شىعىس الەمىندە حارۋن ءراشيتتى بىلمەيتىن ادام كەمدە-كەم شىعار. سول ءبىر اتاقتى, ءادىل پاتشانىڭ مۇراگەرى مامۋن مەدرەسەدە وقىپ جۇرگەن كەزىندە ءوزى ەرەكشە قۇرمەت تۇتاتىن ۇلاعاتتى ۇستازى ەشبىر سەبەپسىز دۇرە سوعىپ قويا بەرەدى.
قاراپتان-قاراپ تاياق جەگەن بالا:
– ۇستازىم-اۋ, مەنى نەگە سونشا جازالادىڭىز؟ مەن نە ىستەپ قويدىم؟ بىردەمە بۇلدىرگەن بولسام, ايتىڭىزشى؟! – دەپ رەنىش بىلدىرەدى.
ۇستازى بالانىڭ رەنىشتى سوزىنە ءتىل قاتپايدى. بالا قايتا سۇراسا, ول ءتىس جارمايدى. بۇل وقيعا مامۋننىڭ ەسىندە قالادى.
سودان ۋاقىت زىمىراپ وتە شىعادى. بالا مامۋننىڭ ەسەيىپ, پاتشا تاعىنا وتىراتىن كەزى تۋادى. تاققا جايعاسا بەرىپ, قولىنا شوقپارىن الادى, سودان سوڭ باياعى دۇرە سوققان ۇستازىن شاقىرتادى.
ءسويتىپ ۇستازىنا بالا كەزىنەن جاۋاپسىز قالعان سۇراعىن قايتا قويادى.
– سول كەزدە مەنى نەگە تاياقتىڭ استىنا الدىڭىز؟ قانداي كىنام بار ەدى؟
ساقالىن قىراۋ شالعان قارت ۇستاز ەزۋ تارتىپ:
– ۇمىتپاپسىڭ عوي, شىراعىم, – دەيدى.
ورنىنان اتىپ تۇرعان پاتشا:
– قالاي ۇمىتامىن, ايتىڭىزشى, قالاي ۇمىتامىن؟! بىلە-بىلسەڭىز, سول سوققى سۇيەگىمنەن ءوتىپ, جۇرەگىمدى جارالادى! – دەپ, قاباعىن ءتۇيىپ كىرجىڭدەيدى.
– جارايدى, بالام, – دەيدى اقساقال. – سەنى رەنجىتكەن بولسام كوڭىلىڭە الما. بۇل دۇنيە كەم بولعانىمەن, ءبىر قايىرى بار ەكەنىن ەستەن شىعارما! ەشتەمە بەكەردەن-بەكەر بولمايدى.
ءاسىلى ز ۇلىمدىققا, ادىلەتسىزدىككە دۋشار بولعان ادامنىڭ قانداي كۇي كەشەتىنىن جانە ونى ەشۋاقىتتا ۇمىتپايتىنىن ءبىلسىن دەپ سوقتىم. ەشكىمگە ز ۇلىمدىق جاساماسىن دەدىم. ويتكەنى زورلىق-زومبىلىق ءوزىڭ كورگەندەي قانشا ۋاقىت وتسە دە جۇرەكتەگى سونبەيتىن ءبىر وتپەن تەڭ!
ء«بىسمىللا»-دان باستالعان اڭگىمەالماتىدا وقىپ جۇرگەن كەزىمىز ەدى. تالاي ءان-جىرعا ارقاۋ بولعان «ساياحات» اۆتوبەكەتىنە شۇعىل جەتۋىم كەرەك بولدى. تاكسي توقتاتايىن دەپ قول كوتەرىپ ەدىم, اق ءتۇستى «جيگۋلي» جانىمنان سىرعىپ وتە بەرە توقتادى.
«امانسىز با! «ساياحاتقا» باراسىز با؟» دەدىم. جۇرگىزۋشى «وتىر!» دەگەندەي, يەگىمەن الدىڭعى ورىندىققا نۇسقادى. كولىككە جايعاسا بەرە: ء«بىسمىللا!» دەپ قالدىم. ادەتتە اجەلەرىمىز بەن اتالارىمىز ايتاتىن ءداستۇرلى ءسوز عوي. بىزدىكى دە سول سياقتى ادەت.
قىر مۇرىن, اشاڭ ءجۇزدى, اق سامايلى كولىك يەسى مۇنىما ريزا بولىپ:
– ءاپ-بارەكەلدى! ء«بىسمىللا» دەسەڭ, جولىڭ بولادى, – دەدى.
– مۇسىلمان بالاسى ەمەسپىز بە, كوكە, – دەپ قويدىم كوڭىلىم كوتەرىلىپ.
– دۇرىس ايتاسىڭ, بالام. ونىڭا كەلىسەمىن. كەزىندە... ءوزىڭ بىلەسىڭ, مۇنداي اڭگىمە قوزعاۋعا بولمايتىن. ال ەندى, تاكسي ايداپ جۇرگەنىم بولماسا, نەگىزى مەن فيزيكپىن. فيزيكانى جاقسى بىلەتىندەر قۇدايدىڭ بار ەكەنىنە جانە ومىردە ەشتەڭەنىڭ كەزدەيسوق ەمەس ەكەندىگىنە سەنەدى.
– ونىڭىز راس, كوكە. اتاقتى ەينشتەيننىڭ: «جاراتۋشى, جالپى, عالامدى تاس ويناپ وتىرىپ جاراتپاعان!» دەگەن ءسوزى ءالى ەسىمدە, – دەدىم مەن ءوزىمنىڭ وقىعانىمدى بىلدىرگىم كەلىپ. – سوسىن مىنا ءسوزى قانداي عاجاپ دەسەڭىزشى: ء«ومىر ءسۇرۋدىڭ ەكى جولى بار. بىرىنشىدەن, بۇل دۇنيەدە تاڭعالدىراتىن كەرەمەت كۇش جوق دەپ عۇمىر كەشۋ. ەكىنشىدەن, تاڭعاجايىپ تىلسىم كۇش بار ەكەنىنە سەنىپ ءومىر ءسۇرۋ».
– ە بالام, سول ءبىر تىلسىم كۇشتى ءوز كوزىمىزبەن كوردىك قوي, – دەپ, الگى كىسى ءبىر وقيعانى ەسىنە الىپ, سىر شەرتە باستادى. – اۋىل باسقارىپ وتىرعان كەزىمىز. مولدانىڭ جازىقسىز قامالىپ كەتكەنىنە ەكى جىل بولعان. سول كەزەڭدەردە ءبىر تامشى سۋعا جارىماي قالدىق. ەككەن ەگىنىمىز شىقپاي قالدى. سودان الگى مولدا بوساتىلدى دەگەن حابار جەتتى ءبىر كۇنى. اۋىل تۇرعىندارى جينالىپ, تاساتتىق بەرەيىك, ءبىر اللادان تىلەمەسكە شارا جوق دەستى. كەلىسپەسكە امال قايسى. الگى مولدامىز باستاپ, ەل جوتانىڭ توبەسىنە شىقتى. مال سويىلىپ, قۇران وقىلدى, اقساقالدار باتا بەردى. سول كەزدە مىنا قىرسىقتى قاراساڭىزشى, ورتالىقتان كوميسسيا كەلە جاتىر دەگەن حابار جەتتى. ويباي-اۋ, ەندى قايتەمىز, جوتاداعى جۇرتتى كورسە باسىمىز كەتەدى عوي دەپ شىج-بىج بولدىم. اسپانعا قايتا-قايتا قارايمىن جالتاقتاپ. بۇلتتىڭ قاراسى كورىنبەيدى. ءراسىمدى تەزىرەك اياقتاسىن دەپ, بالالاردى توبەگە جۇگىرتەمىن. بىراق وعان ەشكىم كونە قوياتىن ەمەس.
– قىزىق ەكەن!
– ءيا-ءا, قىزىقتىڭ كوكەسى ءالى الدا. سونىمەن كوميسسيا كەلدى. ولاردى باستاپ جۇرگەن ءبىر ورىس كەلىنشەك ەكەن. كەڭسەگە كىرىپ, ۇستەل باسىنا جايعاستى. مەن جانىمدى شۇبەرەككە ءتۇيىپ وتىرمىن. كوميسسيا قۇجات تەكسەرۋگە كىرىستى.
كەنەت تەرەزەدەن جوتاداعى جۇرتتى كورگەن ورىس كەلىنشەك:
– انا جاقتا نە بولىپ جاتىر؟ – دەپ سۇرادى كوڭىلى ەلەڭدەپ.
امال جوق شىندىقتى ايتۋىما تۋرا كەلدى.
الگى كەلىنشەكتىڭ جانىنداعى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى, شومبال قارا جىگىت باسىن شايقاپ, ىرق-ىرق ەتىپ كۇلدى دە:
– وسى جۇرت نە بولسا, سوعان سەنەدى, – دەدى.
كەلىنشەك ءۇن قاتقان جوق. قايتادان قۇجاتتارعا ءۇڭىلىپ, ءوز ءىسىن جالعاستىرا بەردى.
سودان ءبىر كەزدە كۇتپەگەن جەردەن اسپان تەسىلگەندەي جاۋىن قۇيدى دا كەتتى. ويپىرماي, مۇنداي دا بولادى-اۋ! تەرەزەگە ءۇڭىلىپ, الگى جۇرت جيىلعان جوتاعا قاراسام, ەشكىم جوق. ءبارى تىم-تىراقاي بوپ, پانا ىزدەپ, اۋىلعا قاراي قاشىپتى. بۇنى ەندى ەشقانداي دا فيزيكانىڭ زاڭىمەن تۇسىندىرە المايسىڭ.
– عاجاپ ەكەن!
– عاجاپ بولعاندا قانداي! اللادان سۇراساڭ بەرەدى عوي. دۇعا-تىلەك دەگەن تەرەڭ ۇعىم. ونى ءبىز تۇسىنە بەرمەيمىز. قادىرىنە جەتپەي ءجۇرمىز. «دۇعا ەتپەسەڭدەر, تىرشىلىك ەتۋدىڭ قانداي ءمانى بار؟» دەپ قۇراندا ايتىلعان عوي.
– سودان الگى كوميسسيا مۇشەلەرى نە ايتتى؟
– ءيا, ايتپاقشى, قۇجات قاراپ وتىرعان ورىس ايەل ورنىنان اتىپ تۇرىپ, تەرەزەنىڭ الدىنا كەلدى. ءسويتتى دە, سىرتتاعى جاڭبىرعا تاڭدانا قاراپ تۇرىپ, مەنەن تەرەزەنى اشۋعا بولا ما دەپ سۇرادى. نەگە بولماسىن؟! ونىڭ ۇستىنە كوميسسيا باسشىسى سۇراپ تۇرسا. ءاپ دەپ, تەرەزەنى شالقايتىپ اشتىم دا جىبەردىم. سول كەزدە تالايدان بەرى جاڭبىر كۇتىپ جاتقان كەڭ دالانىڭ حوش ءيىسى ىشكە لاپ قويدى.
قۋانعانىنان قولىن شاپالاقتاپ جىبەرگەن ورىس كەلىنشەك ەندى:
– مۇنداي عاجاپتى كىم كورگەن! – دەپ الاقانىن بۇعاتتان سورعالاپ جاتقان سۋعا توستى. ءسويتتى دە:
– قۇجاتتاردىڭ دا دۇرىس ەكەندىگىنە تولىق سەنىمدىمىن, – دەپ كۇلدى.
وسى كەزدە مەن:
– كوكە, «ساياحاتتىڭ» الدىنا دا كەپ قالدىق, – دەدىم قىزىق اڭگىمەنىڭ اسەرىمەن بايقاماي ءوتىپ كەتپەيىك دەگەندەي الاڭداپ.
– جارايدى, بالام. ايتا بەرسەك, تالاي وقيعالار ەسكە تۇسەدى. ۇيدەگى اپايىڭمەن وسى جەردە – «ساياحاتتا» تانىسقانبىز. ە-ە, ول دا ءبىر داۋرەن ەكەن-اۋ!..
قاشاندا ءبىر قايىرى بار مىناۋ عاجاپ دۇنيەگە قاراڭىزشى; سول كۇننەن باستاپ, تاكسيگە مىنگەن سايىن الگى وقيعا ەسىمە ءتۇسىپ, ۇلى قۇدىرەتكە سىيىنىپ وتىراتىن بولدىم.
مالىك وتارباەۆ