التىننىڭ «التىن ءداۋىرى» اياقتالىپ كەلە مە؟

الەم ەلدەرىنىڭ ۇلەسى

التىن نارىعىنداعى قىرى مەن سىرىن ساناپ بىتپەيتىن ما­سەلەلەردى ەكونوميكا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور راحمان الشان ۇلىنان سۇراپ بىلگەن ەدىك. 

– بىرنەشە جىلدىڭ كو­لە­مىندە دۇنيەجۇزىلىك ەكونو­ميكانىڭ دامۋ قارقىنى ايتار­لىقتاي ارتىپ, جالپى ءوسىمنىڭ كولەمى 241 ترلن دوللاردان استى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن وندىرىلگەن جانە جينالعان التىن – 188,1 مىڭ توننا, قۇنى 8-9 ترلن دوللاردى قۇرايدى. ەسكەرەتىنى, گەولوگيالىق التىن كورى 45-50 مىڭ توننانى كۇرايدى. ال جەر قويناۋىنداعى ءالى الىن­باعان سارى التىننىڭ ۇلەسى الەم ەلدەرى بويىنشا مىناداي: اۋستراليادا − 7 جارىم مىڭ تون­نا, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋب­ليكاسىندا − 6 مىڭ توننا, رەسەيدە − 5 مىڭ توننا, چيليدە − 3 جارىم مىڭ توننا, اقش پەن يندونەزيادا − 3 مىڭ توننا, برازيليادا − 2 جارىم مىڭ توننا, پەرۋ مەن قىتايدا − 2 مىڭ تونناعا جۋىق, وزبەكستاندا − 1,7 مىڭ توننا بولسا, بۇل كورسەتكىش مەكسيكادا 1,4 مىڭ توننانى قۇراپ وتىر.

وسىدان ەكى جىل بۇرىن الەم بو­يىنشا ءوندىرىس 3222 توننا بولسا, نارىقتاعى التىننىڭ ءبىر تونناسى − 34 ملن دوللار مولشەرىندە, جىلدىق ەسەپتە التىننان تۇسكەن قاراجات − 109,5 ملرد دوللار. وسى ۋاقىت ارالىعىندا دۇنيەجۇزىلىك جالپى ءونىم 75 ترلن دوللاردان اسىپ جىعىلادى. قازىرگى جاعدايدا دا, نارىقتىڭ بۇل ءتۇرى جىلدان جىلعا ەسەلەنىپ ارتىپ كەلەدى. بۇل پروتسەسس وسىلاي قارقىن الا بەرسە, التىن ءوندىرۋشى كاسىپ­ورىندار ءۇشىن شيكىزات تەك 15-25 جىلعا جەتەدى. ءوز كەزە­گىندە التىن ءوندىرۋ ازايعان سا­يىن, ونىڭ دۇنيەجۇزىلىك ايىر­باس قاتىناستارى كەزىندە اتقاراتىن قىزمەتى باسەڭدەپ, اقشا رە­تىن­دەگى قولدانىستان اجىراي باس­تايدى, – دەدى ساراپشى. 

عالىمنىڭ ايتۋىنشا, التىننىڭ «التىن ءداۋىرى» جاڭا سيپاتتا قارقىن الا باس­تادى. تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ءسال شەگىنىس جاساساق, ءىى جاھاندىق سوعىس كەزىندە اقش-تىڭ التىن قورى 20,2 مىڭ تونناعا جەتىپ, برەتتون-ۆۋد ۆاليۋتالىق جۇيەسى كەزىندە اقش دوللاردى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن التىندى كەڭىنەن قولدانىسقا ەن­گىز­دى. بىرتە-بىرتە امەريكالىق دول­لار­دىڭ قۇنى التىنمەن باعالانا باس­تادى. الەمدىك ۆاليۋتا جۇيەسىنىڭ كوك قاعاز­بەن ولشەنۋى جەر جاھانداعى التىن قورىنىڭ 70 پايىزىن اقش-تىڭ يەلەنىپ وتىرعاندىعىمەن بايلانىستى. بىراق ۋاقىت التىن ارقىلى كوتەرىلگەن دوللاردىڭ قۋاتىنىڭ ماڭگىلىك ەمەستىگىن كورسەتىپ وتىر. اقش-تىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى ونىڭ الەمدىك ءىجو-گە ىقپالى جىل وتە باسەڭدەي باستادى. ەندىگى تىز­گىن­دى يندۋسترياسى جاڭا سەرپىن العان جاپونيا, ەۋروپا ەلدەرى, كورەيا قولعا الىپ, اتالعان ەلدەردەگى ۆاليۋتانىڭ قول­­دانىس اياسى كەڭەيە ءتۇستى. ايتا كەتەرلىگى, 1976-1978 جىلدارى وتكەن ياماي­كا كەلى­سىمى بويىنشا سىرتقى ساۋدادا ۆاليۋ­­تا­­نىڭ ورتاق اينالىمدا بولۋى ءۇشىن ول باسەكە­گە قابىلەتتى بولۋى ءتيىس ەدى. ونى انىقتاۋ ءۇشىن وزگەرمەلى كۋرس ەن­گىزىلدى. ءسويتىپ نارىق الاڭىنىڭ ويىنشىسى تەك دوللار عانا بولىپ قال­ماي, وزگە دە ۆاليۋتالارعا مۇمكىندىك بەرىلدى. ال التىن قانداي زامان تۋسا دا ءوز باس­تاپقى باعالى قالپىنان تايعان ەمەس. سارى مەتالل قارجىلىق سيپاتتان اجىراعانىمەن تاۋار رەتىندە ۇزدىكسىز سۇرانىستا بولدى. دامىعان ەلدەردەگى ورتالىق بانكتەر التىننىڭ كوپ بولىگىن نارىقتاعى ساۋدادان تومەن باعاعا ساتىپ الىپ, ورايى كەلگەندە ۇتىمدى ساتۋمەن اينالىسىپ كەلدى. 2016 جىلى الەمدەگى التىننىڭ 50 پايىزى زەرگەرلىك بۇيىمدار كۇيىندە ساقتالىپ, 18 پايىزى جەكە ينۆەستورلارعا تيەسىلى بولسا, 18 پايىزى مەملەكەتتىك رەزەرۆتەردە ساقتالىپ, 12 پايىزى ونەركاسىپتىك بۇيىمداردا, قالعان 2 پايىزى باسقا دا ماقساتتا قولدانىلعان. 

دۇنيەجۇزىلىك التىن كەڭەسىنىڭ 2017 جىلعى ەسەبى بويىنشا الەم ەلدەرىنىڭ التىن رەزەرۆتەرى مەن ۇلتتىق رەزەرۆتەگى التىننىڭ ۇلەسى مىناداي بولدى: اقش – 8133,5 (75,2 پايىز), گەرمانيا – 3377,3 (69,7 پايىز), حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى – 2814, يتاليا – 2451,8 (67,5 پايىز), فرانتسيا – 2435,9 (65,8 پايىز), قىتاي – 1842,6 (2,4 پايىز), رەسەي – 1687,3 (17,1 پايىز), شۆەيتساريا −1040 (5,8 پايىز), جاپونيا – 765,2 (2,5 پايىز), قازاقستان – 270,9 توننا (36,7 پايىز).

جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە جاپونيادان وزگە دامىعان ەلدەردە التىن قورى ازايىپ, كەرىسىنشە دامۋشى مەملەكەتتەردە ءوسىم ارتقان. التىننىڭ دۇنيەجۇزىلىك قورى 1970-2017 جىلدار ارالىعىندا 3,1 مىڭ تونناعا ازايىپ وتىر. جىل باسىندا WGC ورتالىق بانك­تەردىڭ وتكەن جىلعى قورىتىندى ەسەبى­نەن 2016 جىلى 389,8 توننا التىن ساتىپ الىنسا, وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 371,4 تونناعا دەيىن تومەندەگەندىگىن كورۋگە بولادى. كەزىندە قولداعى بار ال­تىن­نىڭ قادىرىن تۇسىنە بەرمەگەن ەلدەر ونىڭ تاپشىلىعىن سەزىنگەن كەز­دە باعالاپ, ءوز ۇلەسىن مەنشىكتەپ قالۋعا تىرىسىپ باعادى. ءوندىرىستىڭ تومەندەپ, التىننىڭ الەمدىك قورداعى ۇلەسى كەمىگەن سوڭعى ءجۇز جىلدىقتا ۆاليۋتا جۇيەسىنەن التىن ىعىسىپ, ايىرباس قاتىناستارى كەزىندەگى «زاڭدى» قىزمەتىنەن بوساۋعا مۇددەلى كۇيدە. وعان دالەل, قارجى, ساۋدا, ەكونوميكالىق قاتىناستار قالىپتاسقان دۇنيەجۇزىلىك ۆاليۋتا جۇيەسىنىڭ دامۋىنداعى بەس قەزەڭ: پاريجدىك ۆاليۋتا جۇيەسى (1821-1867 جج), برەتتون-ۆۋدتىك ۆاليۋتا جۇيەسى (1944 ج), يامايكالىق ۆاليۋتا جۇيەسى (1976-1978 جج) جانە ەۋروپالىق جۇيە. 

«التىن شىققان جەردى بەلدەن قازعان» قىتاي

تاياۋدا اقش-تىڭ گەولوگيالىق قىزمەتى (USGS) وتكەن جىلداعى التىن وندىرىسىندە كوشباسشى اتانعان ەلدەردىڭ ءتىزىمىن انىقتادى. قۇنى باعالى مەتالدى باستى قازبا بايلىعى ساناعان وڭتۇستىك افريكا وسىدان 11 جىل بۇرىن ءوندىرىس كولەمىن جىلىنا 270 تونناعا دەيىن ارتتىرىپ كەلگەن. ءتىپتى 1970 جىلى رەكوردتىق كورسەتكىش ورناپ, ءبىر ايدا 1 مىڭ توننا التىن الىپتى. بىراق سوڭعى جىلدارى وڭتۇستىك افريكاداعى ءوندىرىس تۇرالاپ, الەم بويىنشا اتالعان سالادا 7-ورىنعا ءتۇسىپ قالدى. دەسە دە, ءالى وڭ­دەل­مەگەن التىن بۇل وڭىردە 6000 توننانى قۇرايتىندىعى انىقتالعان. جالپى, ستا­تيستيكادا اۋستراليا 7 500 توننا وڭدەل­مەگەن التىنمەن ءبىرىنشى, وڭتۇستىك افريكا ەكىنشى ورىندا. USGS كەلتىرگەن اقپاراتتا الەمدىك التىن ءوندىرىسىنىڭ قار­قىنى باياۋلاماسا, قالعان قور 17 جىلعا عانا جەتەتىندىگى ايتىلىپ وتىر. 

دۇنيەجۇزىلىك التىن كەڭەسىنىڭ (World Gold Council) مالىمەتىنە سۇيەنسەك, 2008 جىلدان بەرى الەمدىك التىن قورى جىل سايىن ارتىپ كەلگەن ەدى. الايدا وتكەن جىلى بۇل ءوسىم باسەڭدەدى. ماسەلەن, ەڭ ءىرى التىن ءوندىرۋشى ەلدىڭ ءبىرى قىتايدىڭ ءوندىرىسى وتكەن جىلى 9 پايىزعا ازاي­عان. Financial Times مالىمدەۋىنشە, قىتاي­دا التىن ءوندىرۋ 1980 جىلدان بەرى ەكىنشى رەت تومەندەپ وتىر. الەمدەگى التىن ءوندىرىسىنىڭ شامامەن 15 پايىزى قىتايدىڭ ۇلەسىندە. وسىدان ەكى جىل بۇرىن قىتايلىق بيلىك التىن ءوندىرۋ سالاسىنا شەكتەۋ ەنگىزىپ, بىرقاتار شاعىن التىن كەنىشتەرىن جاۋىپ تاستادى. سوعان قاراماستان, 2017 جىلى 440 توننا باعالى مەتالل وندىرگەن قىتاي جىلدىق ەسەپتە وزگەلەردەن كوش ىلگەرى ەكەندىگىن كورسەتتى. ەشبىر مەملەكەتتە جوق «التىن اسكەردى» دە اسپاناستى ەلى قۇرىپ وتىر. بۇل اسكەر ساياسي ماقساتتا ەمەس, التىن كەندەرىن ىزدەستىرۋ, گەولوگيالىق بارلاۋ جاساۋ نەگىزىندە قۇرىلعان. 

التىن وندىرىسىندەگى قىتايدان كەيىن­گى ەكىنشى ورىندا اۋستراليا تۇر. بۇل ەل بىلتىرعى كورسەتكىشىن 3,45 پا­يىز­عا ارتتىرىپ, 300 توننا سارى التىن وندىرگەن. التىن قازۋدى باستى تابىس كوزىنە اينالدىرىپ ۇلگەرگەن ەل ءۇشىن باعا­لى مەتالل ەل ەكونوميكاسىنان بولەك, حالىقتىڭ قولىن ىسكە ءىلىندىرىپ, اۋزىن اسقا جارىتىپ وتىر. اتالعان سالا­داعى ءمۇيىزى قاراعايداي كومپانيا­لار جۇمىسشى ىزدەپ اۋرە بولماي, جەرگىلىكتى حالىقتى ىسكە جۇمىلدىرعان. ەڭ ءىرى اففي­ناج­دالعان باعالى مەتالدى عانا شىعا­را­تىن زاۋىت جۇمىسىنا قاراپ اۋسترا­ليا­ التىننىڭ ەڭ ساپالى ءتۇرىن ءوندىرۋدى جولعا قويعانىن بايقاۋعا بولادى. 

قۇندى مەتالدىڭ قاسيەتىن تۇسىرمەي­تىن رەسەي بۇل جولى دا ۇزدىك ۇشتىكتىڭ قاتارىندا. وتكەن جىلى اتالعان ەلدىڭ 50-گە جۋىق كەن ورىندارىن دا, ونىڭ ىشىندە كراسنويار مەن التاي ولكەسىنەن 255 توننا باعالى مەتالل وڭدەلگەن. سوڭعى ۋاقىتتا الەمدىك نارىقتا التىننىڭ مايدالانعان ۇساق ءتۇرى ءوندىرىستى اسا قاجەت ەتپەگەندىكتەن ءوندىرۋ ءىسى باياۋلاعان. تەك رەسەي بۇل باعىتتا العان بەتىنەن تايماي, كوشباسشى اتانىپ وتىر.

دۇنيەجۇزىلىك التىن كەڭەسى (World Gold Council) بيىلعى جىلداعى باعالى مەتالل نارىعىنىڭ جاي-كۇيىن, جاھاندىق ەكونوميكاداعى ۇدەرىستەردى ساراپتان وتكىزىپ, الەمدىك داعدارىس ەكى وكپەدەن قىسقان 10 جىلعا جۋىق ارالىقتا ساۋدا-ساتتىقتىڭ تۇرالاپ قالعاندىعىن, بىراق قايتادان قالىپقا كەلە باستاعاندىعىن حابارلايدى. اسىرەسە قىتاي, ءۇندىستان سياقتى التىننىڭ سۇرانىسىن وتەپ وتىر­عان ەلدەردە زەرگەرلىك بۇيىمدار, قۇيما­لار مەن مونەتالار جاساۋ جولعا قويى­لىپ, ينۆەس­تيتسيانى دا باعالى مەتال­دىڭ وسى تۇرىنە ساقتاۋعا باسىمدىق بە­رىل­گ­ەن. وتكەن جىلى ۇندىستاندىقتار 727 تون­­ناعا التىن يمپورتتاپ, ودان ەكس­پورت­قا بۇيىمدار شىعارىپ, 889,59 ملن دوللار پايدا تاپقان. اقشا جاساۋ­دىڭ جولىن بىلەتىن ۇندىستاندىقتار مۇنى تابىستىڭ كوزىنە اينالدىرعان. بىلتىرعى قاڭتار-اق­پان ايىندا شۆەيتساريانىڭ كەدەندىك قىز­مەتى ۇندىس­تانعا 27,77 توننا التىن جونەل­تىل­گەنىن انىقتاعان. سىرتتان 606 ملن اقش دوللارىنا سارى التىن ساتىپ الىنىپ, ودان جاسالعان اشەكەي بۇيىمداردى وزگە مەملەكەتتەرگە ساتىپ, ەكى ەسە پايدا كىرگىزگەن. 

قازاقستانداعى باعالى مەتالدار – 303 توننا

دۇنيەجۇزىلىك التىن كەڭەسىنىڭ (World Gold Council) 2018 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا كەلتىرگەن مالىمەتى بويىنشا, قازاقستاندا باعالى مەتالداردىڭ (التىن, كۇمىس, پلاتينا) التىن ۆاليۋتا قورىن­داعى ۇلەسى 303 توننادان اسقان. بۇل ەلى­مىزدىڭ بارلىق حالىقارالىق قورى­نىڭ 41,3 پايىزىن قۇرايدى. بۇگىنگى تاڭدا باعالى مەتالدار قورىنىڭ قولەمى بويىنشا 100 ەلدىڭ ىشىندە قازاقستان 18-ورىنعا تابان تىرەگەن. 

ەكونوميست, عالىم راحمان الشان­ ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك رەزەرۆتە قازاقستان التىن ايىرباستاۋ بويىنشا 40-ورىندا تۇر. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىندا تىركەلگەن مالىمەتتە وسىنداي دەرەك كورسەتىلگەن. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق بانكىندە 40 توننادان استام التىن اينالىمدا بولعان. ال التىننىڭ بەكىتىلگەن كولەمى 1,3 ملن ۋنتسيا شاماسىندا (ۇشتىك ۋنتسيا = 31,1035 گرامم) نەمەسە 41,8 توننا كولەمىندە ساقتالۋى ەلدەگى التىن ۆاليۋتا رەزەرۆتەرىنىڭ ۇنەمى وسۋىمەن بايلانىستى, دەيدى عالىم. 

ساراپشىدان وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى قازاقستان الەۋەتىنىڭ قانداي ەكەندىگىن سۇراپ بىلدىك. 

– مەملەكەتتىك بالانس بويىنشا قازاق­ستاندا 293 التىن قورى ساقتالعان وبەكتى بار. ولاردىڭ ىشىندە 235-ءى بايىرعى, 48-ءى شاشىراڭقى ورنالاسقان كەن ورىندارى, 10-ى تەحنوگەندىك مينەرالدى تۇزىلىمدەر. تۇتاستاي العانداعى التىن قوردىڭ جارتىسىنا جۋىعى 8 ءىرى كەن ورىندارىندا ورنالاسقان. ولار: ۆاسيلكوۆ­سكي كەن ورنى − 335-360 توننا, باقىرشاق كەن ورنى − 257-277 توننا, ميزەك كەن ورنى − 65 توننا, سۋزدال, اقباقاي كەن ورىندارى− 63 توننا, بەستوبە, جولىمبەت, بولشەۆيك − 30 توننا – جوسپارلانعانى 100 توننا, قۇسمۇرىن − 24 توننا, دەدى ساراپشى.

– ۇلتتىق بانك ەلىمىزدە وندىرىلگەن التىندى بىرنەشە مەملەكەتكە ەكسپورتتاپ كەلەدى. سوڭعى ۋاقىتتا نەگىزگى ساتىپ الۋشى ەل − شۆەيتساريا. ەلدەگى التىنعا سۇرانىس ارت­قان سايىن ىشكى ءوندىرىس قارقىنى دا ەسە­لەنە تۇسكەن. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 12 مىڭ دانانى قۇرايتىن مەرەيتويلىق جا­نە ەسكەرتكىش مونەتالاردىڭ 6 سەرياسى شى­­عا­رىلعان. ىشكى ساۋدا نارىعىندا قۇنى باع­ا­لى مەتالدان ىدىس-اياق جانە وزگە دە بۇ­يىم­دار جاساۋ ۇلەسى ارتىپ, بۇل باعىتتا قازاق­ستان جاڭا سەرپىنمەن دامۋعا بەت الدى. 

بيىلعى باعاعا بولجام

بيىلعى جىلى قۇندى مەتالدىڭ باعا­سى قانداي مولشەردە ساقتالاتىنىن الەم­دىك ساراپشىلار ارقيلى پايىمدايدى. كانا­دالىق بانك التىن نارىعىندا اي­تار­لىقتاي ءوسىم بولمايتىندىعىن ەسكەر­تە وتىرىپ, ۋنتسياسى 1250-1275 دول­لار بولادى دەسە, گوللانديالىق ABN Amro بانكى الەمدىك ساۋدادا التىن ۋنتسياسى 1200-1250 مولشەرىندە ساۋدالانادى دەگەن پىكىر ايتقان. امەريكالىق Goldman Sachs بانك وسىعان دەيىن التىن باعاسى جىل باسىندا ۋنتسياسىنا − 1225 دوللار, جىل ورتاسىندا − 1200 دوللار, جىل سوڭىندا 1225 دوللار بولادى دەسە, تاياۋدا بولجامدارىن وزگەرتىپ, 1350 دوللار, 1375 دوللار جانە 1450 دوللار مولشەرىندە ساقتالادى دەپ شەشتى. Bank of America Merrill Lynch ساراپشىلارى دا التىننىڭ قۇنى 1326 دوللار بولادى دەگەن ويدا. التىن باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىن ولار جاھان­داعى ساۋدا نارىعىنىڭ ارتۋىمەن, دا­مىعان ەلدەر ۆاليۋتالارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى جوعارىلاۋىمەن بايلانىستىرىپ وتىر. باعالى مەتالل باعاسىنىڭ ارتۋىنا مۇناي نارىعى مەن الەمدىك ينفلياتسيانىڭ جوعارى دەڭگەيدە ساقتالۋى تىكەلەي ىقپال ەتىپ وتىر.

ەركەجان ايتقازى, «ەگەمەن قازاقستان»