاۋىسارسىڭ. ال, ەسىلدىڭ وڭ جاعالاۋى... ءسانى مەن سالتاناتى جاراسقان ساۋلەت تۋىندىسى! جالعىز بۇل ما. پرەزيدەنتتىڭ بۇدان ون جەتى جىل بۇرىن جوعارعى كەڭەستە جاڭا استاناعا قاتىستى ايتقان ءۋاج-بولجامدارىنىڭ بارلىعى دا بۇگىندە اينا-قاتەسىز اقيقاتقا اينالعانىن كورىپ, ەرتەڭگى كۇنگە سەنىمىڭ كامىل بولا وتىرىپ, قازىردە الەمدەگى ەڭ ءبىر بەدەلدى باسشىعا اينالعان ەلباسىنىڭ دانالىعىنا, كورەگەندىگىنە, تۋعان حالقىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋگە جۇمساپ جۇرگەن وراسان قاجىر-قايراتىنا قايران قالاسىڭ, ءتانتى بولاسىڭ... كوز الدىما امەريكانىڭ «ازاتتىق ستاتۋياسى» ەلەستەدى. سوناۋ جىلى سوعان قاراپ وتىرعانداعى ءوزىمىزدىڭ ەلدە دە ازاتتىعىمىزعا عاجايىپ ءبىر ەسكەرتكىش ورناتىلسا-اۋ دەگەن ارمان مەن ءۇمىتتىڭ قوسپاسى ويعا ورالدى. ەسكەرتكىش... توقتاي قال... اۋ, مىنا استانامىزدىڭ ءوزى بىزدەگى ازاتتىقتىڭ ەسكەرتكىشى ەمەس پە؟! ارينە, سولاي! نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاۋىمەن, حالقىمىزدىڭ قولداۋىمەن, قازاق جاستارىنىڭ قۇرىش قولىمەن دۇنيەگە كەلگەن ماڭگىلىك ەسكەرتكىش!.. وسىنداي وي تولقىنى كەنەت تاعى دا وتكەنگە ويىسىپ كەتتى: قۇداي-اۋ, سوناۋ 1994 جىلعى 6 شىلدەدە ءبىز, دەپۋتاتتار, نازارباەۆقا ەمەس, قايتا كەرىسىنشە, نازارباەۆ ءبىز ارقىلى قازاقستان حالقىنا سىيلىق جاساپتى عوي, اسقاق استانا سىيلاپتى عوي! مىڭ دا ءبىر راحمەت!.. ارعىنباي بەكبوسىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى بۇرىنعى جوعارعى كەڭەسىنىڭ جانە تۇڭعىش پارلامەنت دەپۋتاتى. استانا – تاراز. _____________دەرەك پەن دايەك
* 1961.20.03 – اقمولا قالاسىنىڭ اتاۋى تسەلينوگراد بولىپ وزگەرتىلدى. * 1994.06.06 – تسەلينوگراد قالاسىنا ەجەلگى تاريحي اتاۋى – اقمولا اتى قايتارىلدى. * 1998.06.05 – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى – اقمولا قالاسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى – استانا قالاسى دەپ قايتا اتاۋ تۋرالى» جارلىعى شىقتى. * 1999.16.07 – يۋنەسكو شەشىمىمەن استانا قالاسى – «بەيبىتشىلىك قالاسى» دەگەن قۇرمەتتى اتاققا يە بولدى. * 2011.30.03 – حالىقارالىق استانالار جانە ءىرى قالالار اسسامبلەياسىنىڭ باستاۋىمەن ءوتكىزىلگەن «تمد ءجانە ەۋرازەق-ءتىڭ ۇزدىك قالاسى» اتتى ءىىى حالىقارالىق قالالىق تاجىريبەلەر بايقاۋ كونكۋرسىندا استانا قالاسى 81 قالانىڭ ىشىنەن ۇزدىك شىعىپ, جەڭىمپاز اتاندى. * 2011.01.10 – استانا قالاسى حالقىنىڭ سانى اعىمداعى ەسەپ بويىنشا 730 804 ادامدى قۇرادى. * 2011.01.10 – استانا قالاسىندا قاڭتار-قىركۇيەك ايلارى ارالىعىندا 13 309 ءسابي دۇنيەگە كەلدى. وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا بالا تۋ 2,7 پايىزعا ارتتى. * 2002.30.08 – «بايتەرەك» مونۋمەنتى اشىلدى. ونىڭ جالپى بيىكتىگى 35 قابات ۇيمەن تەڭ. تەمىردەن جاسالعان جالپى ءدىڭىنىڭ بيىكتىگى – 105 مەتر, سالماعى – 1 مىڭ توننادان استام. * 2008.06.07 – ەلوردادا «قازاق ەلى» مونۋمەنتى اشىلدى. ەسكەرتكىشتىڭ بيىكتىگى – 91 مەتر. بۇل تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇساۋىن كەسكەن جىل بولىپ تابىلادى. مونۋمەنتتىڭ جالپى اۋماعى 5,2 گەكتار جەردى الىپ جاتىر. * 2007 جىلى جەلتوقسان ايىندا باس قالاداعى تاۋەلسىزدىك سارايىنىڭ ىرگەتاسى قالاندى. ونىڭ جالپى اۋماعى 18 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايدى. بۇل كولەمىنىڭ ۇلكەندىگى جاعىنان ەۋروپا مەملەكەتتەرى بويىنشا 4-ءشى عيمارات بولىپ سانالادى. * 2006.01.09 – بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. پيراميدانىڭ بيىكتىگى – 62 مەتر. ارحيتەكتورى – ايگىلى ساۋلەتشى نورمان فوستەر.* * *
تاريحي تاڭداۋ وسىلاي باستالعان ەدى
وسىدان تۋرا ون جەتى جىل بۇرىن, 1994 جىلدىڭ 6 شىلدەسىندە ەلباسى جانە ەلوردا دەگەن ەگىز ۇعىم العاش رەت تاريح ساحناسىنا شىعىپ, قازاق ساناسىندا ءماڭگىلىك سالتانات قۇردى. ءدال سول كۇنى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ پارلامەنت سەسسياسىنىڭ جالپى وتىرىسىندا ەلوردانى الماتىدان رەسپۋبليكانىڭ ورتالىق ءوڭىرى اقمولاعا كوشىرۋ ءجونىندەگى تاريحي يدەياسىن پاش ەتتى. «استانانى كوشىرۋ يدەياسىنا بەلدى ءبىرجولاتا بەكەم بۋا تۇرىپ, مەن ورتاعا ءبارىن سالاتىنىمدى, ياعني ءوزىمنىڭ ساياسي مانسابىمدى, ءتىپتى, مۇمكىن, ءومىرىمدى بايگەگە تىگەتىنىمدى ءسوز جوق ءتۇسىندىم», دەيدى ەلباسى «ەۋرازيا جۇرەگىندە» اتتى ەڭبەگىندە سول كۇندەر تۋرالى تولعانا تەبىرەنىپ.1994 جىل, 6 شىلدە.
استانا الماتىدان اقمولاعا كوشەتىن بولدى. پرەزيدەنتتىڭ تاڭداۋى, پارلامەنتتىڭ شەشىمى وسىنداي. «...بۇگىن پارلامەنتتىڭ پلەنارلىق ءماجىلىسى ءوتتى. دەپۋتاتتار كۇن ءتارتىبىن بەكىتىپ, مەنىڭ استانانى كوشىرۋ تۋرالى باياندامامدى تىڭدادى. پارلامەنتاريلەردىڭ كوپتەگەن سۇراقتارىنا جاۋاپ قايتاردىم. ماسەلە تالقىلانعاننان كەيىن تاريحي شەشىم قابىلداندى. استانانى الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ تۋرالى ۇسىنىسىم, ءسويتىپ قولداۋ تاپتى».پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ جوعارعى كەڭەس سەسسياسىندا جاساعان بايانداماسىنان.
ءيا, ەلباسىنىڭ ەرەن ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا قازاق ەلى تاريحىنىڭ شەجىرەسىنە التىن ارىپتەرمەن جازىلعان ۇلى باستاما باستاۋ الدى. عاسىر سوڭىندا قالىپتاسقان ەل ومىرىندەگى كۇردەلى قيىندىقتارعا قاراماستان قازاق ەلى تاريحي تاڭداۋىن جاساپ, ەگەمەن ەلدىڭ جاڭا ەلورداسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ جولىنداعى قاجىرلى جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتى. توقىراۋ زامانىنان قالعان كىرەۋكەلى توڭ جىبىمەي تۇرىپ, جاس تاۋەلسىز قازاقستان بولاشاققا دەگەن بەرىك ءۇمىتىن ۇكىلەپ, ءبىر سەنىم, ءبىر كۇدىكپەن عاسىر جوباسىن ءىس جۇزىنە اسىرىپ, ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ جۇلدىزدى مەگاپوليسىن تۇرعىزۋ مىندەتىن قولعا الدى.1994 جىل, 2 قىركۇيەك
«ءيا, استانانى اۋىستىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس, بۇل ساياسي ءمانى زور, ۇلكەن مەرزىمدە جۇزەگە اسار كۇردەلى شارۋا. ال ەندى قارجى جاعىنا كەلەتىن بولساق, حالىق بار, حالىق سايلاعان پارلامەنت بار, وزدەرى شەشەدى. قاي قارجىعا, قاشان جانە قالاي سالىناتىنىن دا حالىقتىڭ ءوز بيلىگىنە قالدىرعانىمىز ءجون شىعار. ءبىر بىلەتىنىم – جاڭا استانا بۇگىنگى ءسىڭىرىن سورىپ وتىرعان ەلدىڭ ەسەبىنەن ەمەس, ەرتەڭگى ءورىستى, ىرىستى كۇندەردىڭ ەسەبىنەن بولاشاقتا اتقارىلاتىنىنا سەنەمىن. ءتۇپتىڭ ءتۇبى ونداي رەسۋرستار رەسپۋبليكادا بولۋى ءتيىس قوي...پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىنان.
1995 جىل, 15 قىركۇيەك
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى تۋرالى» زاڭ كۇشى بار جارلىعى جاريالاندى.1996 جىل, 27 جەلتوقسان
«استانانى كوشىرۋدىڭ العاشقى كەزەڭىندە 3700 پاتەر قاجەت. ونىڭ ىشىندە ۇيلەرى بۇزىلاتىن اقمولالىقتار دا وسىنىڭ ەسەبىنەن پاتەر الۋعا ءتيىس. تۇرعىن ۇيلەردىڭ ءبىرىنشى قاباتتارىن بيزنەسمەندەرگە بەرۋدى كەشىكتىرمەۋ كەرەك. ويتكەنى, ولار ۇيلەرىڭ العاشقى قاباتتارىن قازىرگى ساۋلەتكەرلىك سالتاناتىنا سايكەس ءتيىستى تۇردە بەزەندىرىپ ۇلگەرەدى. اقمولانى كورىكتەندىرۋ ماقساتىندا جاڭا گۇلزارلار, فونتاندار, ەسكەرتكىشتەر, تاعى باسقا شاعىن ءساۋلەت ونەرىنىڭ تۋىندىلارىن جاساۋ قاجەت. قۇرىلىستى ۇلعايتقان كەزدە قازىر ءوسىپ تۇرعان جاسىل الاڭداردى ساقتاپ قالۋدىڭ قاجەتتىگى زور.پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اقمولادا وتكەن كەڭەستە سويلەگەن سوزىنەن.
1997 جىل, 20 قازان
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «اقمولا قالاسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى دەپ جاريالاۋ تۋرالى» جارلىعى جاريالاندى. وندا اقمولا قالاسى 1997 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىنان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى بولىپ بەكىتىلدى. اقمولا قالاسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى رەتىندەگى رەسمي تۇساۋكەسەرى 1998 جىلدىڭ 10 ماۋسىمىندا ءوتكىزىلەتىن بولدى. ءسويتىپ, اقمولا قالاسىندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەلورداسىن قۇرۋ جونىندەگى قاۋىرت تا تاريحي جۇمىستار باستالدى.1997 جىل, 8 قاراشا
تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ رامىزدەرى اقمولاعا جەتكىزىلدى «... بۇگىن جاڭا استاناعا كوگىلدىر تۋىمىز, ەلتاڭبامىز, باسقا دا بەلگىلەرىمىز جەتكىزىلدى. ول – ءبىزدىڭ مەملەكەتتىگىمىزدىڭ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ رامىزدەرى. قازىردىڭ وزىندە اقمولادا مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى ءوز جۇمىسىن باستاپ كەتتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اقمولا ەلىمىزدىڭ باستى قالاسىنا اينالدى, ەندى ەڭ جاۋاپتى شەشىمدەردىڭ ءبارى وسى جەردە قابىلدانادى».پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ اقمولاعا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىن جەتكىزگەن سالتاناتتى جيىندا سويلەگەن سوزىنەن.
1998 جىل, 21 قاڭتار
اتا-بابالارىمىزدىڭ قانىمەن قورعاپ, امانات ەتكەن قاسيەتتى مەكەنى «...ەڭ باستى وقيعا – تاۋەلسىز ەلدىڭ استاناسى الماتىدان اقمولاعا قونىس اۋداردى. ءسوز جوق, وسىناۋ ۇلكەندى-كىشىلى جۇمىستاردا مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ اتقاراتىن ءرولى وراسان زور. جاڭا استانانى اباتتاندىرۋ جۇمىسى جالعاسىپ, ماۋسىمنىڭ 10-دا دۇنيە جۇزىنە استانانى تانىستىرۋدىڭ ءراسىمى وتكىزىلەدى. جاڭا استانا اقمولادا ءجۇرىپ جىكشىلدىككە, رۋشىلدىققا, تامىر-تانىستىققا بولىنبەۋلەرىن قاتاڭ تالاپ ەتەمىن. بۇل دا ءوزىمىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ قانىمەن, جانىمەن قورعاپ, بىزگە امانات ەتىپ تاستاپ كەتكەن قازاقتىڭ جەرى. ۇيرەنىپ, ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەيتىن مەزگىل جەتتى...».مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ, ۇكىمەت پەن پارلامەنت اپپاراتتارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ اقمولادا وتكەن بىرلەسكەن كەڭەسىندە سويلەگەن سوزىنەن.
1998 جىل, 6 مامىر
باس قالا – استانا قالاسى اتاندى عاسىر توعىسىنداعى وسى ءبىر تاريحي كۇندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى – اقمولا قالاسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى – استانا قالاسى دەپ قايتا اتاۋ تۋرالى» جارلىعى شىقتى. سول كۇننەن باستاپ تورتكۇل دۇنيەنى تۇگەل تاڭداندىرعان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باس قالاسى – استانانىڭ عاسىرلاردان عاسىرلارعا ۇلاساتىن ۇلى تاريحي شەجىرەسى باستالدى. ءيا, زاماناۋي رەفورماتور, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرەن ەرىك-جىگەرىمەن ومىرگە كەلگەن عاسىر جوباسى, ەلباسىنىڭ ءتول پەرزەنتى – استانا قالاسىنىڭ شەجىرەسى وسىلاي باستالعان ەدى. _____________________________استانا الەم نازارىندا
مەملەكەت قايراتكەرلەرى مەن ساياساتكەرلەردىڭ ەلوردا تۋرالى پىكىرلەرى
دميتري مەدۆەدەۆ, رەسەي پرەزيدەنتى: وسى جەردە تۋرا كوز الدىمىزدا ەلدىڭ جاڭا بەت-بەينەسى قالىپتاسىپ كەلەدى جانە قازىرگى زامانعى تاريحى جازىلىپ جاتىر... ءسوز جوق, مۇنداي ەلەۋلى كورسەتكىشتەردىڭ ارعى جاعىنان قازاقستان حالقىنىڭ زور ەڭبەگى بوي كوتەرەدى. جانە, البەتتە, ونىڭ كوشباسشىسى – پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قاجىر-قايراتى تۇر. ءبىز ونىڭ بۇل قالاعا تەك كۇش-جىگەرىن جۇمساپ قانا قويماي, جانىن سالعانىن بىلەمىز. بۇگىن استانانى ونىڭ بەل بالاسى, وراسان جەتىستىگى جانە داۋسىز ماقتانىشى دەپ باتىل ايتۋعا بولادى. ابدۋللا گۇل, تۇركيا پرەزيدەنتى: استانا – ايماقتاعى جانە بۇكىل الەمدەگى بەيبىتشىلىك, ءتوزىمدىلىك, كەلىسىم مەن تۇراقتىلىق جاعدايىندا مەملەكەتتى دامىتۋدىڭ تاماشا كورىنىسى. استانا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەندىگىنەن تۋعان ونەر تۋىندىسى ەكەندىگىنە ەش كۇمان جوق. وسى جەردە تۇرىپ قانا ەل مەن بۇكىل ەۋرازيانىڭ جۇرەك سوعىسىن سەزىنە الاسىز. يلحام اليەۆ, ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى: مەن جاڭا استانانى كوردىم. مەنى قۇرىلىستىڭ قارقىنى, ادام قولىمەن سومدالىپ جاتقان سۇلۋلىق قايران قالدىردى. بۇعان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان زور, ول كۇللى قازاق حالقىنىڭ كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرىپ, ءىس جۇزىندە جاڭا قالا, جاڭا استانا ورناتتى. ءبىز ءبىر-بىرىمىزگە جاقىن, تۋىسقان ەلدەرمىز, حالىقتارمىز. ءبىز سىزدەردىڭ تابىستارىڭىزعا ءاردايىم قۋانامىز. قازاقستان حالقىنا تىڭ تابىستار, بەيبىت ءومىر جانە مول يگىلىك تىلەگىم كەلەدى. ماحاتحير موحامماد, مالايزيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى: جاڭا ەلوردا, ءسوز جوق, مەملەكەت ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن دامۋ فاكتورلارىنىڭ ءبىرى. مەن بۇگىنگى كۇنى تابىسپەن جۇزەگە اسقان وتە باتىل ساياسي شەشىمى ءۇشىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا قايران قالامىن. سىزدەردىڭ جاڭا ەلوردالارىڭىز – قازاقستاننىڭ بولاشاعى. استانا ارقاشان الەمنىڭ ەڭ ادەمى قالالارىنىڭ ءبىرى بولعانىن, ال قازاقستاننىڭ گۇلدەنگەن ەلگە اينالعانىن تىلەيمىن. ميحايل سااكاشۆيلي, گرۋزيا پرەزيدەنتى: استانانى كورىپ, مەن قايران قالدىم. استانا – بۇل جازىق دالانىڭ توسىندە بوي كوتەرگەن عاجايىپ قالا عانا ەمەس, بۇل ساياسي كۇش-جىگەردىڭ جۇزەگە اسقان سيمۆولى. بۇل بولاشاقتى بولجاي بىلگەن ساياسي باتىل قادام. فەدەريكو مايور, يۋنەسكو-نىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى: ەگەمەن قازاقستاننىڭ ەلورداسىن الماتىدان استاناعا كوشىرگەن كەزدەن باستاپ ەكى جىل ىشىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, استانا مۋنيتسيپاليتەتى عىلىمنىڭ, مادەنيەتتىڭ جانە ءبىلىم بەرۋدىڭ ورتالىعى رەتىندەگى مەملەكەتتىڭ جاڭا ەلورداسىنىڭ قالىپتاسۋى مەن سالىنۋىنا زور كۇش-جىگەر جۇمسادى. استانا جاس مەملەكەت – قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ نىشانىنا اينالدى. كيسە كۋروكاۆا, جاپون ساۋلەتشىسى: الدىنا ناقتى ماقسات قويعان ەل عانا تابىسقا جەتەدى. سول سەبەپتى, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتى كورەگەن ساياساتكەر دەر ەدىم. ءبىز پرەزيدەنتپەن استانانى جوبالاۋ ماسەلەسى جونىندە زاماناۋي ساۋلەتتىڭ جەرگىلىكتى داستۇرگە لايىقتالۋى تۋرالى كوپ اقىلداستىق. بىردە, ءبىزدىڭ اڭگىمەمىز ءۇش ساعاتقا دەيىن سوزىلدى. پرەزيدەنت اڭگىمەلەسىپ وتىرعان ادامىنىڭ پىكىرىن مۇقيات ءارى زەيىن قويىپ تىڭداي بىلەدى, سونداي-اق باتىل شەشىم قابىلداي الادى. مەنىڭشە, ءوزىم كەزدەسىپ جۇرگەن ءتۇرلى ەل باسشىلارىنىڭ اراسىندا پرەزيدەنت نازارباەۆ – جارقىن تۇلعا. لەۆاني ۋچانيەشۆيلي, گولليۆۋدتا قىزمەت اتقاراتىن گرۋزين اكتەرى, رەجيسسەر: ەرتەگى ءارى فانتاستيكا دەپ قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسى جايلى ايتۋعا بولادى. از جىل ىشىندە كەڭ دالاعا مۇنداي قالا سالۋ تاڭعالارلىق جاعداي! بۇل دەگەنىڭ بولاشاقتىڭ قالاسى, باسقا دا گالاكتيكادان قوناقتاردى قارسى الاتىن قالا. مەن سىزدەردىڭ پرەزيدەنتتەرىڭىز نۇرسۇلتان نازارباەۆقا جانە ۇكىمەت باسشىلارىنا, مۇنداي تاڭعالارلىقتاي جاڭا استانانى سالۋعا قولداۋ كورسەتكەن باسقا دا ادامدارعا شىنايى راحمەتىمدى ايتقىم كەلەدى. ءبىز وزىمىزبەن بىرگە استانانىڭ ەرتەگىدەي بەينەسىنەن العان اسەرىمىزدى الىپ كەتىپ بارا جاتىرمىز. جانە ءبىز وسى ەرتەگىدەي جەرگە تاعى كەلۋگە قۇشتار ەكەنىمىزدى جاسىرمايمىز. ەگور كونچالوۆسكي, رەجيسسەر. كەڭەس تۇسىنداعى تسەلينوگراد مەنىڭ ەسىمدە جوق. بىراق مەن استانا ەلوردا بولىسىمەن وندا بولعانىم بار. سودان بەرى استاناعا ءجيى بارامىن. ءاربىر جولىم تۇسكەن سايىن گۇلدەنگەن كوركەم قالانىڭ كەلبەتىن كورەمىن. قازاقستاننىڭ باسشىلىعى تاراپىنان, ءبىرىنشى كەزەكتە, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوز تاراپىنان قالانى كوركەيتۋ جولىندا ۇلان-عايىر جۇمىستار اتقارىلدى. شاھار قۇرىلىسىنداعى قازاقتاردىڭ ەڭبەكقورلىعى مەن جۇمىستارىنىڭ اۋقىمدىلىعى تاڭعالدىرماي قويمايدى. ءسوز جوق, استانانىڭ قازىرگى كەلبەتى وراسان بەينەتتىڭ ارقاسىندا كەلدى. ەندەشە بولاشاق ۇرپاق سونى باعالاي بىلسە كەرەك-ءتى! _______________________________كۇش اۋعان جاققا باق اۋادى
ەڭسەلى ەلوردامىز كۇن ساناپ كوركەيىپ كەلە جاتقانى بارشامىزعا بەلگىلى. قازىرگى تاڭدا الەمگە تانىلىپ ۇلگەرگەن جاس استانانىڭ قانشاما ماڭىزدى ءىرى باسقوسۋلاردى وتكىزىپ, ءدۇيىم جۇرتتى از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە وزىنە تامساندىرىپ جاتقانىنا ءبىز قاشاندا قۋانامىز. استاناعا ارمان قۋىپ كەلىپ, ماقساتىنا تالپىنعان بىزدەردىڭ ارۋ قالاعا دەگەن ىقىلاسىمىز تىپتەن ەرەكشە. ەس بىلگەلى الدىما ءتىس دارىگەرى بولسام دەپ ماقسات قويعان ەدىم. 1998 جىلى جامبىل وبلىسى, شۋ اۋدانىنداعى بۇرىنعى «كوممۋنيزم» سوۆحوزىندا ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ورتا مەكتەبىن بىتىرە سالىسىمەن, وبلىس ورتالىعى تاراز قالاسىنداعى مەديتسينا كوللەدجىنە ءتۇسىپ, ورتاپەد-ءتىس تەحنيگى ماماندىعى بويىنشا ومىرگە جولداما الدىم. الايدا ماماندىعىما دەگەن قۇشتارلىق مەنى الماتىداعى سانجار اسفەندياروۆ اتىنداعى مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنە جەتەلەدى. ءسويتىپ, اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتەن ءتىس دارىگەرى ماماندىعىن الىپ شىققان مەنىڭ العاشقى ەڭبەك جولىم تاراز قالاسىنداعى «ديال» ءتىس ەمحاناسىندا باستالعان-دى. وسى كەزدەرى مەنى ۇلكەن قالادا تاجىريبەلەر الماسىپ, بىلىكتىلىگىمدى جەتىلدىرە تۇسسەم دەگەن وي ءجيى مازالادى. الدىمدا ەكى تاڭداۋ تۇردى. ءبىرىنشىسى ءوزىم بەس جىل بويى ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداپ, دوس ارتتىرعان اسەم الماتى, ال ەكىنشىسى ەلىمىزدىڭ جۇرەگى استانا بولدى. مەن مىنگەن تاۋەكەلدىڭ جەلقايىعى بولاشاقتىڭ قالاسى استاناعا بەت الدى. «كورمەگەن جەردىڭ وي-شۇقىرى كوپ», دەمەكشى العاشقى كەزدەردە ازداعان قيىنشىلىقتار كەزدەسكەنى راس. بىراق مۇنىڭ بارلىعى دا ۋاقىتشا ەكەنىن ءتۇسىنىپ, العا قويعان ماقساتتار جولىندا جۇمىسىمدى جالعاستىرا بەردىم. 2007 جىلى ەلورداداعى «7 كارات» ءتىس ەمحاناسىنا جۇمىسقا ورنالاستىم. مۇندا دا ءبىراز تاجىريبە جيناقتاعان سوڭ بىلتىردان باستاپ « ەل دەnt» ءتىس ەمحاناسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتۋدەمىن. بۇيىرتسا, الداعى ۋاقىتتا ءوزىمنىڭ جەكەمەنشىك ءتىس ەمحاناسىن اشۋعا نيەتتەنۋ ۇستىندەمىن. «كورىنگەن تاۋدىڭ الىستىعى جوق» دەگەندەي, ول كۇنگە دە جەتەرىمە سەنىم مول. ماماندىعىما دەگەن ادال نيەتىم استانانىڭ ازاماتى بولىپ قالا بەرۋىمە ءوز سەپتىگىن تيگىزدى. مەن بۇعان قاشاندا شۇكىرشىلىك دەيمىن. يپوتەكامەن ءۇي الىپ باسپانالى بولدىم. ۇيلەنىپ, اكە بولۋ باقىتىن سەزىنۋ دە استانادا بۇيىرىپتى. سول ءۇشىن دە استانالىقپىن دەپ مەن قاي كەزدە دە ماقتانىشپەن ايتىپ وتىرۋدان جالىقپايمىن. وتباسى باقىتى مەن سۇيىكتى كاسىبىڭنەن العان ءلاززاتتىڭ ورنىن ەشنارسە دە تولتىرا الماسى انىق. وعان ەمدەلۋشىلەردەن ەستىگەن جىلى ءسوزدەرىمدى قوسىڭىز. وسىنداي باقىتتى ءساتتەردى باستان وتكەرىپ جاتقانىم ءۇشىن استاناعا العىسىم شەكسىز. ارينە, بۇل رەتتە ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگىن قانشا رەت قايتالاپ ايتساق تا ارتىق بولمايدى.الداعى كەلە جاتقان ايتۋلى مەرەكە – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق تورقالى تويىنا وراي بولىپ جاتقان دايىندىقتىڭ ارقاسىندا بۇگىندە استانا بارلىق جاعىنان دا قۇلپىرىپ تۇر. ونى كورگەن مەنىڭ كەۋدەمدى شاتتىق كەرنەيدى. استاناعا دەگەن شەكسىز ءسۇيىسپەنشىلىگىم ارتا تۇسەدى. راحمەت ساعان, استانا!
ابدۋاحيد قوسپانوۆ, ءتىس دارىگەرى, استانا تۇرعىنى.
_____________________________تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتول شاھارى
ءار نارسەنىڭ سالماعىن سالىستىرا وتىرىپ سارالايسىڭ. بۇگىنگى استانا مەن كەشەگى اقمولا تۋرالى ويلاسام, اراسى جەر مەن كوكتەي. بۇدان 60 جىل بۇرىنعى 1950 جىلداردىڭ باسىنداعى اقمولا قالاسىنىڭ بەت-بەينەسىن كوز الدىما ەلەستەتەتىن بولسام, اتى بار دا زاتى جوق بولىپ كورىنەدى. ول ۋاقىتتا مەن №2 ستالين اتىنداعى ەر بالالار مەكتەبىندە وقيمىن. وسىنداي №4 جامبىل اتىنداعى قىز بالالار مەكتەبى بولدى. بۇل ساياساتتى وسى كۇنگە دەيىن تۇسىنبەيمىن, نەگە قىز بالالاردى ۇل بالالاردان ءبولىپ وقىتتى؟ ارينە, كىشكەنتاي قازاق اۋىلىنان كەلگەن بىزدەرگە اقمولا, ءبىزدىڭ اۋدان ورتالىعى اقكولمەن سالىستىرعاندا اجەپتاۋىر ۇلكەن قالا بولىپ كورىنەتىن. ۇيلەرى نەگىزىنەن شاتىرسىز قولدان سوققان بالشىق كىرپىشتەن سالىنعان. كوبىندە تاقتاي ەدەندەرى بولمايتىن, اينەكتەرى كىشكەنتاي جەر ۇيلەر ەدى. ىشەتىن سۋدى سۋ جينايتىن ورتالىقتاردان تالون ساتىپ الىپ, سوعان الىپ, ءارتۇرلى ادىستەرمەن ۇيگە تاسيتىنبىز. جول جاعدايى وتە ناشار بولدى. تاس جولدىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىنبىز. قازىرگى م.اۋەزوۆ اتىنداعى كوشە ول كەزدە وكتيابر كوشەسى دەپ اتالاتىن. وسى كوشەگە عانا تاس توسەلگەن ەدى. قالاداعى ەڭ ۇلكەن ءۇي قازىرگى اباي مەن جەڭىس كوشەسىنىڭ قيىلىسىنداعى ءۇش قاباتتى اقمولا تەمىر جول باسقارماسىنىڭ عيماراتى بولاتىن. وسى تەمىر جول باسقارماسىنىڭ جانىنان 4-5 ۆاگونى بار پاروۆوزعا تىركەلگەن پويىز (ونى «ۆەتكا» – دەپ اتايتىن) تەمىر جول ۆوكزالىنا قاتىنايتىن. ۇمىتپاسام قالا ىشىندە جۇرەتىن جولاۋشى كولىكتەرى بولعان جوق. ءالى ەسىمدە, ەسكى بازاردىڭ جانىنان ورتالىقتاعى مەكتەپكە جاياۋ قاتىنايتىنمىن. ءوزىم وقيتىن مەكتەپتەن باسقا 3-4 مەكتەپ قانا بولدى. قالادا پەدۋچيليششە, تەمىر جول, كولىك, زووۆەتەرينارلىق تەحنيكۋمدار عانا بولدى. ءبىر دە ءبىر جوعارى وقۋ ورنى بولعان جوق. مادەني وشاقتارعا كەلەتىن بولساق, 3-4 كينوتەاتر, تەمىرجولشىلاردىڭ مادەنيەت ءۇيى, 2-3 كىتاپحانا جۇمىس ىستەيتىن. ۇلتتىق مادەني ورتالىق بولعان جوق. قازاق ارتىستەرىن, ءوز تىلىمىزدەگى كينولاردى كورۋ ارمان ەدى. اندا-ساندا استانامىز الماتىدان كەلگەن ارتىستەر, جازۋشىلار, اقىنداردى كورگەندە قاتتى قۋانىپ, ۇزاق ۋاقىت ەسىمىزگە ساقتاپ, ايتىپ جۇرەتىنبىز. وتكەن عاسىردىڭ 50-ءشى جىلدارىنىڭ ورتاسىندا ەلدى استىقپەن قامتاماسىز ەتەمىز دەگەن جەلەۋمەن كەڭەس وداعىنىڭ باسشىسى ن.حرۋششەۆ قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارىن ورىستاندىرىپ, ءتۇبى رەسەيدىڭ قاراماعىنا بەرىپ جىبەرۋ ءۇشىن تىڭ جەرلەردى يگەرۋ تۋرالى جىمىسقى ساياساتىن جۇزەگە اسىرا باستادى. سول استارلى ساياساتتىڭ «استاناسى» اقمولا قالاسى بولدى. قالادا ول كەزدە 15 پايىزداي عانا جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى تۇردى. وندا دا كوبى قالانىڭ شەت جاقتارىنداعى جەر ۇيلەردى مەكەندەدى. اقمولا تىڭ ولكەسىنىڭ ورتالىعى بولىپ جاريالانىپ, قازىرگى «حرۋششەۆكا» دەگەن ونشا جايلى ەمەس كوپ قاباتتى ۇيلەر سالىنا باستادى. سول ۇيلەردەن اندا-ساندا ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ وكىلدەرىنە پاتەرلەر بەرىلسە, نە ءبىرىنشى قاباتتان نەمەسە سوڭعى قاباتتان تيەتىن ەدى. نەگىزىنەن تىڭ ءولكەسىنىڭ, اقمولا وبلىسى مەن قالاسىنىڭ باسشىلارى كەلىمسەك, باسقا ۇلت وكىلدەرى بولدى. وسىنداي ءادىستەرىمەن قازاقتاردى تومەن دارەجەدەگى حالىق رەتىندە ۇستاۋعا تىرىستى. ن.حرۋششەۆ ءبىر كەلگەنىندە قالانىڭ تاريحي اتىن وزگەرتكىزىپ, تسەلينوگراد دەپ قويعىزىپ كەتتى. قالانىڭ ورتالىعىندا قازىرگى قالالىق اكىمدىك, كونگرەسس-حولل (ول كەزدە تىڭ يگەرۋشىلەر سارايى – دەپ اتالاتىن), ماسكەۋ قوناق ءۇيى سياقتى ساناۋلى عيماراتتار سالىندى. اۋىلشارۋاشىلىق, مەديتسينالىق, ينجەنەرلىك-قۇرىلىس ينستيتۋتتارى اشىلىپ, بوي كوتەردى. تىڭ ولكەسى جابىلىپ, حرۋششەۆتىڭ ارام ويىن ىسكە اسىرماۋعا بەتپە-بەت قارسى تۇرعان قازاقتىڭ اياۋلى ازاماتى جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ تۇتاستىعى ساقتالىپ قالدى. ودان كەيىنگى وبلىس باسشىلارى ن.كرۋچينا, ن.موروزوۆ, ا.براۋننىڭ تۇسىندا دا قالامىز ونشا كوركەيە قويعان جوق. وسىلاردىڭ ءبارىن جازىپ وتىرعانىم, تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇرداستارى, ودان كەيىنگى ۇرپاق اقمولانىڭ وتكەن بەت-بەينەسىن ءبىلىپ, تاريحقا كىشكەنە ءۇڭىلسىن دەگەن نيەت ەدى. ەگەمەندىك العانعا دەيىنگى اقمولا قانداي, بۇگىنگى استانا قانداي؟! اقمولا اقمولا بولعالى ءوز دارەجەسىندە دامىماعان قالا نەبارى 10-15 جىلدىڭ ىشىندە ادام تانىماستاي وزگەرىسكە ۇشىرادى. قانشاما ءزاۋلىم ۇيلەر سالىنىپ جاتىر. بۇرىن امەريكانىڭ كينولارىنان عانا كورەتىن 30-40 قاباتتى ۇيلەر وزىمىزدە پايدا بولدى. ونداعى شەتەلدىك ليفتىلەر دىبىسسىز بىرنەشە سەكۋندتا ەڭ جوعارعى قاباتىنا الىپ بارادى. كوپتەگەن اقمولالىقتاردىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايلارى جاقساردى, ءبىرازدارى ەكى-ءۇش قاباتتى كوتتەدجدەر سالىپ الدى. تۇنگى قالامىز وتە ادەمى كورىنەدى, دامىعان ەلدەردىڭ قالالارىمەن بوي تالاستىرادى. قالامىز اكىمشىلىك ورتالىق قانا ەمەس. ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت, سپورت ورتالىعىنا اينالدى. كوپتەگەن جوعارى وقۋ ورىندارى اشىلدى. ولاردىڭ كوشباسشىسى – «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى». حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ ماقساتىندا بىرنەشە حالىقارالىق دارەجەدەگى مەديتسينالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى اشىلدى. سونىڭ شاپاعاتىن كورگەندەردىڭ ءبىرى – ءوزىممىن. بۇدان ءتورت جىل بۇرىن مەنىڭ ءجۇرەگىمە كۇردەلى وپەراتسيا جاسادى. سونىڭ ارقاسىندا بالالار مەن نەمەرەلەرىمنىڭ ورتاسىندا باقىتتى عۇمىر كەشىپ جاتىرمىن. وسى ماقالامدى پايدالانىپ, كارديوحيرۋرگ يۋ.ۆ.پيا مىرزاعا زور العىسىمدى جەتكىزگىم كەلەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جولداۋىنداعى حالقىمىزدىڭ 30 پايىزى سپورتپەن اينالىسۋ كەرەك دەگەن تۇجىرىمى قالامىزدا كەڭ ەتەك الىپ جاتىر. كوپتەگەن سپورت كەشەندەرى سالىندى, وندا حالىقارالىق جارىستار وتۋدە. وسىنىڭ ءبارى – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بولاشاقتى بولجاي بىلگەن كورەگەندىگىنىڭ جەمىسى.ەركىن داۋەش ۇلى, زەينەتكەر, قالا تۇرعىنى.
_________________________تەرەڭ ءبىلىم, تۇعىرلى تەحنولوگيا
مىنە, ۇلان دالانىڭ ەركىن ەلى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىن قارسى العالى وتىر. وسى جىلدار ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز ەرەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدىڭ جاڭا ەلورداسى استانا قالاسى بوي كوتەردى. استانا – شىن مانىندە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ برەندىنە اينالدى. تاعى ءبىر ايتاتىن ماسەلە, تاۋەلسىزدىك ارقاسىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ماڭىزدىسى – ءبىلىم سالاسىنداعى تاۋەلسىزدىك. قازىرگى زاماندا ناعىز ەركىندىك تەك عىلىم جانە ءبىلىم ارقىلى عانا ءجۇزەگە اسپاق. سوندىقتان ءبىزدىڭ جاس تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ تۇراقتى دا تابىستى دامۋىنىڭ بىردەن-ءبىر سارا جولى – تەرەڭ ءبىلىم, تۇعىرلى تەحنولوگيا بولماق. استانامىزدا بوي كوتەرگەن جاھاندىق دارەجەدەگى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى وسى جولدىڭ كوشباسشىسى بولاتىن بىرەگەي جوعارى وقۋ ورنى. مەن وسى ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ءبىلىم الىپ ءجۇرگەنىمدى ماقتان تۇتامىن. الەمدىك جوعارى ءبىلىم جۇيەسىنىڭ ەڭ وزىق ۇلگىلەرىن ءوز ءتاجىريبەسىنە ارقاۋ ەتىپ وتىرعان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە ستۋدەنت ءۇشىن ءمۇمكىندىك شەكتەرى جويىلعان. الەمنىڭ كەمبريدج, سوربوننا سياقتى اتاقتى وقۋ ورىندارىنان كەلىپ ءدارىس وقيتىن بەلگىلى عالىمدار, جاڭا تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان زەرتحانالار ستۋدەنتتەردى زاماناۋي ءبىلىم تۇنىعىنان سۋسىنداتادى. ۋنيۆەرسيتەت ەرەجەلەرى ءومىر ەرەجەسىنە ساي «ەگەر ۇلگەرمەي قالساڭ, ەشكىم سەنى كۇتپەيدى». وسى ەكى جىلدا ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ءبىلىم الىپ جاتقان مىڭعا جۋىق ستۋدەنت ءۇشىن بۇل زاڭدىلىققا اينالعان. ءوزىم حيميا عىلىمى بويىنشا وقىپ جاتىرمىن. مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەن كەزدەن وزىمە ەڭ قيىن, ەڭ قىزىقتى ءپان بولىپ كورىنەتىن حيمياعا قازىر مۇلدەم باسقا كوزقاراستامىن. بۇعان سەبەپ – نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورلارى ءوز پانىنەن شىن ءمانىندە عىلىمي تۇرعىدا ءدارىس بەرەدى. حيميا ءومىر تۋرالى عىلىم بولعاندىقتان, ءبىز ونى ءومىرمەن بايلانىستىرىپ ءتۇسىنەمىز. تەرەڭدەي ءبىلىم العان سايىن وسى عىلىمنىڭ ناعىز كۇش-قۋاتىن سەزەمىز. قازىرگى تاڭدا عىلىم ءتىلى, الەم عالىمدارىنىڭ ورتاق ءتىلى – اعىلشىن ءتىلى. بىزگە مەل سيگەل, مارك لوۋرەنس, ماساەشي كانەدا, سكوتت وۆەرمايەر, دەۆيد رەيس جانە باسقا عىلىم جولىندا جوعارى جەتىستىكتەرگە جەتكەن شەتەل پروفەسسورلارى ءدارىس وقيدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بىزگە بەرگەن تاعى ءبىر كەرەمەت مۇمكىندىگى عاسىر عاجايىبى – استانا قالاسىنداعى قىزىقتى ستۋدەنتتىك ءومىر. سان-الۋان الەمدىك وقيعالار ورداسىنا اينالعان استانانىڭ ءاربىر كۇنى ۇمىتىلماس اسەر قالدىرادى. ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنە, تۋعان حالقىما وسىنداي الەمدىك ءدارەجەدەگى ۋنيۆەرسيتەت اشىپ, جاھاندىق ءبىلىم الۋعا ءمۇمكىندىك جاساعاندارى ءۇشىن شەكسىز العىسىمدى بىلدىرەمىن.دانا حامزابەك, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى.
_____________________________
ايقارما بەتتىڭ ماتەريالدارىن ۇيىمداستىرعان جىلقىباي جاعىپار ۇلى, ءابدىراحمان قىدىربەك, «ەگەمەن قازاقستان».