جاقىندا ماحامبەت وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ريتا سۇلتانعاليەۆا وڭتۇستىك كورەيانىڭ حانكۋك شەت تىلدەر ۋنيۆەرسيتەتىندە تاعىلىمدامادان ءوتىپ قايتقان ەدى. ساپاردىڭ ماقساتى – ەكى ەل عالىمدارىنىڭ عىلىمي ارىپتەستىگىن نىعايتىپ, شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىمەن حالىقارالىق ءبىلىم كەڭىستىگىندە تاجىريبە الماسۋ بولاتىن.
وسىدان ەكى جىل بۇرىن باتىس قازاقستان وبلىستىق قازاق دراما تەاترىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى گۇلشارا ابدىقالىقوۆانىڭ قاتىسۋىمەن «ماڭگىلىك ەل» – ۇلتتىق تاريح پەن تاريحي زەردەدەگى قۇبىلىس رەتىندە» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى باستاماشى بولعان بۇل شارا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋعا ارنالعان حالىقارالىق فورۋم شەڭبەرىندە ۇيىمداستىرىلعان ەدى. سول باسقوسۋعا وڭتۇستىك كورەيادان حانكۋك ۋنيۆەرسيتەتى ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى كيم سانگ چەل ارنايى كەلدى.
– كورەي پروفەسسورىنىڭ «سوناۋ قيىن جىلداردا قازاقستان كوپتەگەن ۇلت- ۇلىسقا پانا بولعانىن, ءوسىپ-وركەندەۋىنە جاعداي جاساعاندىعىن جاقسى بىلەمىز. قازاق حالقىنىڭ قوناقجاي پەيىلى مەن كەڭدىگىنىڭ شاپاعاتىن كورگەن حالىقتاردىڭ ىشىندە كورەيلەر دە بار. قۇنارلى قازاق توپىراعىندا قازاقتان جاقسىلىق كورگەن باۋىرلارىمىز تامىرىن تەرەڭگە جىبەرىپ, ماۋەلى بايتەرەككە اينالدى. ەل ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنا بەلسەنە ارالاسۋدا» دەگەن جۇرەكجاردى ءسوزى ەسىمدە قالىپ ەدى. ورال قالاسىندا كورەي دياسپوراسى 2012 جىلى «قازاق حالقىنا مىڭ العىس!» اتتى ەسكەرتكىش تە ورناتقان. مىنە, وسىنداي مەيماندوس ۇلتتىڭ ەلىندە, ءدال سول پروفەسسور كيم سانگ چەل قىزمەت جاساعان ۋنيۆەرسيەتكە جولىم تۇسەتىنىن ول كەزدە بىلمەپپىن, – دەيدى ريتا بەكجانقىزى.
حانكۋك شەت تىلدەر ۋنيۆەرسيتەتىندە الەمنىڭ 45 ءتىلى وقىتىلادى. ال ورتالىق ازيا تىلدەرى دەپارتامەنتىندە كورەيلىك ستۋدەنتتەر قازاق جانە وزبەك تىلدەرىن مەڭگەرەدى. كورەي ستۋدەنتتەرىنە قازاق ءتىلىن پروفەسسور ءاليا قۇرىشجانوۆا وقىتادى. ول مۇندا التى جىلدان بەرى قىزمەت ەتەدى ەكەن.
– پروفەسسوردىڭ بىرنەشە ساباعىنا قاتىستىم. قازاق ءتىلىن شەتەلدە وقىتۋ وڭاي ەمەس. ونى قازاقستاندا تۇراتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنە قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋمەن سالىستىرا المايسىز. ويتكەنى قازاقستاندىق وزگە ۇلت وكىلدەرى ءتىلدى بىلمەسە دە, كوپ جايدان حاباردار. قازاق ءتىلدى ورتامەن, قولدانىسىمەن تانىس. ال شەتەلدە ورتا مۇلدەم بولەك. العاشقى دەڭگەيدىڭ وزىندە فونەتيكالىق ەرەكشەلىكتى مەڭگەرتۋدىڭ ءوزى وڭايعا سوقپاسى انىق, – دەيدى ريتا سۇلتانعاليەۆا.
ءبىر قىزىعى, كورەيادا قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ جاتقان ستۋدەنتتەر وزدەرىنە قازاق ەسىمىن تاڭداپ الادى ەكەن.
– ارينە كورەي ستۋدەنتتەرى قازاقشا ەسىم تاڭداعاندا, قازاق بولىپ كەتپەيتىنى ايقىن. بىراق سول ءتىل ۇيرەنىپ جاتقان جاستاردىڭ ۇلتقا دەگەن, سول ۇلتتىڭ تىلىنە دەگەن قۇرمەتى ەرەكشە ەكەن. مۇنى پروفەسسور ءاليا قۇرىشجانوۆانىڭ دا ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى دەپ تۇيدىك, – دەيدى ريتا بەكجانقىزى.
سونىمەن كورەياداعى «قازاقتاردى» تانىستىرايىق.
الماس – بەومدو
بەومدو حانكۋك ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ جاتىر. ول 4-كۋرستا اقىلى توپتا وقيدى. قازاقشا ەسىمى – الماس.
الماس اسكەردەن كەيىن ءبىلىمىن جالعاستىرعان. كورەيا ەلىندە ستۋدەنتتەرگە بەرىلەتىن مەملەكەتتىك گرانت سانى كوپ بولمايدى. گرانتقا الەۋمەتتىك جاعىنان ءالسىز وتباسىدان شىققان ستۋدەنتتەر جانە ەڭ جوعارى ءبىلىم كورسەتكىشىنە يە ساناۋلى جاستار عانا يە بولا الادى. ستۋدەنتتەردىڭ كوپشىلىگى اقىلى تۇردە ءبىلىم الادى, كوبىنە ساباقتان بوس ۋاقىتتا جۇمىس ىستەيدى. الماس تا ءبىلىم الىپ, ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جاستىڭ ءبىرى. اكادەميالىق ءبىلىم الماسۋ باعدارلاماسى بويىنشا قازاقستاندا بولعان. ءبىتىرۋ كۋرسىندا ەكى زەرتتەۋ جۇمىسى بەرىلەتىن بولسا, سونىڭ ءبىرى ورتالىق ازيا ەلدەرىنە قاتىستى بولادى. الماس زەرتتەۋ جۇمىسىن تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ شىعۋ تاريحىنداعى كوك بورىگە قاتىستى اڭىزدار بويىنشا العان ەكەن.
– الماس قازاق تىلىندە ءتۇسىنىپ, سويلەي بىلەدى. كوك ءبورى تاقىرىبىنا ءبىراز اڭگىمەلەستىك. قازاقتىڭ ميف-اڭىزدارىنداعى كوك ءبورى, توتەمدىك ۇعىمعا قاتىستى زەرتتەۋلەرگە بايلانىستى دا سۇراقتارى كوپ ەكەن. ول: «مەن زەرتتەپ جۇرگەن تاقىرىپتاعى عىلىمي ەڭبەكتەر ينتەرنەت سايتتاردا تىم از, بۇل جونىندەگى كىتاپتاردىڭ كوبى قازاقستاندىق كىتاپحانالاردا قاعاز كۇيىندە جاتىر», دەپ وكىنەدى, – دەيدى ر.بەكجانقىزى. وسىعان قاراپ ەلىمىزدە قولعا الىنعان «تسيفرلى قازاقستان» جوباسىنىڭ قاي سالادا دا ماڭىزدى ەكەنىن باعامداۋعا بولادى.
بەرىك – سانگحو
ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ دوكتورانتى و.سانگحونىڭ ديسسەرتاتسيا تاقىرىبى قازاقستانداعى قالالاردىڭ دامۋ تاريحىن, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى كەزەڭدەگى الەۋمەتتىك جاعدايىن, ەكونوميكاسىن, مادەنيەتىن, تىلدىك ساياساتىن قامتۋعا ارنالعان. قازاقشا ەسىمى – بەرىك. ول قازاقستاندا ءبىلىم الىپ, ءبىزدىڭ ەلدىڭ ءبىراز قالاسىن ارالاعان ەكەن.
«سانگحونىڭ قازاق ەلىنە, تىلىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى مەن قۇرمەتى وتە جوعارى. قازاق ءتىلىن مەڭگەرىپ العان. «قازاقستان – مەنىڭ ەكىنشى وتانىمداي» دەيدى ءوزى. جاس عالىم ورتالىق ازيا, قازاقستان تۋرالى عىلىمي ەڭبەكتەر جازىپ, ەكى ەل اراسىنداعى حالىقارالىق عىلىمي بايلانىستى نىعايتۋعا تالپىنىپ ءجۇر» دەيدى ريزاشىلىقپەن ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز.
اياۋلىم – ان دجيحي
ان دجيحي ەسىمدى كورەي ستۋدەنتىمەن ريتا بەكجانقىزى سونگنام اۋدانىندا كەزدەسىپتى. وزىنە «اياۋلىم» دەگەن ادەمى ەسىم تاڭداپ العان ان دجيحي قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋدى 2015 جىلى باستاپتى. قازاقستاندا ءبىلىم العان. ءتىپتى ءتىلشى رەتىندە رەسپۋبليكالىق «ايقىن» گازەتىندە تاجىريبەدەن وتكەن, كورەياداعى پۋلگوكسا ۇلتتىق تاريحي ەسكەرتكىشى مەن تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن سالىستىرا تالداعان ماقالاسى گازەتكە جاريالانىپتى. «قازاقستاندا وقىعان كەزدە ءوزارا ورىسشا سويلەسەتىن قازاق جاستارىن كوپ كوردىم. قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ وڭاي بولمادى. الايدا بار تالپىنىسىممەن قازاق ءتىلىن مەڭگەردىم. قازاقشا ماقالام قازاق گازەتىنە شىققاندا قاتتى قۋاندىم. ودان كەيىن دە بىرنەشە ماقالا جازىپ, رەداكتسياعا جىبەرىپ ءجۇرمىن», دەيدى ەكەن اياۋلىم.
ءبىر سۇيسىنەرلىگى, ان دجيحي قازاق اقىن-جازۋشىلارىن جاقسى بىلەدى ەكەن. «ايقىندا» تاجىريبەدەن ءوتىپ جۇرگەندە تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆتىڭ «كەلىن» شىعارماسىن وقىپتى. «جاي وقىپ قويماي, مازمۇنىن جەتە ءتۇسىنىپ, شىعارما كەيىپكەرى توقتاس پەن نۇرشات اراسىنداعى جانە ەنە مەن كەلىن اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى, سونداعى قازاقى تاربيەنى ۇعىپ, شىعارمانىڭ كوتەرگەن تاقىرىبىن, جازۋشىنىڭ يدەياسىن ءدوپ باسىپ ايتىپ وتىر!» – دەپ ريزا بولادى ريتا بەكجانقىزى.
نۇراي – چوي ەنسون
چوي ەنسوننىڭ قازاقشا ەسىمى نۇراي. ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اسسيستەنت قىزمەتكەرى. نۇراي ورتالىق ازيا ەلدەرى تۋرالى ماڭىزدى اقپاراتتاردى كورەي تىلىنە اۋدارىپ, ينستيتۋت سايتىنا جاريالاپ وتىرادى ەكەن. عىلىمي باعىتتا قازاقشا-كورەيشە سوزدىك قۇراستىرىپ ءجۇر ەكەن.
ريتا بەكجانقىزى وڭتۇستىككورەيالىق «قازاق» نۇرايدان «قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە نە تۇرتكى بولدى؟» دەپ سۇراعان ەكەن. سويتسە بىردە جاڭالىقتان كورەي دارىگەرىنىڭ قازاق بالاسىنا وتا جاسايتىنىن, بىراق ول بالانى كورەياعا اكەلگەندە, قازاقشا بىلەتىن اۋدارماشى تابىلماي, قيىندىق تۋعانىن ەستىپتى. «قازاقشا بىلگەنىمدە مەن دە كومەكتەسەر ەدىم-اۋ!» دەپ ارمانداعان چوي ەنسون حانكۋك ۋنيۆەرسيتەتىنە كەلىپ, ورتالىق ازيانى تانۋ ماماندىعىنا وقۋعا تۇسەدى. پروفەسسور ءاليا قۇرىشجانوۆادان ساباق الىپ, قازاق ءتىلىن جوعارى دەڭگەيدە مەڭگەرىپ شىعادى. جوعارى دەڭگەيدە مەڭگەرگەنى ەمەس پە, وتكەن جازدا استانادا ەكسپو حالىقارالىق كورمەسىندە قىزمەت ەتىپتى! كورەي پاۆيلونىندا قازاقشا سايراعان كورەي قىزى تالايعا ۇلگى بولعان, كوپتى تاڭعالدىرعان.
– ءوز باسىم نۇرايدىڭ ەكسپو-عا دايىندىق كەزىندە سىناقتان قالاي وتكەنىن ەستىپ تاڭعالدىم, – دەيدى كەيىپكەرىمىز. چوي ەنسون سىناق تاپسىرمالارى قازاق تىلىندە بولۋىن تالاپ ەتىپ, ورىس تىلىندە ەمتيحان تاپسىرۋدان باس تارتقان. ءسويتىپ جالعىز ءوزى قازاق تىلىندە ەمتيحان قابىلداتقىزعان قايسار قىز ەكەن. «قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى كەلگەندە, ءدال قاسىندا تۇرىپ, كورەي پاۆيلونىن تانىستىرۋ قۇرمەتىنە يە بولدىم. بۇل قازاق ءتىلىن بىلگەنىمنىڭ ارقاسى. ول كۇن – مەن ءۇشىن ەرەكشە تاريحي ءساتتىڭ ءبىرى» دەپ ماقتانادى ەكەن نۇراي.
* * *
وڭتۇستىك كورەيادا ەكى اپتاداي بولىپ, قازاق ءتىلىن مەڭگەرەم دەگەن كورەي جاستارىنا بىلگەنىن ۇيرەتىپ, ءوز تاجىريبەسىن دە تولىقتىرىپ قايتقان ريتا سۇلتانعاليەۆا وسى ۋاقىت ىشىندە ءوزى دە قازاق مادەنيەتى مەن ءداستۇرىن بارىنشا جارنامالاپ كەلىپتى. جۇرگەن جەرىندە ۇلتتىق ورنەكتى كيىم كيىپ, ونىڭ ءمان-ماعىناسىن تۇسىندىرە ءجۇرىپتى. «ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن قاشىقتا جاتسا دا قوس ەلدىڭ, قوس ۇلتتىڭ ءبىر-بىرىنە قۇرمەتى, دوستىق بايلانىسى وسىنداي نارسەلەردەن قۇرالادى» دەيدى جاس عالىم.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ورال