ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير بوجكونىڭ توراعالىق ەتۋىمەن ۇكىمەت ساعاتى ءوتتى. وندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كوشى-قون باقىلاۋىنىڭ جاي-كۇيى جانە ونى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆ بايانداما جاساپ, دەپۋتاتتاردىڭ ەلىمىزدەگى كوشى-قوننىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى تۇرعىسىنداعى ساۋالدارىنا جاۋاپ بەردى.
الاڭداتار جاعدايلار از ەمەس
ۇكىمەت ساعاتىن اشقان ۆ.بوجكو كوشى-قون ماسەلەسىنە بايلانىستى قالىپتاسقان احۋالعا توقتالىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى بىلىكتى شەتەلدىك مامانداردىڭ ۋاقىتشا كەلىپ-كەتۋىنە, تۋريستەر اعىمىنىڭ ارتۋىنا, ورالمانداردىڭ كەلۋىنە, حالىقتىڭ قولايلى وڭىرلەرگە قونىستانۋىنا توسقاۋىل جوق. الايدا جاھاندىق جاعداياتتار مەن ىشكى تۇراقتىلىققا بايلانىستى تۋىندايتىن نازار اۋدارارلىق ماسەلەلەر جەتىپ-ارتىلادى. ونىڭ ىشىندە كەلگەن جەرىندە ب ۇلىك شىعارىپ, لاڭكەستىك جانە قىلمىستىق قاۋىپ توندىرەتىندەرگە, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شيەلەنىستىرىپ, تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ تۇرمىستىق مادەنيەتىنە نۇقسان كەلتىرۋشىلەرگە بوگەت بولۋ ماڭىزدى.
– ەلىمىزگە ميگرانتتار ساناتىندا لاڭكەستەردىڭ ەنىپ كەتۋ ىقتيمالدىلىعى الاڭداتۋشىلىق تۋعىزادى. بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, اتالعان ۇيىمنىڭ كونترتەرروريستىك باسقارماسىنىڭ جەتەكشىسى ۆلاديمير ۆورونكوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, 2017 جىلى الەمدە 11 مىڭ لاڭكەستىك وقيعا تىركەلگەن. بۇل كەساپات 100-دەن اسا ەلدى شارپىعان. وسىنىڭ سالدارىنان 25 مىڭداي ادام قازا تاۋىپ, 33 مىڭ ادام جارالانعان. ال ەكونوميكالىق شىعىن 90 ملرد دوللارعا جەتكەن. جەكەلەگەن مەملەكەتتەر مەن ارناۋلى قىزمەتتەردىڭ تەرروريستىك ۇيىمداردى قاناتىنىڭ استىنا الىپ, ولاردىڭ مۇشەلەرىن سيريادان شىعارىپ جاتقاندىعى تۋرالى دەرەكتەر دە الاڭداتپاي قويمايدى. ەندى ولار سيريادان شىعىپ قايدا بارادى؟ مەملەكەت باسشىسى دا بۇل جونىندە ەسكەرتىپ, جاھاندىق كوشى-قونعا قىراعىلىقپەن قاراۋدى تاپسىردى, – دەپ اتاپ ءوتتى ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.
ورالمان اتىن جامىلعاندار
ۇكىمەت ساعاتىندا بەلگىلى بولعانداي, اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ 49 ازاماتى ەلىمىزگە ورالمان-قازاق رەتىندە كەلىپ, قازاقستاننىڭ ازاماتتىعىن الۋعا تالپىنعان. ولاردىڭ بۇل ارەكەتىنە ۋاقىتىندا توسقاۋىل قويىلىپ, قازىر كۇدىكتىلەردىڭ قاشىپ-پىسقان بىرقاتارىنا ىزدەۋ جاريالانعان. سونىمەن قاتار اتالعان مەملەكەت پەن بانگلادەش ازاماتتارى قازاقستانعا قونىس اۋدارىپ, ەلىمىزدى ەۋروپاعا شىعۋدىڭ وڭاي جولى رەتىندە پايدالانۋعا تىرىسىپ كەلەدى. ال قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اشكەرەلەگەن 2 ترانسۇلتتىق قىلمىستىق توپ ەلىمىزدە تىركەلگەن 85 كومپانيا ارقىلى قىتاي ازاماتتارىن قازاقستانعا زاڭسىز كىرگىزۋمەن اينالىسقان. سالدارىنان مىڭداعان ميگرانت وسى جولدى تاڭداعان. كەيىن ولاردىڭ قىلمىستارى اشىلدى.
– سوڭعى ءۇش جىلداعى رەسمي ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, قازاقستانعا وسى ارالىقتا شەتەلدىڭ 5,6 ملن ازاماتى كەلگەن. ولاردىڭ 90 پايىزدان استامى تمد, اتاپ ايتقاندا, وزبەكستان, رەسەي, قىرعىزستان ازاماتتارى. سونداي-اق وزگە دە شەتەلدەردەن كەلگەن ميگرانتتاردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. ولاردىڭ كوبى قىتاي جانە تۇركيا ازاماتتارى, – دەپ اتاپ ءوتتى ق.قاسىموۆ.
جالپى, كوشى-قون – بەيجاي قاراۋعا بولمايتىن سالا. اسىرەسە زاڭسىز كوشى-قون ەسىرتكى بيزنەسى, ادام ساۋداسى, حالىقارالىق ەكسترەميزم جانە تەرروريزممەن بىتە قايناسىپ كەتۋى مۇمكىن. سونىڭ سالدارىنان كەز كەلگەن ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا وراسان زيان كەلەرى ءسوزسىز.
الايدا ىشكى ىستەر ءمينيسترى شەتەلدىكتەردىڭ كوپتەپ كەلۋى ەلدەگى كريمينالدىق جاعدايعا ايتارلىقتاي ىقپالىن تيگىزبەيتىندىگىن جەتكىزدى. سوڭعى بىرنەشە جىلدا ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا تىركەلگەن قىلمىستار بويىنشا شەتەلدىكتەردىڭ ۇلەس سالماعى 2,5 پايىزدىڭ دەڭگەيىندە ساقتالىپ تۇر. بۇل شەتەلدىكتەردىڭ دەنى ۇرلىق جانە ەسىرتكىگە قاتىستى قىلمىستار بويىنشا تۇتىلعان.
ساۋساق تاڭباسىن الۋ مىندەتتەلەدى
ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە 2021 جىلى داكتيلوسكوپيالىق جانە گەنومدىق تىركەۋ تۋرالى زاڭ قولدانىسقا ەنەدى. دەمەك شەتەلدىكتەردەن, ناقتىلاي ايتقاندا, ۋاقىتشا تۇرۋ ىقتيارحاتى مەن بوسقىن مارتەبەسىن الۋشىلاردان ساۋساق تاڭباسى الىنادى. وسى ارقىلى شەتەلدىكتەر تاراپىنان بولاتىن زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋعا جاڭا قادام جاسالىپ وتىر.
ق.قاسىموۆتىڭ بايانداۋىنشا, ەلىمىزدە ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ زاڭسىز كەلۋىنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ كەلەدى. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى بازارلار, ساۋدا ورىندارى مەن قۇرىلىس الاڭدارىن ءجيى تەكسەرىپ وتىرادى.
ماسەلەن قولدانىستاعى زاڭنامالارعا سايكەس زاڭسىز ميگرانتتار دا, ولاردى شاقىرۋشىلار دا جانە كوشى-قوندى ۇيىمداستىرۋشىلار دا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. ونىڭ ۇستىنە زاڭسىز ميگراتسيا قىلمىستىق تەرىس قىلىقتاردىڭ قاتارىنا ەنگىزىلىپ, ايىپتىلارعا 1000 اەك كولەمىندە ايىپپۇل سالۋ نەمەسە ەلدەن شىعارۋ جاۋاپكەرشىلىگى كوزدەلگەن.
ال 2015 جىلدان بەرى اكىمشىلىك كودەكسكە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە بايلانىستى ميگراتسيا ءتارتىبىن بۇزۋشىلار سول زاماتتا ەلدەن شىعارىلا باستاعان. ەلدەن قۋىلعاندار قازاقستانعا 5 جىلدان سوڭ عانا قايتىپ ورالا الادى.
ەلەكتروندى ءۇي كىتاپشاسى پايدا بولدى
كوشى-قون سالاسىنداعى تاعى ءبىر جاڭالىق ەل ازاماتتارىن تۇرعىلىقتى مەكەن-جايلارى بويىنشا تىركەۋگە قاتىستى بولىپ وتىر. ناقتىراق ايساق, ىشكى ىستەر, ادىلەت, اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىكتەرى بىرلەسە وتىرىپ ەلەكتروندى ءۇي كىتاپشاسىن جاساقتاپ شىعارعان. ق.قاسىموۆتىڭ بايانداۋىنشا, بۇل جاڭاشىلدىق ازاماتتاردىڭ كەلگەن جانە تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەۋ ءتارتىبىن وڭتايلاندىرۋ ارقىلى ىشكى كوشى-قوندى باقىلاۋدى ايتارلىقتاي كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرمەك.
– زاڭسىز كوشى-قونعا قارسى كۇرەستە استانا, الماتى سياقتى باسقا دا ءىرى قالالارداعى «سوزىلمالى پاتەرلەر» ماسەلەسىن شەشۋگە ەلەكتروندى ءۇي كىتاپشاسىنىڭ پايداسى زور بولماق. ەلىمىزدە پاتەرىندە تۇرىپ جاتقان ادامداردى تىركەمەگەن ءۇي يەلەرىنە جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلگەنى بەلگىلى. ال جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارعاندارعا كولەمدى ايىپپۇلدار قاراستىرىلعان. سونىڭ ناتيجەسىندە تۇرعىنداردىڭ قونىستانۋىنىڭ ناقتى كورىنىسى ايقىندالدى, – دەدى ىشكى ىستەر ءمينيسترى.
جاڭا ەلەكتروندى ءۇي كىتاپشاسى ەلىمىزدە جىل سوڭىنا دەيىن تولىق قولدانىسقا ەنگىزىلەدى. ەڭ باستىسى, ازاماتتار بۇل كىتاپشا ءۇشىن مۇلدەم شىعىندالمايدى. تەگىن بەرىلەتىن كىتاپشاداعى تىركەلگەن تۇرعىنداردىڭ مالىمەتى جوعارىدا ايتىلعان «سوزىلمالى پاتەرلەر» ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋى ءتيىس. ماسەلەن ءبىر پاتەردە تىركەلۋشىلەر سانى ارتقان جاعدايدا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى نازار اۋدارىپ, تىركەلگەندەردىڭ ناقتى تۇراعىن تەكسەرۋگە مۇمكىندىك الادى.
الايدا ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى كەزدەرى ۋاقىتشا تىركەۋدى ايتپاعاننىڭ وزىندە, تۇرعىلىقتى جەرىندە تىركەۋسىز جۇرگەن ازاماتتار كوپتەپ انىقتالعان. ال زاڭنىڭ تالاپتارى بويىنشا ۋاقىتشا تىركەۋگە تۇرعاندار سانى 14 ەسەگە وسكەن. اتاپ ايتقاندا, وندايلار 75 مىڭنان 1 ميلليونعا جەتكەن.
جالپى حالىقتىڭ قونىستانۋىنىڭ شىنايى دەرەكتەرى ەلدى مەكەندەردى دامىتۋدى جوسپارلاۋ, جولاۋشىلار تاسىمالىن ۇيىمداستىرۋ, الەۋمەتتىك نىساندار سالۋ مەن باسقا دا قىزمەت تۇرلەرىن ۇيىمداستىرۋدا ناقتى جوسپارلار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قوسارلانعان ازاماتتىعى بار 600 ادام انىقتالدى
ءماجىلىستىڭ زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرلان ءابدىروۆتىڭ قوسىمشا بايانداماسىندا كوشى-قون سالاسىندا ءالى دە تارتىپكە كەلتىرىلۋى ءتيىس ماسەلەلەر اتالدى. ماسەلەن سوڭعى ءۇش جىلدا شەتەلدىكتەرگە قاتىستى 3 506 قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. 2,5 مىڭنان استام شەتەلدىكتىڭ ءوزى قىلمىستىڭ قۇربانىنا اينالعان.
– بۇدان كوشى-قون قىزمەتى تاراپىنان باقىلاۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى انىق كورىنىپ تۇر, – دەدى نۇرلان ءابدىروۆ.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى قوسارلانعان ازاماتتىعى بار 600-گە جۋىق ادام انىقتالعان. ول ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىنا قايشى مۇنداي ارەكەتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ ازاماتتاردىڭ وزگە ەلدىڭ ازاماتتىعىن الۋى ماسەلەسى بويىنشا قۇزىرلى ورگاندار شەتەلدىك ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرمەن تۇراقتى بايلانىس ورناتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
ن.ءابدىروۆ سوت شەشىمىمەن ەل اۋماعىنان شىعارىلۋى ءتيىس ازاماتتاردىڭ ءبىرسىپىراسى ەلىمىزدەن شىقپاي قالىپ وتىرعاندىعىن دا جەتكىزدى. ماسەلەن باس پروكۋراتۋرانىڭ مالىمەتتەرىنە سىلتەمە جاساعان دەپۋتات وتكەن جىلى 628 تۇلعانى ەل اۋماعىنان شىعارۋ تۋرالى ۇكىم بولعانىمەن, 62 ادام قازاقستاندا قالىپ قويعان. ويتكەنى جازانى ورىنداۋ تالابى وزگەرىپ, كىنالىلەر ايىپپۇل تولەۋمەن قۇتىلىپ كەتكەنگە ۇقسايدى.
كوميتەت توراعاسى, سونىمەن قاتار كوشى-قون پوليتسياسىنىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرىندە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان جۇمىستاردىڭ كۇشەيتىلۋى كەرەك ەكەندىگىن جەتكىزدى. ونىڭ ىشىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ءوزارا بىرلەسىپ, زاڭسىزدىقتارمەن تالداۋ ارقىلى كۇرەسۋگە ماڭىز بەرۋى كەرەكتىگىنە توقتالدى.
جالپى ءماجىلىس دەپۋتاتتارى تالقىلانعان ماسەلەلەرگە بايلانىستى وزگە دە ساۋالدارى مەن ۇسىنىستارىن ايتتى.
سەرىك ابدىبەك, «ەگەمەن قازاقستان»