ەكولوگيا ماسەلەلەرى جان جاقتى تالقىلاندى

سول سەبەپتى دە ءبىز سياقتى ءبىراز ەل پاريج كليماتتىق كەلىسىمىنە قول قويدى. ال بۇل كەلىسىمنىڭ تالاپتارى قاتاڭ. وعان سايكەس «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ, پارنيكتىك گازداردىڭ ۇلەسىن تومەندەتۋ ماقساتى تۇر. وسى رەتتە ۇدەدەن شىعۋدى كوزدەگەن ەلىمىز جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستى قابىلداماق.

بۇگىندە ازىرلەنىپ جاتقان جا­ڭا ەكولوگيالىق كودەكستىڭ تۇ­جى­­رىم­داماسى جۇما كۇنى ەلودادا «قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق ۇيىمد­ارىنىڭ قاۋىمداستىعى» زتب ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جا­نە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ استاناداعى باعدارلامالار ءوفي­سى­نىڭ قولداۋىمەن وتكىزگەن دوڭ­گە­ل­ەك ۇستەلدە كەڭىنەن تال­قى­لا­ن­دى. وعان پارلامەنت دەپۋتات­تارى, مەملەكەتتىك ورگاندار, حا­لىقارالىق ۇيىمدار مەن سا­راپ­­شىلار قوعامداستىعىنىڭ وكىل­­دەرى, قاۋىمداستىق مۇشەلەرى جا­­نە بىر­قاتار ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دار­دىڭ وكىلدەرى قاتىستى. جيىن «جا­ڭا ەكولوگيالىق كودەكس – قازاق­ستانداعى «جاسىل» ەكو­نوميكا قاعيدالارىن ساپالى تۇر­دە ىسكە اسىرۋ قۇرالى» تا­قى­رىبىندا ءوتتى.

جيىن بارىسىندا «قازاق­س­تاننىڭ ەكولوگيالىق ۇيىم­دا­­رى­نىڭ قاۋىمداستىعى» زتب تور­ال­قا ءتورايىمى ءاليا نازار­با­ەۆا, ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قا­نات بو­زىم­باەۆ, ەقىۇ-نىڭ استا­نا­­دا­عى باعدارلامالار ءوفيسىنىڭ باس­شىسى, ەلشى دەرد سابو, «حالىق­ارا­لىق جاسىل تەحنولو­گيا­لار جانە ينۆەستيتسيالىق جو­­بالار ورتالىعى» كەاق باس­شى­­سى ءراپىل جوشىباەۆ جا­نە تا­­عى باسقالار ءسوز سويلەپ, تۇ­جى­رىم­داما توڭىرەگىندەگى ۇسى­نىس­تارىن ورتاعا سالدى.

«قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق ۇيىمدارىنىڭ قاۋىمداستىعى» زتب تورالقا توراعاسى ءا.نازار­با­ەۆا سوڭعى كەزدەرى ەلىمىز­دە­گى ەكو­لو­گيالىق احۋالدىڭ تو­مەن­دەگىنىن كوپ­تەگەن ادام سەزى­نە­تىنىن اتاپ ءوتتى. ال ەكولوگيالىق ما­سەلەلەردى ازايتۋدىڭ بىر­دەن-ءبىر شەشىمى – ەلىمىزدەگى زاڭ­نا­مانى جەتىلدىرۋ. ءتىپتى جاڭا زاڭ قابىلداۋدىڭ ۋاقى­تى كەلدى. وعان مىسال, قازىرگى قول­دا­نىستاعى زاڭعا 2017 جىلعا دەي­ىن 63 رەت وزگەرىس ەنگىزىلىپتى. ال بۇل از كورسەتكىش ەمەس. سول سە­بەپتى ءا.نازارباەۆا جاڭا زاڭدى قا­بىل­داۋ الەمدەگى دامىعان ەل­دەر­دىڭ ەكولوگيالىق ساياساتىنا دەڭ­گەيلەسۋگە جاسالعان ماڭىزدى قادام دەپ سانادى. ال بۇل زاڭ ەكولوگيالىق كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشىپ قانا قويماي, جاسىل ەكو­نوميكانىڭ كەڭ ەتەك جايۋىنا با­رىنشا ىقپال ەتپەك. ياعني, زاڭ­ناما الەۋمەتتىك فاكتورلارمەن قاتار, ەل­دىڭ ەكونوميكالىق وسى­مىنە دە اسە­رىن تيگىزەدى.

قاۋىمداستىقتىڭ تورالقا ءتور­­ايىمى جاڭا كودەكستە «جاسىل ەكونوميكا» تەرمينىن بەكى­تۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. سون­داي-اق ەكولوگيالىق رەتتەۋ تا­سىل­­دەرىن قايتا قاراۋدى ۇسىن­دى. «مەملەكەت «جاسىل» ەكو­نو­­­ميكاعا ءوتۋ ءۇشىن بيزنەس­كە ءتي­­ىمدى ىنتالاندىرۋ شارا­لا­­­رىن جاساۋى ءتيىس», دەدى ءا.نا­زارب­ا­ەۆا. ونىڭ ايتۋىنشا, مەم­لە­كەت باسشىسىنىڭ تاپ­سىر­ما­سىمەن قۇرىلعان «حا­لىق­ارا­لىق جاسىل تەحنولوگيالار جا­­نە ينۆەستيتسيالىق جوبالار ور­­تالىعى» جاسىل تەحنولوگيا­لار­­دى ەنگىزۋگە ارەكەت ەتىپ, جاسىل بيزنەس ءۇشىن ء«بىر تەرەزەگە» اي­­نالۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار ول قازاقستان جا­ھان­دىق جانە حا­­لىقارالىق پرو­تسەس­تەردىڭ قا­تى­سۋشىسى جانە «جاسىل» باس­تامانىڭ قولداۋشىسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ايتۋىنشا, پاريج كلي­مات­تىق كەلىسىمى بويىنشا 2030 جىلعا قاراي پارنيكتىك گازدىڭ شى­عارىلۋىن 15%-عا تومەندەتۋ مىن­دەتىن جۇزەگە اسىرۋ ەلىمىزدەگى بەل­گىلى ءبىر قاتەرلەردىڭ الدىن الماق.

«2020 جىلدان باستاپ وتاندىق بيز­نەستىڭ الدىندا جاڭا تالاپ­تار تۋىندايدى. مۇنداي ۇلت­تىق مىندەتتەردى ورىنداماۋ قا­زاق­ستان­دىق تاۋارلاردىڭ الەم نا­رى­عىنا شىعۋىن شەكتەپ, سونىمەن قا­تار باسقا دا ەكونوميكالىق سان­كتسيالاردىڭ قابىلدانۋىنا اكە­لۋى مۇمكىن», دەدى ول. وسىعان وراي جا­ڭا ەكولوگيالىق كودەكسكە «جاسىل» ەكونوميكا تەرمينىن جانە ونى جۇزەگە اسىرۋ پرينتسيپتەرى مەن مەحانيزمدەرىن زاڭ جۇزىندە ەنگىزۋدى, سونداي-اق ۇلەستىرۋ مەن ساتۋ جۇيەسىن قايتا ىسكە قوسۋدى ۇسىنادى.

جيىندا ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ق.بوزىمباەۆ جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس تۇجىرىمداماسى 2018 جىل­دىڭ ماۋسىمىنا دەيىن داي­ىن بولۋى تيىستىگىن ايتتى. «ەل­با­سىنىڭ ء«تورتىنشى ونەر­كا­سىپ­تىك رەۆوليۋتسيا جاع­داي­ىن­دا­عى دامۋدىڭ جاڭا مۇم­كىن­دىك­تەرى» اتتى جولداۋىنا ساي­كەس ۇلتتىق ەكولوگيالىق زاڭ­نا­­ما­­نى وزەكتەندىرۋ بويىنشا سىز­دەر­مەن بىرلەسە ۇلكەن جۇمىس ات­قارۋىمىز قاجەت. قازاقستان 2016 جىلى ەىدۇ-نىڭ ساياسي قۇ­رالى – جاسىل ءوسۋ تۋرالى دەك­لاراتسياعا قوسىلدى. وسى دەك­لاراتسيانىڭ اياسىندا ءبىزدىڭ جۇ­مىسىمىز «جاسىل» ينۆەستيتسيا­لاردى ىنتالاندىرۋ, «جاسىل» وسۋگە جانە وسى سالاداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىن مە­حانيزمدەردى جويۋ ارقىلى «جا­سىل» ءوسۋ سايا­ساتىن دامىتۋعا با­عىتتالىپ وتىر», دەدى مينيستر. سونداي-اق ول ۇلتتىق زاڭنامانى جە­تىل­دىرۋ جا­نە ونى قورشاعان ورتا­نى قور­عاۋدىڭ حالىقارالىق ستان­دا­رتتارىنىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىنە ەنگىزۋ بويىنشا مەملەكەت الدىندا جاڭا ماقساتتار تۇرعانىن اتاپ ءوتتى.

مينيستر قازىرگى تاڭدا قازاق­ستاندا ەكولوگيا سالاسىندا جۇ­مىس ىستەيتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇي­­­ىمداردىڭ اراسىندا ءا.نا­زار­­­باەۆا باسقاراتىن «قا­زاق­­ستان­­نىڭ ەكولوگيالىق ۇيىم­دا­­­رىنىڭ قاۋىمداستىعى» شو­عىر­­­لاندىرۋشى كۇش سانالاتى­نىن, سونداي-اق ەنەرگەتيكا مي­نيس­تر­لىگى قۇزىرلى ورگان رە­تىن­دە قور­شاعان ورتانى قور­عاۋ سا­لا­سىن­داعى بارلىق ماسە­لە­لەر بوي­ىن­شا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دار­مەن تى­عىز قارىم-قاتىناس ورناتۋدى قالايتىنىن ايتتى.

نەگىزىنەن ەلىمىزدىڭ زاڭنا­ما­سىن­داعى ەكولوگيالىق نور­مالاردىڭ كوپ­شىلىگى, اسىرەسە ون­دى­رىستىك كاسىپ­ورىن­دارعا قاتىستى تا­لاپتار ابدەن ەسكىر­گەنى بەلگىلى. ءتىپتى كەيبىرى قور­شاعان ورتانى قورعاۋ شارالارىن تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋعا كەدەرگى بولىپ وتىر. ناقتىسىندا, قولدا­نىس­تا­عى ەكولوگيالىق كودەكس ايماق­تار­داعى ەكولوگيالىق ماسە­لە­لەر­دى شەشۋدەن گورى, بيۋد­جەت قار­­جىسىن كوبەيتۋگە باعىت­تال­عان ەكەن.

وكىنىشكە قاراي, كا­سىپ­­ورىنداردان الىنعان ەكو­لو­­گيالىق تولەمدەردىڭ باسىم بو­­لىگى قورشاعان ورتانى قور­عاۋ با­عى­تىنداعى جۇمىستارعا ەمەس, باس­قا سالالارعا جۇمسالۋدا. سون­­دىقتان جاڭا كودەكستە ەكولو­گيا­­لىق ايىپپۇلداردان تۇسكەن قا­راجاتتى ماقساتتى پايدالانۋ, ولار­دى ەسەپتەۋ ءادىسناماسىنا, قول­­دانۋ ەرەجەلەرىنە قاتىستى وزگە­رىس­تەر ەنگىزىلەدى دەگەن ءۇمىت بار. بۇ­دان بولەك, كاسىپورىنداردى «جا­­سىل» تەحنولوگيانى ەنگىزۋگە, ون­دى­رىستىك قالدىقتاردى, سونىڭ ىشىن­دە, تەحنوگەندى مينەرالدى تۇ­زىلىم­دەردى قايتا وڭدەۋگە ىنتا­لاندىرۋ قاجەت. ەسكەرىلۋى ءتيىس ما­ڭىزدى باعىتتاردىڭ قاتارىندا ون­دىرىستىك قالدىقتاردى باسقا­رۋ­دى, ەكولوگيالىق رەتتەۋ مەحا­ني­زمدەرىن, ەكولوگيالىق اۋديت جۇيە­سىن جەتىلدىرۋ جۇمىستارى بار. دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا, مىنە وسى ماسەلەلەر قىزۋ تال­ق­ىلاندى.

بۇل جاڭا ەكولوگيالىق كو­دەك­ستىڭ باستى مىندەتى – ەلىمىز­دە­گى جاسىل ەكونوميكانىڭ ۇلەسىن ارت­تىرۋ بولىپ وتىر. سەبەبى بۇ­گىندە قازاقستاننىڭ بارلىق ەنەرگيا بالانسىنىڭ 1 پايىزى عانا جاڭ­عىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنە تي­ەسىلى. ال ۇكىمەتتىڭ جوسپارىنا ساي­كەس ول 2020 جىلعا قاراي 3 پاي­ىزعا, ال 2050 جىلى 50 پاي­ىز­عا دەيىن جەتۋى كەرەك.

دينارا بىتىك,

«ەگەمەن قازاقستان»