شىعىس ءوڭىرى دەگەندە ەڭ الدىمەن كوز الدىڭىزعا ءيىر-ءيىر وزەندەر مەن زاڭعار تاۋلار جانە نۋ ورمان كەلە قالادى. وسى ەرەن بايلىقتى قورعاۋعا, ساقتاۋعا اتسالىسىپ جۇرگەن, اسىرەسە يت تۇمسىعى وتپەس قالىڭ جىنىستى قوريتىن ورمانشىلاردىڭ جاعدايى قالاي؟ بۇعان دەيىن ورمانشىلار جالاقىسىنىڭ ازدىعى تالاي مارتە كوتەرىلىپ, اقىرىندا مەملەكەت ولاردىڭ جالاقىسىن كەلەسى جىلدان باستاپ جوعارىلاتۋ جونىندە شەشىم قابىلداعانى بەلگىلى. بۇل – شىعىسقازاقستاندىق ورمانشىلار ءۇشىن قۋانىشتى جاڭالىق بولدى.
وبلىستاعى ورمان القاپتارى نەگىزىنەن مارقاكول, باتىس التاي, كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك قورىقتارى, «سەمەي ورمانى» رەزەرۆاتى مەن «قازاقستان تەمىر جولى», «قازاۆتوجول» سەكىلدى مەكەمەلەردىڭ اۋماعىندا ورنالاسقانى بەلگىلى. بۇدان بولەك اۋماعى 2 ميلليون گەكتاردان اساتىن وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنا قاراستى 13 ورمان شارۋاشىلىعى بار. ءبىر قىزىعى, قورىقتار مەن ورمان شارۋاشىلىقتارىنىڭ تەحنيكامەن جابدىقتالۋى, قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىلارى ءارتۇرلى. وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار الەمى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باس مامانى سايا قابدراحمانوۆانىڭ ايتۋىنشا, مارقاكول, باتىس التاي, كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك قورىقتارى مەن «سەمەي ورمانى» رەزەرۆاتىنىڭ تەحنيكامەن قامتىلۋى 80-90 پايىزدى قۇراسا, باسقارماعا قاراستى ورمان شارۋاشىلىقتارى قازىرگى تاڭدا ءورت ءسوندىرۋ تەحنيكالارىمەن 61 پايىزعا قامتىلعان. 2017 جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن 701 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, 13 ورمان شارۋاشىلىعىنا 33 (13 ءورت سوندىرگىش اۆتوماشينا, 13 شىنجىر تاباندى تراكتور, 7 دوڭگەلەكتى تراكتور) تەحنيكا, باسقا دا ورتكە قارسى قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الىنىپتى. «بۇل – سوڭعى 15 جىل كولەمىندە بولىنگەن قوماقتى قاراجات. دەگەنمەن مۇنىمەن ماسەلە تولىق شەشىلدى دەۋگە بولماس. 13 ورمان شارۋاشىلىعىنا قاراستى تالىمباقتارعا – 24, ورماندى ورتتەن قورعاۋ بريگاداسىنا 8 جۇمىسشى, 13 كولىك جۇرگىزۋشىسى, 50 تراكتورشى, 190 ورمان قورىقشىسى, 57 ءورت ءسوندىرۋشى, 45 ءورت ءسوندىرۋ كولىگىنىڭ جۇرگىزۋشىسى, 983 موتوتسيكل (نەمەسە جىلقى) كەرەك. جالپى العاندا بىزگە 735 مامان جەتىسپەيدى», دەيدى وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى ورمان شارۋاشىلىعى جانە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار ءبولىمىنىڭ باسشىسى داۋرەن اسىلحانوۆ.
13 ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ تەحنيكامەن تولىق قامتىلماي وتىرعاندىعىن وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار الەمى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى دا جوققا شىعارمايدى. ينسپەكتسيانىڭ ۇسىنعان مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, باسقارماعا قاراستى ورمان شارۋاشىلىقتارىنا 11 ءورت ءسوندىرۋ ماشيناسى (اۆتوتسيستەرنا), 52 ءۇش توننالىق تراكتور, 6 ورمان ءورتىن ءسوندىرۋ تراكتورى, 20 تۇتاندىرۋ قۇرىلعىسى, 5 موتوپومپا, 21 ەكى ديسكىلى ورتكە قارسى قولداناتىن سوقا, 18 ورمان ءورتىن ءسوندىرۋ اگرەگاتى, 230 ءورت ءسوندىرۋ قۇرىلعىسى كەرەك.
جاس ورمانشىلار قاجەتورمان شارۋاشىلىقتارىنداعى تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – جاس مامانداردىڭ جوقتىعى. داۋرەن اسىلحانوۆ ورمانشىلاردىڭ كوبى زەينەتكەرلىككە شىعىپ, ورنىنا كەلەتىن جاستار تابىلماي وتىرعاندىعىن ايتادى. «جالاقىنىڭ ازدىعى ءوز الدىنا, جەرگىلىكتى جەردە مامانداردى باسپانامەن قامتۋ دا باستى ماسەلە بولىپ تۇر. «ديپلوممەن – اۋىلعا!» سەكىلدى باعدارلاماعا ورمانشىلاردى دا ەنگىزسە جاقسى بولار ەدى. اسىرەسە مارقاكول, زايسان سەكىلدى وبلىس ورتالىعىنان شالعايدا ورنالاسقان ورمان شارۋاشىلىقتارىندا مامان جەتىسپەيدى. 30-40 مىڭ تەڭگە ايلىققا كىم بارادى؟ ەشكىم دە بارمايدى. ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن جاس ماماندارمەن سويلەسكەنىمىزدە «الاتىنىمىز – 30 مىڭ, ونىڭ ۇستىنە جەردىڭ تۇبىنە بارىپ, پاتەر جالداساق, قايتىپ ءومىر سۇرەمىز» دەيدى. تالاي جاس مامانمەن سويلەستىك. ەشقايسىسى بارعىسى كەلمەيدى», دەيدى ءبولىم باسشىسى.
وتىنعا جارىماي وتىرورمانعا, ونىڭ ىشىندە وتىنعا قاتىستى تاعى ءبىر تۇيكىلدى ايتپاسقا بولماس. «ەتىكشى بىزگە جارىمايدى» دەگەندەي, وبلىس ورتالىعىنان شالعايدا, شەكارادا ورىن تەپكەن, جولدىڭ, بايلانىستىڭ ناشارلىعىنان حالىق سانى جىلدان جىلعا ازايىپ بارا جاتقان كۇرشىم اۋدانىنا قاراستى مارقاكول ءوڭىرىنىڭ حالقى قالىڭ ورماننىڭ ورتاسىندا وتىرسا دا وتىنعا جارىماي جۇرگەندەرىنە قىنجىلادى. جازى كەلتە, ونىڭ ءوزى وتىن, ءشوپ دايىنداۋمەن, ودان قالسا قوناق كۇتۋمەن وتەتىن, التى اي قىتىمىر قىسى بار بۇل جاقتىڭ تۇرعىندارى وتىنعا قىزۋى مول قاراعايدى جاعاتىنى بەلگىلى. وسكەمەن, سەمەي سەكىلدى قالالاردان 400-500 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتقان مارقاكولگە كومىر كەلمەيدى. كەلمەيتىنى, باعاسى ۋداي. 20-30 مىڭعا شىعۋى مۇمكىن. سوندىقتان قىتايمەن شەكاراداعى ايماق تۇرعىندارى جەرگىلىكتى ورمان شارۋاشىلىقتارىنان بيلەت ارقىلى وتىندىق اعاشتى ساتىپ الادى. تەگىن بەرىلەتىنى – اعاش بۇتاقتارى عانا. الايدا توسقايىڭ, شاناعاتى, ۇرانقاي, بۇعىمۇيىز اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى ورمان شارۋاشىلىقتارى ءارتۇرلى سىلتاۋدى العا تارتىپ, وتىندىق اعاشتاردى تەك شىنجىر تاباندى تراكتور عانا بارا الاتىن الىس, قيىن جەرلەردەن, ونىڭ ۇستىنە جازدا ەمەس, كۇزگە تاياۋ, جاڭبىرلى, باتپاقتى ۋاقىتتا بەرەتىنىن, ءبۇتىن اعاشتاردىڭ ورنىنا قۇلاعان, شىرىگەن اعاشتاردى الىپ جاتقاندىقتارىن ايتادى.
«مەنىڭ جولداسىم سايلاۋحان اباەۆ ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەك. بۇرىن دەنساۋلىعى ءتاۋىر كەزدە بيلەت الىپ, وتىندى ءوزىمىز دايىنداپ الاتىنبىز. بىلتىر جەرگىلىكتى ورمان شارۋاشىلىعى اقشاسىن تولەيمىز دەسەك تە بىزگە وتىن بەرۋدەن باس تارتتى. وزدەرى ورمانشىلارى بار, اۋىل اكىمى بار, بارلىعى ەكى-ءۇش تىركەمەدەن وتىندارىن ءتۇسىرىپ الدى. مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ ءبىرىنشى, ەكىنشى توپتاعى ادامدارعا ورمان شارۋاشىلىعى, اكىمدىك تاراپىنان كومەك, جەڭىلدىك بولماي ما؟» دەيدى توسقايىڭ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ايگۇل قايىرباەۆا.
قاراما-قايشى زاڭقازاقستان رەسپۋبليكاسى ورمان كودەكسىنىڭ 90 بابىندا: «جەرگiلiكتi حالىقتىڭ سۇرەككە قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ودان وتiنiمدەر بولعان كەزدە, باستى ماقساتتا پايدالانۋ ءۇشىن اعاش كەسۋ, ارالىق ماقساتتا پايدالانۋ ءۇشىن اعاش كەسۋ جانە باسقا دا ماقساتتاردا اعاش كەسۋ كەزiندە جەرگiلiكتi حالىقتىڭ قاتىسۋىمەن دايىندالعان سۇرەكتi مەملەكەتتiك ورمان يەلەنۋشiنiڭ وتكiزۋi ەسەبiنەن جۇزەگە اسىرىلادى. جەرگiلiكتi حالىقتى وتىندىق سۇرەكپەن قامتاماسىز ەتۋ وتiنiمدەر بولعان كەزدە وتەۋسiز نەگiزدە, مەملەكەتتiك ورمان يەلەنۋشi ايقىندايتىن جەرلەردە, سەكسەۋىل ەكپەلەرىن قوسپاعاندا, كەسپەاعاش ايماعىنان تىس قوقىستى جيناۋ ەسەبiنەن دە جۇزەگە اسىرىلۋى مۇمكiن» دەپ كورسەتىلگەن. الايدا سالىق كودەكسىنىڭ 505-بابىنىڭ 2-تارماعىندا: «عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن الىنعان اعاش رەسۋرستارىنىڭ, شايىردىڭ, قوسالقى ورمان رەسۋرستارىنىڭ كولەمىن قوسپاعاندا, پايدالانۋعا بەرiلەتiن ورمان پايدالانۋدىڭ كولەمi جانە (نەمەسە) مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرiنiڭ, ونىڭ ىشىندە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتارداعى الاڭى تولەماقى سالۋ وبەكتiسi بولىپ تابىلادى» دەپ جازىلعان. ياعني ءبىر زاڭ رۇقسات ەتسە, ەكىنشى زاڭ وعان قارسى. وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار الەمى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باس مامانى الەكساندر سكۋراتوۆ ەلىمىزدىڭ زاڭدارىنداعى وسىنداي قايشىلىقتار جەرگىلىكتى حالىقتى وتىنمەن قامتۋعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر دەپ سانايدى. ال وبلىستىق ورمان, اعاش وڭدەۋ جانە جيھاز ونەركاسىبى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ۆيتالي چەرنەتسكيدىڭ سوزىنشە, رەسەيدە جاقىندا ارنايى زاڭ شىعىپ, تۇرعىندارعا وتىندى تەگىن بەرۋ جونىندە شەشىم قابىلدانىپتى.
ءتۇيىن2017 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ بۇيرىعىمەن مەملەكەتتىك ورمان قورىنداعى قىلقان جاپىراقتى اعاشتاردى سانيتارلىق قىرقۋعا تىيىم سالىنعانى بەلگىلى. بۇل شەكتەۋ كاتونقاراعاي مەن مارقاكول سەكىلدى شالعايداعى تۇرعىنداردىڭ وتىنمەن قامتىلۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزگەندىكتەن سول ءوڭىردىڭ حالقى ورمان شارۋاشىلىقتارىنا ءموراتوريدى الىپ تاستاۋ جونىندە ارىز-شاعىمدارىن جەتكىزدى. وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى تۇرعىنداردىڭ ءوتىنىش-تىلەكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, مينيسترلىكتىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنە وبلىس اكىمدىگىنىڭ اتىنان مارقاكول, كاتونقاراعاي قورىقتارى مەن «سەمەي ورمانى» تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ ورمان قورىنداعى قىلقان جاپىراقتى اعاشتاردى سانيتارلىق قىرقۋعا سالىنعان تىيىمعا وزگەرىس ەنگىزۋ جونىندە حات جازدى. بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمى قالاي بولاتىنى ازىرگە بەلگىسىز.
بەت قاتتالىپ جاتقاندا:
سەمەي قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى «سەمەي ورمانى» تابيعي رەزەرۆاتىنا قاراستى قىزىلكاردون ورمان شارۋاشىلىعىندا بولعان ورمان ءورتى سالدارىنان 300 گەكتارعا جۋىق ورمان القابى جانىپ كەتىپتى. قازىرگى ۋاقىتتا قىزىل جالىن تولىق سوندىرىلمەسە دە, جاعداي ءبىرشاما تۇراقتالعان.
جالپى, ەكى كۇننىڭ ىشىندە ءورتتى اۋىزدىقتاۋعا ورمان شارۋاشىلىعى ماماندارى مەن ءورت ءسوندىرۋ جانە اۆاريالىق-قۇتقارۋ قىزمەتىنەن ۇزىن سانى 300-گە جۋىق ادام جۇمىلدىرىلىپتى. ءتىلسىز جاۋ بوي بەرمەگەننەن كەيىن 21 مامىردا وسكەمەننەن مي-8 تىكۇشاعى شاقىرىلىپ, 3,5 توننالىق سۋ اۋەدەن 6 مارتە توگىلگەن بولاتىن.
ازىرگە ءورتتىڭ شىعۋ سەبەبى انىقتالعان جوق. دەگەنمەن دە تۇرعىنداردىڭ وتتى ابايسىز قولدانۋى قىزىل جالىننىڭ تۇتانۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ايتىلۋدا.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى