شورتانباي جىراۋدىڭ تۋعانىنا – 200 جىل: زار زاماننىڭ زارلىعى

شورتانبايدىڭ قاي ولەڭىن الىپ قاراساڭ دا قوزعايتىن ماسەلەسى ەلدىڭ جايى, ەزگىگە ۇشىراعان ۇلتىنىڭ كوكەيكەستى ارمانى. جۇزدە­گەن جىلدار بويى حالقىمىزدىڭ جيناعان رۋحاني قازىناسىنىڭ اياقاستى بولعانىنا اشىنىپ, سول قازى­نادان شەتتەتىلگەن قازاقتىڭ بەيشارا كۇيگە جەتكىزىپ, وتكەن تاريحى, مادە­نيەتىنەن جۇرداي ەتىپ, دالانى ماقسات­سىز كەزىپ قاڭعىپ جۇرگەن توبىر دارە­جەسىنە تۇسىرگەن وتارشىلدىققا قار­سى ۇندەيدى. اشىن­عان جىراۋ مىنا دارمەنسىز حالدەن ەلىن قۇتقارۋدىڭ جولىن ىزدەيدى.

قازاقتىڭ ەۋروپاشا ءبىلىم العان ۇلدارى قالىپتاسىپ بولماعان سوناۋ ءبىر قيىن كەزەڭدە ۇلت قۇرىپ كەتپەس ءۇشىن شورتانباي جىراۋ وزىنشە جول ىزدەپ جانتالاستى. پاتشالىق رەسەي بيلىگى قازاقتى ۇلت رەتىندە قۇرتۋدىڭ ءبىر جولى دەپ, شوقىندىرۋ ماسەلەسىن جاپپاي قولعا العان تۇستا قازاق بالا­سىنىڭ عاسىرلار بويى قانىنا سىڭگەن يسلام ءدىنىنىڭ نەگىزىن جىرلارىنا قوسۋى دا سونىڭ ءبىر كورىنىسى. اتامەكەن جەرىنەن ايىرىلا باستاعان قازاقتى قارسى كۇرەسكە شاقىرىپ «جالاڭاش ءمىن دە, جاۋعا شاپ» دەپ ۇندەۋى دە ەزگى­دەن قۇتىلۋدىڭ ءبىر جولى دەپ قاراس­تىرعانى داۋسىز.

شورتانباي جىراۋ ءسويتىپ زار زاماننىڭ تۋىن كوتەرىپ, كوپ ادام ايتا المايتىن قازاقتىڭ جۇرەگىندە تۇرعان مۇڭدى الەمگە جاريا ەتىپ, گازەتى جوق زاماندا قازاق دالاسىن ارالاي ءجۇرىپ, ورىس وتارشىلارىنىڭ وزبىر ساياساتىن اشكەرەلەۋدەن ءبىر تىنبادى. ونىڭ جىرلارى جالعىز قازاق ەمەس, تاتار, باشقۇرت, وزبەك, تۇرىكمەن, قاراقالپاق, قىرعىز, نوعاي, قاراشاي تەكتەس تۇركى حالىقتارىنا دا تەگىس تارادى. ال حالقىم دەپ تەبىرەنگەن جۇرەگى ەلىنىڭ ەڭسەسى بيىك بولعانىن, ازاماتتارىنىڭ اتا ءداستۇر مەن اتا دىنىنەن سىرت اينالماۋىن تىلەگەن ەدى. سول سەبەپتەن دە ونىڭ جىر­لارى سوناۋ پەتەربوردا كوزى تىرىسىندە جارىق كورسە, ءوزى دۇنيەدەن وتكەن­نەن كەيىن تاتارستان استاناسى قازان قالاسىنان 1883, 1888, 1890, 1897, 1901, 1906 جىلدارى قايتا-قايتا جەتى رەت جارىق كوردى.تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ قولدان-قولعا كوشى­رىپ الىپ تاراتقان قولجازبالارى الدەنەشە مىڭعا جەتەتىن ەدى.

وتارشىلدىقتىڭ اۋىر ەزگىسىنە تۇسكەن حالقىنىڭ ايانىشتى ءحالى, ءوز جەرىنەن ايىرىلىپ بوسقىنعا اينالا باستاعان جەكەلەگەن وتبا­سىلاردىڭ الدان ءۇمىت كۇتپەس تىرشىلىگى شور­تانباي جىرلارىنا ەنىپ, سونان قۇتىلۋدىڭ جولىن ىزدەگەن ۇلتتىق يدەياعا اينالدى. ونىڭ وسى ويعا تولى جىرلارى ۇلتىنىڭ ساناسىنا ءسىڭىپ, جۇرەگىن بيلەدى. زامان تانىماستاي وزگەردى. سۇتتەي ۇيىعان قازاقى قالىپ بۇ­زىلدى. رۋلىق كوشپەلى كووپەراتيۆ بولىپ ءومىر كەشكەن تىرلىكتىڭ تالقانى شىقتى.

شورتانباي زاماننىڭ بۇلاي بۇزى­لۋىن ەل تاعدىرىمەن, ۇلتتىڭ بولا­شاعىمەن, قازاقتىڭ حالىق رەتىندە قۇرىپ كەتۋ قاۋپىمەن بايلانىستىرا قاراي­دى. وسى پالەنىڭ باستاۋىندا قازاق­تى حالىق رەتىندە قۇرىپ كەتۋىن ماقسات تۇتقان ورىس بيلىگى, ساقالدى سارى پاتشاسىنىڭ ءوزى تۇرعانىن حا­لىق­قا تۇسىندىرۋدەن ۇلى جىراۋ جالىق­پايدى.

ۋالىدەن كەتتى كەرەمەت,

پاتشادان كەتتى عادىلەت,

اقىر زامان تاياندى.

ۇلى جىراۋدىڭ «اقىر زامانى» اللادان كەلەر قيامەت-قايىم ەمەس, ول وتارشىلدان كەلەتىن سۇرقيا ساياسات, قازاقى ۇلت رەتىندە جويۋ ساياساتى. بي­لىك قازاقى قوعامدى ىشتەي ىرىتە باستادى.

اۋەلگى قورلار زور بولدى,

سونداي زورلار قور بولدى...

ءجون بىلمەگەن جاماندار,

ەل بيلەگەن بەك بولدى, –

دەپ سۇرقيا ساياساتتى اشكەرەلەسە, ونان ءارى:

ءمىنىپ كورەر كۇشى جوق,

ساۋىپ ىشەر ءسۇتى جوق,

اقشا دەگەن مال شىقتى,

جارلى كەدەي, جوق-جىتىك

جەتكىزە الماي جان شىقتى,–

دەپ حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىر دا, ايانىشتى ءحالدى سۋرەتتەيدى. جىراۋ بۇعان زار قاعىپ قانا قويمايدى.

تاڭدا ماحشار كۇن تۋسا

تارازىنى اۋدارار, –

دەيدى. شورتانباي جىراۋ ايتىپ وتىرعان تارازىنى (ادىلدىك كەلەر) اۋدارار, تاڭدا ماحشار كۇنى دە قيامەت-قايىم كۇنى ەمەس, جەر بەتىندەگى وتارشىلدىق ەزگىسىنىڭ جويى­لاتىن كۇنىن مەڭزەپ وتىر. سول كۇنگە جەتۋ ءۇشىن دە يماندىلىق, بەرىكتىك كەرەك ەكەنىنە حالقىن سەندىرىپ, ۇگىتتەپ وتىر.

ارقادان داۋرەن كەتكەن سوڭ,

قۋعىنداپ ورىس جەتكەن سوڭ,

امال تاپپاي قازاعىم,

ءتۇستىڭ بارىپ تورىنا, –

دەپ قينالعان جىراۋ وسىدان قۇ­تىلار «امالدى» ىزدەستىرۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى.

شورتانباي جىراۋدىڭ ەلدىڭ ەندىگى بەتالىسى تۋرالى ويلارى, ۇسىنىستارى ونىڭ ولەڭدەرىنىڭ, پايىمىنىڭ استارىندا جاتىر. ونىڭ ماقساتى – وتار­شىلدار بيلىگى جانتالاسا قيراتۋعا كىرىسكەن قازاقى دۇنيەتانىمدى ساق­تاۋ. ءسويتىپ قازاقتى حالىق رەتىندە ساقتاپ, ءوزىنىڭ ەرەكشە جولىمەن كەلەر زامانعا بەيىمدەسە ەكەن دەيدى. سول سەبەپتەن دە شورتەكەڭنىڭ ابىزداي سارناعان جىرلارى حالىقتىڭ بويىنا ءسىڭىمدى بولدى, قازاقى دۇنيەتانىمى ساقتالعان ۇلكەندەر ونىڭ وي-پايىمىن جاقسى ءتۇسىندى. شورتانباي جىرلارى اۋىزدان اۋىزعا تاراپ, قازاق بالاسىنىڭ ساناسىن بي­لەدى. الاشتىڭ ارداقتى ازاماتى, رەپرەسسيانىڭ قۇربانى بولعان قوش­كە كەمەڭگەر ۇلى ءوز كىتابىنىڭ «قارسى قوزعالىستار» دەگەن بولىمىندە كەنە­سارى ساربازدارىنىڭ اراسىندا كەڭىنەن تاراعان, ۇرانعا اينالعان شورتانباي جىراۋدىڭ مىنا ولەڭىن كەلتىرەدى:

باعىنباعىن, قازاق ورىسقا!

باعىنساق, قازاق ورىسقا,

 وسى باستان امانداس,

سارىارقا دەگەن قونىسقا.

بەرەكە كەتەر اسىڭنان,

بيلىك كەتەر باسىڭنان.

نەكەننەن نەكەن كۇيەرسىڭ,

كۇيدىرۋشى تابىلىپ,

 كورشىلەس جاقىن-قاسىڭنان.

قىزىعىپ تۇرسىڭ بايقاماي,

كۇيىنگەننەن ايتام-اي!

 كورىنىسى ورىستىڭ –

تەكەمەتتىڭ تۇرىندەي.

ويلاعانى جاماندىق,

جارادان اققان ىرىڭدەي.

اباقتى دەگەن ءۇيى بار,

قازۋلى قارا كورىڭدەي.

 قارا قازان, سارى بالا,

وبالىنا قالارسىڭ.

كەيىنگى ۇرپاق بۇتاقتىڭ,

قارعىسىن نəلەت الارسىڭ,

اپ كەتەيىن ءبىر جاققا,

سوڭىمنان ەرشى ەرىنبەي.

قازاق ساربازدارىنىڭ جۇرەگىندە جاتتالعان بۇل ۇراندى ءسوز قازاقتىڭ ءحىح عاسىرداعى يدەولوگياسى بولعان. سول يدەولوگياسىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان تۇلعا شورتانباي جىراۋ.

ۇلتتىق دامۋ, ورىستەۋدىڭ ەجەلگى زاماننان جالعاسىپ كەلە جاتقان قازاققا عانا ءتان جولى كۇيرەۋگە ۇشىراپ جات­­قان تۇستا كونە ادەبيەتى جوق حالىق­تىڭ باسقا, بوتەن جۇرتقا ءسىڭىپ, جۇ­تى­لىپ كەتە بەرەتىنىن دە, وقىعان-توقىعانى بار, ەۋروپا حالقىنان حابارى بار شورتەكەڭ جاقسى تۇسىنگەن. ءوز حالقىنىڭ كونە جۇرت ەكەنىن, ەجەلگى ءسوزدىڭ يەسى ەكەنىن تانىتۋ ءۇشىن ءوز جىرلارىندا «سوفى الديار» كىتابىن ءجيى اتاپ, قوجا احمەت ياسساۋي سوزدەرىن ەسكە الىپ وتىرادى. ءوز حالقىنىڭ باسىنا وسىنداي كۇن تۋىپ وتىرعاندا ول «جەرۇيىق», «جيدەلى بايسىندى» ىزدەگەن اسان قايعى, بۇقار جىراۋ ءتالىمىن ارى قاراي جالعايدى.

شورتانباي جىراۋ سايىن دالادا سايراندى ءداۋىر قۇرعان كوشپەلى ەلدىڭ ساعىنىشتى زامانىن جىرلاعان – ەركىندىكتىڭ جىرشىسى. قازاقتى شىرماپ, تورعا تۇسكەن تورعايداي حالگە جەتكىزگەن وتارشىلدارعا جىرمەن قارسى تۇردى.

كەتەيىن دەسە, الدى بار,

تۇرايىن دەسە, كاپىر بار,

قايسىبىرىن ايتايىن,

قازاقتىڭ ۇلى قامالدى, –

دەيدى اشىنعان جىراۋ.

ۇلى جىراۋ «زامانىڭ كەتتى باياعى» دەگەن جىرىندا:

جاندارال بولدى ۇلىعىڭ,

مايىردى كوردىڭ جەزدەڭدەي,

كاپىردى كوردىڭ پىرىڭدەي,

ءتىلماشتى كوردىڭ جەڭگەڭدەي,

دۋاندى كوردىڭ ۇيىڭدەي,

اباقتى تۇر قولىڭدا,

قازىلعان قارا كورىڭدەي, –

دەپ زاماننىڭ زىميان بەتىن اشىپ, وعان باعىنباۋعا, مويىنسىنباۋعا, ءار قازاق ازاماتىن وسى كورىنىستەن جيرەنە بىلۋگە شاقىرادى. ونىڭ بۇل شاقىرۋ جولى – كۇرەس جولى, ازاتتىققا ۇمتىلۋ جولى, قازاقتى ۇلت رەتىندە ساقتاۋ جولى.

قازاق تۋعان دالاسىنىڭ تابي­عاتىمەن بىرگە ءوسىپ-ونگەن حالىق. تا­­مىلجىعان جازدىڭ مايساراعان قىزىعىنا عانا ەمەس, يەن دالانىڭ ات قۇلاعى كورىنبەس بورانىنا دا سۇيسىنە بىلگەن حالىق. سول دالاعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى دە ەرەن كۇش-قۋات بەرگەن. وندا ونىڭ بابالارىنىڭ مۇر­دەسى جاتىر. ۇلى دالادان قىم­بات قازاق ءۇشىن ەشتەڭە جوق. سول سۇيىسپەنشىلىك شورتانبايدىڭ جىرىندا بىلاي كەس­تەلەنگەن ەكەن:

ارقانىڭ جازى بەيىشتى,

جىلقىنىڭ ەتى جەمىستى.

سول دالاعا قازاق قانا يە بولۋ كەرەك ەكەنىن جىراۋ بىلايشا جەت­كىزەدى:

ۇزىن اققان سارىسۋدى,

ءوزىڭ جايلاپ, جاعالا.

جۇيرىك پەنەن جورعاڭدى,

ءوزىڭ ءمىنىپ باعالا.

ودان ءارى بو­داندىققا ءتۇسىپ, قازى­نالى جەرىنەن ايىرىلعان جاعدايدى:

ەدىلدى الدى, ەلدى الدى,

ەندى الماعان نەڭ قالدى؟

قورانى ساناپ مالدى الدى,

قازاققا قامقور حاندى الدى.

كەتەيىن دەسەڭ الدىڭ تار,

كەتپەيىن دەسەڭ كاپىر بار, –

دەپ كۇيىنىشپەن جەتكىزەدى.

ەلىنىڭ وسىنداي جاعدايعا تۇسكەنىنە جىراۋ كونبەيدى, قارسى ارەكەت ەتۋگە ۇندەيدى. مىنە, وسى ۇندەۋ – حالىقتىڭ ساناسىنا ەنگەن ءسوز يدەيالىق باعىت الىپ, ءحىح عاسىردا حالىقتى ەزۋشى وتارشىلدارعا قارسى تىك كوتەرگەن رۋحاني كۇشكە اينالعان.

جالاڭاش بولىپ, جاۋعا شاپ,

اجالدان بۇرىن ولەر مە؟

نوقتالى باسقا ءبىر ءولىم,

ولمەي دە ادام جۇرە مە؟

قاتىن-بالا قامى ءۇشىن,

قارسى شاپ تا, مىلتىق قۇش!

قۇر جابىرقاپ جۇدەمە, –

دەپ ۇلى جىراۋ قارسى ارەكەتكە شا­قىرسا, دۇشپانىمەن بىرگە كۇرەسۋ ءۇشىن تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبىر بولۋى­ن قالايدى.

دۇعاي سالەم ايتايىن,

تاشكەن مەنەن بۇقارعا.

مۇسىلماننىڭ بالاسى

قور بولماسىن دۇشپانعا,–

دەپ ونان ءارى تۇرىكتىڭ قوندى­گەرىنە حات جازۋ, بىرلەسۋ قاجەتتىگىن دە ەسكە سالادى.

رەسەي پاتشالىعى قازاقتى حالىق رەتىندە قۇرتۋدى جوسپارلى تۇردە, كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇرگىزدى. ۇلتتىڭ باسىن بىرىكتىرەر كۇش, مەملەكەتتىگىنىڭ بەلگىسى حاندىقتى ءبىرىنشى كەزەكتە جويسا, ەكىنشى جولى ءوزىن-ءوزى بيلەۋدىڭ, بوتەنگە – دۇشپانعا مويىنسىنباۋدىڭ كورىنىسى – بيلەر بيلىگىن قۇرتۋ ءۇشىن بولىستىقتى ەنگىزىپ, بولىستىڭ مايلى جىلىگىن ورتاعا تاستاپ, قازاقتى ءوزارا قىرقىستىرىپ قويدى. قازاق جەرىن تارتىپ الۋ قوسا ءجۇرىپ جاتتى. وزەن-كولدەردىڭ ماڭىن مۇجىقتار الدى. ولار سول سۋ كوزدەرىنەن مالىن سۋارۋعا قازاققا رۇقسات بەرمەدى, اڭشا قۋىپ, اتتى. وسىنى پايدالانعان ورىس بيلىگى شوقىنعان قازاققا عانا مۇمكىندىك تۋعىزىپ, قالعانى قاڭعىپ, قىرىلا بەرسىن دەگەنگە توقتادى.

 شورتانباي جىراۋ ءدىننىڭ, يماندىلىقتىڭ پاتشالىق ەزگىسىنە قار­سى بولار ەڭ وتكىر يدەولوگيالىق قارۋ ەكەنىن دە بىلگەن تۇلعا. مۇسىلمان ءدىنى قازاقتىڭ قانىنا سىڭگەن اتا-بابا ءدىنى, سەنىمى. ۇلى جىراۋ:

مەنمەنسىنگەن زور كەۋدە,

قيىق ءجۇرىپ كەتە الماس,

اسپانمەنەن وتە الماس,

الدىنداعى جولىعار,

قۇدايدىڭ قۇرعان تەزىنە, –

دەپ وتارشى بيلىگىن قولداعان-قول­پاشتاعانعا سەس كورسەتسە,

مەدرەسە, مەشىت سالدىرىپ,

مۇفتيگە بەرسەڭ بالاڭدى...

سيراتتىڭ جەلى سوققاندا

ورازا, ناماز پاناڭ-دى,–

دەپ كەز كەلگەن جەرگە شىركەۋىن سالىپ, مۇسىلمان دىنىنە قىسىمشىلىق جاساپ, قازاقتى شوقىندىرۋدى شۇعىل قولعا العان قىساستىققا كونبەۋگە ۇندەيدى.

عايباتتىڭ جامان ەكەنىن

بىلە تۇرا ايتاسىڭ,

ناماز قازا بولارىن,

بىلە تۇرا جاتاسىڭ,

اللانىڭ بەرگەن اق ءدامىن,

اۋزىڭا الماي اۋەلى

ارامدى نەگە تاتاسىڭ, –

دەپ جىراۋ جاقسى مەن جامان ايقاسقان, قازاق بالاسىن توبىعىنان قاعۋ ۇدەگەن زاماندا تابان تىرەر جەرىڭ, ارقاسۇيەر تىرەۋىشىڭ, ءۇمىت قازىعىڭ مۇسىلمان ءدىنى ەكەنىنە ەلدىڭ كوزىن جەتكىزە تۇسەدى.

وتارشىلدىڭ ىشتەن ءبۇلدىرۋ ارەكەتى سۇتتەي ۇيىعان قازاقتىڭ وتباسىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزەتىنىن سەمەي, كوكشەتاۋ, ومبى, تاتار جۇر­تىن ارا­لاعان شورتانباي كورە بىل­گەن. الار جارىنىڭ پاكتىگى – وتبا­سىن ۇيى­تار نەگىزگى كۇش ەكەنىن, وتبا­سىنىڭ بەرىكتىگى قازاقى قوعامنىڭ بەرىك­تىگى ەكەنىن ۇلى جىراۋ ايتۋدان جالىقپاعان.

شىنارعا بىتكەن ماقتاداي,

شىرايلى بولسا العانىڭ,

حالال ءسۇت ەمگەن جولىقسا,

بولار ما ەدى ارمانىڭ.

جىراۋ تەگى, ءتالىمى جاقسىدان قىز الىپ, اتا-بابانىڭ ىزگىلىكتى قا­سيە­تىن ساقتاپ, وركەندەتەتىن ۇرپاعىن وي­لاعان ادامنىڭ ارمانى وسىلاي بولسا كەرەك ەكەنىن جىرلاعان. ەۋروپانىڭ ۋ­لى دەرتتەي جۇققىش سالتىنان ساق­تاندىرعان.                

اۋدارىلعان ءدۇنيا,

ۇلىڭ كيدى ءدۇريا,

ۇستارانىڭ جۇزىندەي,

قىزىڭ كيدى بيقاساپ,

تەرگەپ كيمەي بايقاستاپ, –

دەسە, ونان ءارى باتىستىڭ بۇزىلعان سالتىن تىلگە تيەك ەتىپ, كەلەر زاماندى ايتقانداي بولجايدى.

كەنەسارى حان باستاعان ۇلت-ازات­تىق كوتەرىلىس جەڭىلىسكە ۇشىراپ ەر ازاماتتىڭ تالايى جازالانىپ, قۋعىن­عا ءتۇسىپ, ەندى قايتىپ باس كوتەرە الماس جاعداي تۋىپ, جات بيلىگىنىڭ تور-شىر­ماۋىنا تۇسكەن حالگە جىراۋ قاتتى كۇيىنگەن.

زاماناقىر اياعى,

زامانىڭ كەتتى باياعى.

ىقىلاس-نيەت قالمادى,

ۇلكەنگە بيلىك سالمادى,–

دەپ باسىنان بيلىگى كەتكەن ەلدىڭ توقىراۋعا ۇشىراعان ءحالىن سۋرەتتەسە, وتارشىلدىڭ ىنساپسىزدىعىن:

ىنساپسىز ەكەن بۇل كاپىر,

جەرىڭدى الدى, مالدى الدى.

پالەسى جوق سالماعان,

قايىسادى قابىرعاڭ.

كوتەرە الماي سالماعىن, –

دەپ, ودان ءارى ىشتەي ب ۇلىنگەن ەلدىڭ دە حالىنە توقتالادى.

بيلەر پارا جەمەڭدەر,

جالعاندى جولداس دەمەڭدەر,

كىسى اقىسىن الماڭدار,

اۋزىڭا حارام سالماڭدار,–

دەپ ۇلى جىراۋ ەندىگى ەل جاق­سىلارىن ەلدى ازدىرار جولدان اۋلاق­تاتىپ, عاسىرلار بويى كەلە جاتقان قازاقتىڭ كونە ارناسىن جوعالتپاۋدى قاپەرگە سالادى.

شورتانباي جىراۋ تۇركى دۇنيە­سىنىڭ رۋحاني ويانۋىنا يگى اسە­رىن تيگىزگەن ءوزىنىڭ زامانداسى شاھا­بۋتدين مار­جاني (1818-1889) عۇلا­مانىڭ وي-پىكى­رىنەن اسەر الدى دەسەك, ارتىق كەت­پەيمىز. ش.ءمارجانيدىڭ زامانداسى ءارى شاكىرتى كاماراددين حازىرەت سەمەي مەدرەسەسىنىڭ ۇستازى بولعان. كا­ماراددين حازىرەتتەن اباي ءتالىم الىپ, اراب, پارسى ءتىلىن مەڭگەرىپ, شى­عىستىڭ ۇلى جىراۋ­لارىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن تانىسۋعا جول اشىلعان. شورتانباي جىراۋ سەمەيگە بارعان ءار ساپارىن­دا وسى كاما­راددين حازىرەتپەن ءجيى جو­لىعىپ, ءبىراز كۇندەرىن بىرگە وتكىزگەن.

شورتانباي قاناي ۇلى ءحىح عاسىر­دىڭ باسىندا پەتەربور, قازان, ۋفا, ومبى, تاشكەنت قالالارىندا مىڭداعان دانامەن كىتابى شىعىپ, ءيسى تۇركى جۇرتىنىڭ رۋحاني الەمىنە اسەر ەتكەن «قانشا ۋاقىت وتسە دە ۇمىتىلماي...(تەرىس قاراعان كۇندەردە دە» (س.قيراباەۆ), « ۇلى دارىن... قوعام قايراتكەرى, ءىرى يدەولوگ» (ت.كاكىشەۆ) بولىپ عۇمىر كەشكەن تۇلعا.

ءسويتىپ شورتانباي جىرى ءحىح عاسىردا حالىق اراسىنا ەڭ كوپ تارا­عان, ەلدىڭ وي-ساناسىن بيلەگەن, رۋحاني كۇشكە اينالعان.

قىزىل يمپەريا زامانىندا قازاق بالاسىن كوممۋنيستىك يدەولوگياعا جىعۋ ءۇشىن شورتانباي جىراۋ ارقىلى ءيسى قازاقتىڭ قانىنا سىڭگەن قازاقى يدەولوگيانى قۇرتۋ قاجەت بولدى. كوممۋنيزمنىڭ شاپانىن جامىلعان شوۆينيستەر سول سەبەپتى شورتانباي جىراۋدىڭ ءار سوزىنە تىيىم سالدى. ونىڭ بىرەر شۋماق ولەڭىن ەسكە العانى ءۇشىن ەلدى قاتتى جازالادى.

قازاق حالقىنىڭ باسىنا قۇرىپ كەتۋ قاسىرەتى ءتونىپ, جەر-سۋىن تارتىپ الىپ, وزەنگە مالىن سۋارۋعا كەلگەن قازاقتى اڭشا قۋىپ, شىداماعانى شوقىنسىن, باعىنباعانى قىرىلسىن دەگەن زاماندا وسى سۇرقيالىققا ولەڭ-جىرلارىمەن قارسى شىققان, ايتقانى تۋعان ەلىنىڭ ساناسىندا جاتتالعان شورتانباي جىراۋ ءحىح عاسىردا قازاق نامىسىن تۋ ەتكەن ۇرانشىمىز, زار زامانداعى زارلىق اقىندارىمىزدىڭ كوشباسشىسى.

كامەل جۇنىستەگى,

جازۋشى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى