ارىندى اركادي

بارسەلونا شارشى الاڭىندا تمد-نىڭ نامىسىن جىرتقان جىگىتتەردىڭ بارلىعى دا كەزىندە تورتكۇل دۇنيەنى دۇرلىكتىرىپ, ايداي الەمدى اۋزىنا قاراتقان كسرو بوكس مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى ەكەنى بارشاعا ايان. سوندىقتان دا تورتجىلدىقتىڭ باستى دوداسىندا ساقا سپورتشىلاردىڭ سۇرەڭسىز ونەر كورسەتۋى كوپشىلىك ءۇشىن مۇلدە كۇتپەگەن جايت بولدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ساتسىزدىككە ۇشىراعان سول كوماندانىڭ ساپىندا قازاق بوكسشىسى اركادي توپاەۆ تا بار ەدى.

تالاي ءدۇبىرلى دۇرمەكتە ىسىلىپ, كوپتەگەن حالىقارالىق جا­رىس­تاردا جاسىنداي جارقىرا­عان كوكجالدار توپىرلاپ ۇتى­لىپ جاتقاندا, ەندى عانا 20 جاس­قا تولعان جاس ورەنگە وكپە ايت­قان ەشكىم بولمادى. بىردەن ايتا كەتەيىك, اركاديگە جەرەبە جولداس بولعان جوق. تۇساۋ­كەسەر كەزدەسۋدە 71 كيلو سال­ماق دارەجەسىندە كۇش سىناس­قان توپاەۆ اتاعى الىسقا جايىل­عان 27 جاستاعى حۋان كارلوس لە­مۋسكە تاپ كەلدى. 1991 جىلعى الەم چەمپيونى, پانامەريكا ويىن­دارىنىڭ ەكى دۇركىن جەڭىم­پازى دەگەن دارداي اتاعى بار كۋ­با قابىلانى بارسەلونا وليم­پيا­داسىنىڭ باستى فاۆوريتتەرىنىڭ ءبىرى سانالعان. دۋالى اۋىز ما­مانداردىڭ وزدەرى جارىس باس­تالماي تۇرىپ-اق: «بارسەلونادا لەمۋستىڭ ەكپىنىنە ەشكىم شىداي المايدى» دەپ كەسىپ ايتقان.

الايدا اركادي ودان ەش قايمىققان جوق. قازاقتىڭ ۇلىنا ءتان قايسارلىق تانىتقان ول ءبىرىنشى راۋندتا «ولىسپەي بەرسپەيتىنىن» بايقاتتى. قانشا ورشەلەنسە دە, جاس ورەنگە ءالى جەتپەيتىنىن اڭعارعان بولاشاق وليمپيادا چەمپيونى اقىرىندا ارامزا ارەكەتكە باردى.

اركادي ايتادى: با­سىندا ەكەۋمىز جاپ-جاقسى جۇ­دىرىقتاستىق. ونىڭ دا, مەنىڭ دە سوققىلارىم ءدوپ ءتيىپ جاتتى. بۇرىن-سوڭدى كوزگە تۇسپەگەن جاس بوكسشى وسىنداي تەگەۋرىن كورسەتەدى دەپ كۇتپەسە كەرەك, كارلوس اشۋلانا باستاعانىن بايقادىم. ماعان دا كەرەگى سول ەدى. الايدا العاشقى راۋندتىڭ اياقتالۋىنا جارتى مينۋت قالعاندا تورەشى «توقتاڭدار!» دەگەن بەلگى بەردى. ويىمدا ەشتەڭە جوق, قازىنىڭ ايتقانىنا قۇلاق استىم. توقتاعانىم سول ەدى, كۋبالىق بوكسشى بارلىق جان-دارمەنىمەن جۇدىرىعىن ماعان قاراي سىلتەدى. سوققىنىڭ قاتتى تيگەنى سونشالىق, مەڭ-زەڭ بولىپ قالدىم. ونداي جاعدايدا ەرەجە بۇزعان بوكسشىعا قاتاڭ ەسكەرتۋ جاسالۋعا ءتيىس. تىپتەن, رينگتەن قۋىپ جىبەرۋىنە دە قۇقى بار. الايدا ادىلدىكتى بەلدەن باسقان تورەشى, كەرسىنشە, نوك­داۋن بەلگىلەدى. سودان جەكپە-جەك قايتا جالعاستى. مەن سوڭىنا دەيىن شىداپ باقتىم. دەسەك تە, قاپيادا العان اۋىر سوققىنىڭ سالدارىنان كەڭنەن كوسىلە المادىم. قازىر ويلاپ قاراسام,  ول كەزدە ارامىزدا اقىرىپ, ادىلدىك سۇرايتىن ەشكىم بولماعان عوي. بۇل – كسرو-نىڭ ىدىراپ, بۇرىنعى بەدەلىنەن جۇرداي بولعان كەزى. كوماندا باپكەرلەرى دە ماعان اراشا تۇسۋگە قۇلشىنا قويمادى.

قاراعاندى بوكس مەكتەبىنىڭ تۇلەگى اركادي توپاەۆ 1986 جىلى پەنزادا وتكەن جاسوسپىرىمدەردىڭ كسرو بىرىنشىلىگىندە توپ جارىپ, سپورت شەبەرىنىڭ كۇمىس بەلگىسىن كەۋدەسىنە تاقتى. سول كەزدەن باس­تاپ, ول قىراعى مامانداردىڭ نازارىنا ىلىكتى. جاستار بۋىنى اراسىنداعى جارىستاردا دا قارسىلاس شىداتپادى. شەبەرلىك دەڭگەيى جىلدام وسكەن جاس ورەن ەرەسەكتەر دۋىنا ەركىن قوسىلىپ, 71 كيلو سالماقتىڭ تىزگىنىن مىقتاپ قولىنا ۇستادى. حالىقارالىق ارەنانى ايتپاعاندا, ەلىشىلىك جارىستاردىڭ وزىندە وعان كىل مىقتىلارمەن كۇش سىناسۋعا تۋرا كەلدى. ءتۇرلى دودالار­دا تالعات پەن باۋىرجان بەردى­بەكوۆتەر, قاناتبەك شاعاتاەۆ, ەر­ما­حان ىبرايىموۆ سىندى سايىپ­قىرانداردان باسىم ءتۇستى. ۋاقىت وزا اتلانتا وليم­پيا­دا­سىنىڭ جەڭىمپازى جانە بار­كەر كۋبوگىنىڭ يەگەرى اتانعان ۆاسيلي جيروۆتى دا وڭدىر­ماي ساباعانى كوزىقاراقتى كورەر­مەن­دەردىڭ ەسىندە بولار.

1992 جىلى توپاەۆ ەكى بىر­دەي ءدۇبىرلى دودادان ولجالى ورالدى. العاشىندا تامبوۆتا وتكەن كسرو چەمپيوناتىندا فينالعا دەيىن القىنباي جەتىپ, تەك شەشۋشى تۇستا عانا ياكۋتيالىق سەرگەي سامويلوۆقا ەسە جىبەردى. ناتيجەسى – كۇمىس جۇلدە.  كوپ ۇزاماي يۆانوۆودا ۇيىمداستىرىلعان كسرو كۋبوگى جولىنداعى جارىستا التىن تۇعىرعا كوتەرىلدى. 

اركادي ايتادى:  سەك­سە­نىنشى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ءبىزدىڭ سالماقتا يسراەل اكوپكوحياننىڭ ءداۋىرى ءجۇرىپ تۇردى. راسىندا دا ونىڭ اتاعىنان ات ۇركەتىن. سول كەزگە دەيىن ارمەنيا وكىلى الەم چەمپيونى, الەم چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى, ەۋروپانىڭ ءۇش جانە كسرو-نىڭ التى دۇركىن چەم­پيونى, الەم كۋبوگىنىڭ يەگە­رى, ىزگى نيەت ويىندارىنىڭ ەكى دۇركىن جەڭىمپازى اتانىپ ۇل­گەرگەن. 1992 جىلعى كسرو كۋبوگى جولىنداعى جارىستا سول كوك­جالمەن جولىم قيىستى. قار­سىلاسىمنىڭ جاسى 32-دە, مەنىڭ 20 جاسقا دا تولماعان شاعىم. سوعان قاراماستان يس­راەلدى جاق­سى­لاپ تۇ­­رىپ ۇرىپ, ەكى رەت ەدەنگە وتىر­عىزدىم. ەكى رەتىندە دە تورەشىلەر نوكداۋن بەلگىلەدى. سول ايقىن جەڭىستىڭ ارقاسىندا بارسەلونا وليمپياداسىندا كۇش سىناسۋ قۇرمەتىنە يە بولدىم.

قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان­نان كەيىن دە اركادي توپاەۆ تالاي بايراقتى باسەكەدە ەل نا­مىسىن ابىرويلى قورعادى. اسى­رەسە ونىڭ 1994 جىلعى تابىسى اسا قوماقتى بولدى. اتاپ ايتساق, قانداسىمىز تەگەراندا ازيا چەمپيونى, حيروسيمادا ءحىى جازعى ازيا ويىندارىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى جانە بانگكوكتا الەم كۋبوگىنىڭ يەگەرى اتاندى. ونىڭ سىرتىندا تولىپ جاتقان حالىقارالىق تۋرنيرلەردەگى جۇلدەلەرى تاعى بار. سول تۇستا كوپشىلىك تاراپىنان «ەگەر ءدال وسى شابىسىنان جاڭىلماسا, اركاديدىڭ الىسقا باراتىنى انىق» دەگەن سىڭايدا اڭگىمەلەر ءجيى ايتىلىپ ءجۇردى. باپكەرلەر دە, باسقالار دا وعان كۇمان كەلتىرگەن جوق-تى. ال بارشا قازاق جانكۇيەرلەرى 1995 جىلى بەرليندە وتەتىن الەم چەمپيوناتى مەن 1996 جىلى اتلانتادا الاۋى تۇتاناتىن وليمپيادا ويىندارىندا اركاديدى التىن تۇعىردان كورسەك دەپ ارماندادى.

اركادي ايتادى:  تا­ۋەل­سىزدىك العاننان كەيىن بارشامىزعا بايراقتى باسەكەلەرگە ەش كەدەرگىسىز قاتىسۋعا داڭعىل جول اشىلدى. مەن اۋەلدى 71 كيلو, سودان كەيىن 75 كيلو سالماقتىڭ تىزگىنىن مىقتاپ قولىما ۇس­تادىم. قانداي دوداعا قوسسا دا, ەل سەنىمىن اقتاۋعا تىرىس­تىم. بىرقاتار ءىرى جارىستاردا جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلىپ, كوڭىلىم كادىمگىدەي مارقايىپ ءجۇردى. ال باستى ماقسات – اتلانتا وليمپياداسى ەدى. بارسەلونادا جىبەرگەن ەسەمدى سول باسەكەدە قايتارامىن دەپ, الاقانىمدى  ىسقىلاپ ءجۇردىم. بىراق «كەسەل قايدان» دەمەكشى, ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ بىرىنە بارعاندا سارى اۋرۋ جۇقتىرىپ قايتتىق. وسى سىرقات بار­لىق جوسپارىمنىڭ, ارمان-قيا­لىمنىڭ كۇل-تالقانىن شىعاردى. اقىرى الەم چەمپيوناتىنا بارا المادىم. وليمپيا ويىندا­رىنان دا شەت قالدىم. ايت­پ­ەگەندە, وسى باسەكەلەردىڭ ەكەۋىندە دە اتوي سالۋعا كۇش-قۋا­تىم جەتەتىن ەدى. قالاي قىن­جىلمايسىڭ, مەنەن ويسىراي ۇتىلعان بوكسشىلاردىڭ كەيبىرى سول جارىستاردا جۇلدە الىپ, جەڭىس تۇعىرىندا مارقايىپ تۇردى. سونى ويلاسام, كوڭىلىم نىلدەي بۇزىلادى. اۋرۋدان ەمدەلگەننەن كەيىن تاعى باعىمدى سىناپ كوردىم. الايدا ەش نارسە ونبەدى. امالدىڭ جوقتىعىنان, ناعىز كەمەلدەنگەن شاعىمدا بوكس­تى دوعارۋعا تۋرا كەلدى.

كىم نە دەسە دە, قارا­عان­دىنىڭ قىرانى قازاقستان بوك­سى تاريحىندا وشپەس ءىز قال­­دىردى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز. ماسەلەن, وسى سپورت ءتۇرىن سەرىك ەتكەن قان­داس­تارىمىزدىڭ اراسىنان سەرىك قوناقباەۆ الەم كۋبوگىن العاشقى بولىپ يەلەنسە, ونىڭ جەتىستىگىن ەكىنشى بولىپ اركادي توپاەۆ قايتا­لادى. وليمپيا ويىندارىنا قا­تىسقان تۇڭعىش بىلعا­رى قول­عاپ شەبەرىمىز – سىرمى­نەز سەرىك بولسا, ەكىنشىسى – تاعى سول اركادي. وسى دەرەك­تەر­دىڭ وزىنەن-اق ءبىزدىڭ بۇگىنگى كە­يىپ­كەرى­مىزدىڭ قانداي قارىمدى بوكس­شى بولعانىن اڭعارۋعا بولادى.

ر.S. باپكەرلىكتىڭ قامىتىن كيگەن اركادي توپاەۆ بالعىن بىلعارى قولعاپ شەبەرلەرىن ءبىراز جىلدان بەرى سپورتتىڭ وسى تۇرىنەن باۋ­لىپ كەلەدى. بۇل كۇندەرى ول قاراعاندى وبلىسى جاسوسپىرىمدەر قۇراماسىنىڭ اعا جاتتىقتىرۋشىسى قىزمەتىندە. اركاديدىڭ ەندىگى ارمانى – ءوزىنىڭ الدىن ەكى وراپ, وليمپيادا تۇعىرىنا كوتەرىلەتىن مىقتى شاكىرتتەر تاربيەلەۋ.  

عالىم سۇلەيمەن,

«ەگەمەن قازاقستان»

الماتى