يسلام – حالىقتىق ءدىن

– ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ جونىندەگى ماقالاسى ءبىزدى دە جۇدىرىقتاي جۇمىلدىرا ءتۇستى. بۇگىنىمىزدى ءبىلىپ قانا قويماي, وتكەنىمىزدى تانۋعا داڭعىل جول اشتى. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ول ماقالامەن تانىسىپ قانا قويماي, يماندى ءىستىڭ ۇيىتقىسى بولۋعا كۇش سالىپ وتىر. كوپ ۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ باسىن بىرىكتىرۋ ماقساتىندا تاۋەل­سىز­دىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ پرەزيدەنت ءار­تۇرلى ەلدىك ينستيتۋتتار اشىپ, وعان ءبارى­مىز­دى توپتاستىردى. سولاردىڭ ىشىندە ءبىر ءۇي­دىڭ بالاسىنداي, ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي ۇيىمشىلدىقپەن ەلدىككە قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دەر ەدىم. ەلىمىزدە قانداي دا ءبىر ماڭىزدى وقيعا بولسا, قول ۇستاسىپ, دوستاسىپ شىعا كە­لەمىز. بۇل ىسكە قاسيەتتى ءدىنىمىزدىڭ دە قو­سىپ وتىرعان ۇلەسى بارشىلىق. اقيقاتىنا كەل­سەك, يماندىلىققا باستايتىن ءدىن – ۇلت پەن ۇلىستى قالىپتاستىرۋدا الەۋەتى بار مىق­تى ۇستانىم ەكەنى راس. اللانىڭ اق جو­لى ادالدىققا, ادامدىققا جەتەلەيدى. جات اعىمدارعا ۇرىنباي جاقسى جاققا قاراي وزگە­رۋ­دى يسلام ءدىنى ءبىرىنشى كەزەككە قويعان. ءار ۇلت­تىڭ ادامى ءوز سالت-ءداستۇرىن, مادەنيەتىن دا­مىتۋعا ەشقانداي توسقاۋىل قويمايدى. ويتكەنى ءتىل, ءدىن, مادەنيەت ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىسقان. ال ءدىننىڭ ورتالىعى مەشىت دەسەك, مەشىت رۋحانياتتىڭ بارلىق وزىعىن جيناپ, توزىعىنىڭ كەمشىلىگىن كورسەتىپ وتىرادى.

ءدىننىڭ شىن مانىندەگى باعىتىن بىلگەن جاماعات ەشۋاقىتتا اداسپايدى. يسلام ءدىنىنىڭ قازاق دالاسىنا كەلگەنىنە دە ون ەكى عاسىردان استى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇل دىنگە دەگەن قۇرمەت ارتىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگىنىڭ جۇمىس ىستەپ جاتۋى سوزىمە مىسال بولا الادى. مينيسترلىك قاسيەتتى ءدىنىمىزدىڭ وتانىمىزدا ساۋاتتى جۇرگىزىلۋىن, ادال نيەتتىڭ ورىندالۋىن, كەيبىر تەرىس پيعىلداردىڭ ءىس-ارەكەتىنە زاڭدىق تۇرعىدان توسقاۋىل قويۋدى قامتاماسىز ەتۋدە. وسى ارادا مىنا ءبىر ويدى دا ورتاعا سالا كەتسەم دەيمىن. ەۋروپا حالقىنا, بۇكىل اراب الەمىنە اتى ءماشھۇر عۇلاما عالىمدار تۋرالى تەرەڭنەن اڭگىمە قوزعاپ, ولاردىڭ ءومىر جولىن زەرتتەپ, زەردەدەن وتكىزسەك ەش ارتىقتىعى جوق. سول ۇلى عۇلامالار قاي ەلدەن, قاي جەردەن ەكەندىگىن ناقتىلاپ, ولاردىڭ ەرەكشە بولمىسىن, عىلىم-بىلىمگە قوسقان ۇلەسىن, ەڭبەكتەرىن كورسەتىپ وتىرساق, ورتالىق ازيا جۇرتىنىڭ دا ءدىن سالاسىندا الىپتارى بولعانىن دايەكتەر ەدىك. ەگەر ءبىز بۇل جۇمىستى ءدال قازىر قولعا الماساق, كەيىنگى جاس ولاردى مۇلدە بىلمەي قالا ما دەگەن قاۋپىم بار. ءبىزدىڭ مينيسترلىك وسىنى قولعا الىپ ءدىن سالاسىندا مىقتىلاردىڭ بولعانىن جان-جاقتى زەرتتەيتىن ينستيتۋت اشىپ, سوندا اتا تاريحىمىزبەن قاتار, يسلام تاريحىن زەردەلەپ, ءوزىمىزدىڭ عۇلامالار ءىلىمىن بۇكىل دۇنيەگە تانىتساق ۇتىلمايمىز. ءوز عۇلامالارىمىز, عالىمدارىمىز جارقىراپ شىعىپ جاتسا, ۇلت تاريحى ءۇشىن ابىروي بولارى اقيقات. ارينە بۇعان قارجى كەرەكتىگى بەلگىلى. دەگەنمەن ۇلت تاريحى ءۇشىن قاجەت ىسكە قارجى تابىلار دەگەن ۇمىتتەمىن.

– جالپى, بۇگىنگى كۇنى ءدىن سالاسىنداعى جۇمىستار جۇيەلى جولعا ءتۇسىپ, وزەكتى ماسەلەلەر شەشىمىن تابا باستاعانىن كورىپ وتىرمىز. دەگەنمەن بۇل باعىتتاعى ءىس-قيمىلدى كۇشەيتە ءتۇسۋ كەرەك دەگەن پىكىر بار. بۇعان نە دەيسىز؟

– ايتارى جوق. ب ۇلىنگەن ەلدەر بەرەكەسىنىڭ بولماي جاتقانىن كورىپ تە, ءبىلىپ تە وتىرمىز. قازاق مىنا ءومىردى قامشىنىڭ سابىنا تەڭەيدى. قاراپايىم ەستىلگەنىمەن كەرەمەت فيلوسوفيالىق استار جاتىر. مەن ءار ازاماتقا وسى قاناتتى قاعيدانى تانىپ-بىلسە, تار كوڭىل كەڭىپ, جاراتقان بەرگەن جان ولشەۋلى ۋاقىتىندا ارمانسىز بولار ەدى. بۇل جەردەگى ءبىزدىڭ باستى مىندەت ءادىل ءدىندى بۇرمالايتىن يدەيالاردان قورعانۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسى بولىپ تۇر. بۇل – الدىڭعى تولقىن بىزگە جۇكتەلگەن ءىس. شىندىعىنا كەلگەندە باستى بايلىعىمىز دا, قۇندىلىعىمىز دا ەلدىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگى, تاتۋلىعى, تۇراقتىلىعى. بۇگىنگى تاڭدا وزدەرىن ءسالافيمىز دەيتىن كەيبىر مۇسىلمان باۋىرلارىمىزدىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋىنا كيىم ۇلگىلەرىنە قاراپ بۇل قانداي مۇسىلماندىق دەپ ويلاناسىڭ. جۇزدەرىنە قاراساڭ سۋىق, مەيىرىمسىزدەۋ كورىنەدى. عۇلامالار تياناقتاعان قاعيداتتارعا سۇيەنسەڭ, مۇسىلمان ادامدار تالاس-تارتىستان اۋلاق ءجۇرۋ كەرەك. ونى ورىنداماعاندار ەلدىڭ ىنتىماعىنا نۇقسان كەلتىرۋ دەپ تۇسىنەمىن. كەيبىرەۋلەرىنىڭ جۇرەكتەرىنەن مەيىرىم كەتكەندىكتەن بولار, ەشكىمگە جانى اشىمايتىنداي, قاتىگەزدەۋ كورىنەتىنىن نەسىن جا­سىرامىز. مۇنداي جات قىلىقتان, اسىرەسە كەي­ىنگى ۇرپاقتى ساقتاندىرساق ەكەن. وعان ۇل-قىز ءوسىرىپ وتىرعان اتا-انالار الدىمەن كۇش سالۋى كەرەك.

– ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تاياۋدا ەۋرازيا مۇسىل­مان عۇلامالارىنىڭ فورۋمى ءوتتى. وندا قانداي ماسەلەلەر تالقىلانعانىن ايتا وتىرساڭىز.

– ءدىنى ءبىر مۇسىلمان جۇرتىنىڭ عۇلامالارى ايبىندى استانامىزدا باسقوسۋى ءبىز ءۇشىن ابىروي بولدى. «ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى يسلام وركەنيەتى: وتكەنى, بۇگىنى جانە بولاشاعى» اتتى تاقىرىپ اياسىندا بولعان القالى جيىنعا ەۋرازيانىڭ 21 ەلىنەن 35-تەن استام دەلەگات, سول سەكىلدى ەلىمىزدىڭ بەدەلدى ءدىن عالىمدارى مەن عۇلامالار كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى, جالپى 250-دەن استام ادام قاتىستى. بۇل جيىندى تاريحي كۇن دەۋگە بولادى. بۇل باسقوسۋدى دا ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ يدەياسىنىڭ اياسىنداعى ءىس-شارا دەۋىمىز كەرەك. فورۋمنىڭ باستى ماقساتى تۋرالى ەلىمىزدىڭ باس ءمۇفتيى سەرىكباي قاجى وراز بايانداما جاساپ, يسلام ءدىنىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنا تەرەڭدەپ با­رىپ فورۋمنىڭ ماقساتىن اتاپ ايتتى. جا­ڭا زامانداعى مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ جا- ۋ­اپكەرشىلىگى, ءوزارا تۇسىنىستىكتە جۇمىس ىس­تەۋ, الەمدەگى سىن-قاتەرلەرگە بايلامدا­رىن ءبىلدىرىپ, مۇسىلمان ۇمبەتىنىڭ ءدىني ەكس­ترە­ميزم مەن تەرروريزمگە قاشاندا قوسىل­ماي­تىنىن, زياندى ارەكەتتەردەن اۋلاق بولۋ باستى مىندەت سانالاتىنىن تىلگە تيەك ەتىپ, ەۋرازيا ەلدەرىنىڭ ورتاق ءپاتۋالار بازاسىن قالىپتاستىرۋ, رۋحاني قاۋىپسىزدىكتى باستى باعىتتا ۇستاۋ, جات ءدىني اعىمداردىڭ يدەو­لو­گياسىنا توتەپ بەرۋ جولىندا ءبىر بولۋ, بۇ­عان قوسا تاريحي ورىنداردى قادىرلەۋ ءىسى دە قوزعالدى.

دۇنيە قۇبىلىپ تۇرعان تۇستا ءدىنى ءبىر حالىقتاردىڭ تۇسىنىكتە قاتار ءجۇرۋى, اسىرەسە كەيىنگىلەرگە ۇلگى ەكەنى ءسوزسىز. قاسيەتتى ءدىنى­مىز­دىڭ ادامدىققا باۋليتىن قاسيەتتەرىن جال­عاستىرا بىلسەك, ونى كەيىنگى جاستاردىڭ سا­نا­سىنا تازا كۇيىندە سىڭىرسەك, بىزگە كىمنىڭ ءتىسى باتادى؟ جالپى, ءدىن ءىسىن جۇرگىزۋشىنىڭ ءوزى ساۋاتتى بولۋى كەرەك. كوپ نارسەنى بۇل­دى­­رەت­ىن وسى ساۋاتسىزدىق. بىردەن ايتايىن, يسلام ءدىنى دوگما ەمەس. جاعدايمەن ەسەپ­تە­سە­دى, مۇمكىن دەگەندى ءۇزىلدى-كەسىلدى جوققا شى­عارمايدى. ەگەر ساۋاتىڭ شامالى بولىپ, قۇران قاعيدالارىنا تەرەڭدەي الماي تۇ­رىپ بولجاممەن كەسىپ-پىشسەڭ جۇرتتى اداس­تىراسىڭ. يسلام ءدىنى, جوعارىدا ايتتىم, تاعى قايتالايمىن, ءبىلىم مەن عىلىمعا شەك قوي­مايدى. قايتا وقى, ءبىل دەيدى. وعان تال­پىن­عان ادامعا ۇزىندى كۇن مەشىتتە وتىر دەمەيدى. بەس ۋاقىت نامازىڭدى جيىپ وقۋعا دا كەڭشىلىك بەرەدى. اللا تاعالا قۇراندا «ەگەر بىلمەسەڭدەر ءىلىم يەلەرىنەن سۇراڭدار. عالىمدار حالىقتىڭ ىشىندە كوپ ەمەس, ولار ساناۋلى, سوندىقتان بىلمەيتىن شاريعات ۇكىمدەرىن عالىمداردان, ءبىلىمى بار ادامداردان سۇراڭدار. بۇل – اللا تاعالانىڭ ءامىرى, بۇيرىعى» دەيدى. مىنە, الداعى پىكىرىمىزگە وسى دايەك بولادى دەپ ويلايمىز. اللا جولىنان اداسپاۋ ءۇشىن ءدىن عۇلاماسى ءابۋ حانافي ءمازھابىن تەرەڭ ءبىلۋىڭ كەرەك.

ءتاڭىرىم ءار كەز قولداسىن, كوپ كورمەسىن, قازاق جەرىندە, شۇكىر دەيىن, ءدىني نەگىزدەگى قاقتىعىستار بولعان ەمەس, بولماسىن دا. دەگەن­مەن ءارتۇرلى بولىنۋشىلىكتەر بايقالادى. كەرى باعىتتار اڭعارىلادى. فاناتتار ەلەس بەرەدى. وسىدان ساق بولساق ەكەن. اسىرەسە اڭعال جاستاردىڭ جات ءدىننىڭ جەتەگىندە كەتپەۋىن بارشا جۇرت قاداعالاۋى كەرەك-اق. جاراتقان يەمىزگە مىڭ دا ءبىر شۇكىر. تاۋەلسىزدىك العالى رۋحانياتقا شولدەگەن حالقىمىز ۋاقىت وتكەن سايىن يماندىلىققا بەت بۇرۋدا. قازاق ەلىندە يسلام ءدىنى قانات جايىپ مەشىتكە كەلۋشىلەردىڭ سانى ارتۋدا. مۇسىلمان كىسى وزگەلەرگە ءتىل تيگىزىپ ساۋاپ تاپپايدى. كەرىسىنشە كۇناعا ۇرىنادى. يسلام – ءدىنى ناعىز حالىقتىق ءدىن. ەشكىمگە, جاۋىنا دا جاماندىق تىلەمەيدى. تەك جاقسىلىق سۇرايدى. «دىنگە زورلىق جوق» دەيدى قۇران حاديستەرىندە. الدا ايتقانىمىزداي ءدىن «... يەلەرىمەن ەڭ كوركەم تۇردە, سىپايىلىق پەن ادەپتىلىك ساقتاپ پىكىر الىسىڭدار», دەيدى تاعى دا قۇران قاعيداسى. بۇل دانا حال­قى­مىز­دىڭ «ەركىندىك قايدا بولسا, ەلدىك سوندا, بىر­لىك قايدا بولسا, ەرلىك سوندا» دەگەن اتالى سو­زى­مەن ۇشتاسىپ, تۇعىرىمىز – تىنىشتىق, تىرلىگىمىز – تۇراقتىلىق, تىلەگىمىز تاتۋلىق سەكىلدى ۇلى ماقساتقا جالعاسىپ, ول ماقساتتا ماڭگىلىگىمىزگە اينالسىن دەيىك.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن سۇلەيمەن مامەت,

«ەگەمەن قازاقستان»