شالابايدا شارۋاسىن شالقىتقان كاسىپكەر

قۋانىش سۇلەيمەنوۆ بۇگىن­دە قازاقتىڭ اق باس سيىرىن وسى­رۋ­مەن شۇعىلداناتىن جارما اۋدا­نىنداعى «شالاباي» جشس-ءنىڭ باس ديرەكتورى قىزمەتىن اتقا­را­دى. ءجۇز ەلۋگە جۋىق ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان شا­رۋا قوجالىعىندا قازىر 3 مىڭ­عا تار­تا اسىل تۇقىمدى تۇ­لىك وسى­رى­لۋدە. جۇمىسشىلارعا دا بار­لىق جاعداي جاسالعان. مۇن­دا­عى جۇمىسشىلار كۇن­دىز مال جايسا, كەشكە بيليارد وي­نايدى. ءجا, بۇل تۋرالى ءسال كەيى­نى­رەك.

بۇرىنعى مۇعالىم, بۇگىنگى كاسىپكەر

ارينە ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز مۇن­­داي جەتىستىككە بىردەن قول جەت­­كىز­بەگەنى انىق. بىلتىر «قا­زاق­­ستاننىڭ 100 جاڭا ەسىمى» جو­باسى جەڭىمپازدارىمەن بىرگە ەل­باسىمەن كەزدەسكەن كاسىپكەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ۇستازدىقتان كەلگەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەۋى دە مۇمكىن. قۋانىش سۇلەيمەنوۆ نەگە مۇعالىمدىكتى تاس­تاپ, كاسىپكەرلىككە, كاسىپكەرلىك بول­عاندا اتاكاسىپ مال شارۋا­شى­­­لىعىنا ءبىرجولا بەت بۇردى؟ مۇ­­نىڭ دا ءوز سەبەبى بار ەكەن. «توق­­سانىنشى جىلدار ورتاسىندا كەڭشار قۇلاپ, اۋىلداعى شا­رۋا­­شىلىقتار تاراپ كەتكەن ەدى. جۇ­­مىسىمدى 2000 جىلداردىڭ باسىندا تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ باستادىم. اۋىلدان ءبارى كوشىپ كەتىپ جاتتى. شالاباي اۋىلىنداعى 2 مىڭ ادامنان 4 جىلدىڭ ىشىندە 1100 تۇرعىن عانا قالدى. مەكتەپتەگى 300-دەن استام وقۋشى 130-140-قا دەيىن ءتۇستى. كىندىك كەسكەن مەكەنىمىز كوز الدىمىزدا قيراپ, كۇننەن-كۇنگە اجارى كەتە باستادى. قا­زاق­تىڭ اتاقتى اق باس سيىرىنىڭ وتا­نى سا­نالعان, كەزىندە 8 جارىم مىڭ­­عا دەيىن قامبار اتا ت ۇلىگىن وسىر­­گەن شالابايدا بىردە-ءبىر اسىل تۇقىمدى ءمۇيىزدى قالمادى. وسى جايت جانىما قاتتى باتتى. ءسوي­تىپ جۇرگەندە ءبىر كۇنى «قازاق­ستان ينۆەستيتسيالىق قورى» اق پرەزيدەنتى زەينوللا كاكىم­جا­نوۆ­تىڭ «ەكسپرەسس-ك» گازە­تىندە جا­ريالانعان سۇحباتىن وقى­دىم», دەپ باستادى اڭگى­مە­سىن بۇرىنعى مۇعالىم, بۇگىنگى كاسىپكەر.

راسىندا بۇل سۇحبات كەيىپ­كە­رىمىزدىڭ عانا ەمەس, كەزىندە اتاعى دۇركىرەگەن شالاباي اۋىلىنىڭ دا ومىرىنە وزگەرىس اكەلەرىن ول كەزدە ەشكىم دە بولجاماعان بولار. الگى سۇحباتىندا ز.كاكىمجانوۆ بالالارىنا شاعىن شارۋا قوجالىعىن اشقىسى كەلەتىنىن, قاجەت بولسا ساتىپ الۋعا دايىن ەكەنىن, ونداعى ماقساتى ۇرپاقتارىنا اۋىلدى كورسەتكىسى, اۋىلدىڭ قاسيەتىن سەزىندىرگىسى كەلەتىن ايتادى.  سودان نە كەرەك, قۇرىپ كەتكەن اق باس سيىردى قايتا قا­لپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ينۆەستور تاپپاي اھ ۇرىپ جۇر­گەن قۋانىش سۇلەيمەنوۆ اتال­عان گازەت ارقىلى قازاقستان ينۆەستيتسيالىق قورىنىڭ باسشىسىنا حات جازادى. ءبىرجارىم جىلدان كەيىن كومەكشىسى حابار­لا­­سىپ, ز.كاكىمجانوۆپەن كەز­دە­سىپ, سول كىسىنىڭ قولداۋىنىڭ ار­قا­سىندا «شالاباي» مال تۇ­قىمىن اسىلداندىرۋ زاۋىتىن قالپىنا كەلتىرۋگە كىرىسىپ كە­تەدى. «ول كەزدە اۋىلدا مەكتەپ ديرەكتورى ەدىم. قازاقستان ينۆەستيتسيالىق قورىنىڭ باسشىسى قازاقتىڭ اق باس سيىرىن قايتا قالپىنا كەلتىرەمىن, تۋعان اۋىلىڭنىڭ تۋىن بيىك كوتەرەمىن دەسەڭ, ەڭسەسىن تىكتەيمىن دەسەڭ, مەك­تەپتەگى جۇمىسىڭدى تاس- تا, بىرىڭ­عاي وسى ىسپەن شۇعىلدان» دەگەن سوڭ مەكتەپتەن كەتۋگە تۋرا كەل­دى. ۇيعارىمىمدى مەكتەپتەگى  ارىپ­تەستەرىمە ايتتىم. ول كەزدە ارا­مىزدا ءبىر زووتەحنيك, ءبىر مال دارى­گەرى جوق. جىگىتتەر قولدادى. «بارايىق, كورەيىك» دەدى. «تۋعان جەرىمىز, وسكەن مەكەنىمىز. اتا-با­بالارىمىز وسىندا جاتىر. اۋىل­دىڭ تاراعانى ءبىزدىڭ دە جانى­مىزعا باتىپ ءجۇر» دەدى. ءسويتىپ كىرى­سىپ كەتتىك. جۇمىس ناتيجە بە­رىپ, 2006 جىلدىڭ قازانىندا ۇلان اۋدانىنداعى «باگراتيون» شا­رۋا قو­جالىعىنان 155 باس قا­زاق­تىڭ اق باس سيىرىن ساتىپ ال­دىق. وسى­ل­اي­شا «شالاباي» مال تۇ­قى­مىن اسىلداندىرۋ زاۋ­ىتى­نىڭ قايتا وركەندەۋ ءداۋى­رى باستالدى», دەيدى قۋانىش سۇلەيمەنوۆ.

كۇندىز مال جايادى, كەشكە بيليارد وينايدى

ەلمەن بىرگە قيىندىق كەشىپ, ەلمەن بىرگە قيىندىقتى ەڭسەرگەن كاسىپ­كەر بۇگىندە شالاباي حالقى­نىڭ جاعدايى جاقسارعانىن, 1100 تۇرعىننىڭ سانى 1600-گە جۋىق­تاعانىن, قازىر اۋىلدا ساتىلاتىن ءۇي ەمگە تابىلمايتىنىن ايتادى.  «مۇنداعى جۇمىسشىلار كۇندىز مال جايسا, كەشكە بيليارد ويناي­دى» دەدىك قوي جوعارىدا. ول راس. مۇندا مالشىلارعا ارنايى جاتاق­حانا سالىنعان. جاتاقحانا دەگەن اتى بولماسا, كەشەننىڭ ىشىن­دە مونشا دا, ساۋنا دا, بيليارد تا بار. جانتايىپ جاتىپ كينو كورەمىن دەسەڭىز دە ەركىڭىز. شالابايلىق مالشىلاردىڭ «جۇ­مىستا ەمەس, شيپاجايدا ءجۇر­مىز» دەيتىن ءازىلىنىڭ بەكەرگە ايتىل­ماعانىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولاتىنداي. ق.سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل دەمالىس ۇيلەرى ارگەنتينا مەن جاپونياداعى ۇيلەردىڭ ۇلگىسىندە سالىنعان. كۇز بەن قىستا جۇمىسشىلار تۇراتىن جاتاقحانا 2015-2016 جىلدارى جاز ۋاعىندا لاگەرگە اينالدىرىلىپ, جارما اۋدانىنداعى الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن وتباسىلاردىڭ بالالارى تەگىن تىنىعىپ قايتىپتى. تۋعان اۋىلىنان كىندىك ۇزبەگەن ازامات ءوزى وقىپ, ءبىلىم العان, ۇستازدىق قىز­مەت اتقارعان مەكتەبىن دە نازار­دان تىس قالدىرعان ەمەس. «2013 جىلى اۋىلداعى مەكتەپكە بار­دىم. بايقاسام, 5-كە وقيتىن بالا­لار­دىڭ سانى ازايىپ, 20-عا ءتۇسىپتى. سو­­سىن مەكتەپ ديرەكتورىنا «ۇز­دىك وقيتىن وقۋشىلاردى جىل سو­ڭىن­دا, ياعني سوڭعى قوڭىراۋدا اق­شالاي سىيلىقپەن ماراپاتتاپ وتىر­­ساق قايتەدى. ونى جىل باسىندا وزدەرىنە ەسكەرتىپ ايتىپ وتى­رايىق» دەگەن ۇسىنىس ايتتىم. مىنە, 5 جىل ىشىندە ۇزدىكتەر سانى 20-دان 67-گە دەيىن جەتتى. ۇلكەن قا­لا­لاردا مۇمكىندىك كوپ قوي. ۇيىر­مە دە كوپ. اۋىل بالالارىنىڭ وقۋ­­عا دەگەن ىنتاسىن ارتتىرۋ ماق­سا­تىندا وسى ءىستى قولعا الدىم», دەيدى كاسىپكەر.

وسىلايشا ق.سۇلەيمەنوۆ جار­ما اۋدانىنداعى ءۇش مەكتەپ­تىڭ (شا­لاباي, بىرلىك, ءادي ءشارىپوۆ اۋىلى) ۇزدىك وقيتىن وقۋشىلارى­نا جىل سايىن 15 مىڭ تەڭگەدەن سىي­اقى بەرىپ كەلەدى. وسىنىڭ نا­تي­جەسىندە اتالعان اۋىلداردا وقۋ­شىلاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى ءبىر­شاما كوتەرىلىپ, شالاباي اۋىلى ۇبت-دان اۋداندا كوشباسشى ەلدى مەكەندەردىڭ قاتارىنان كورى­نىپ­تى. كاسىپكەر تۋعان اۋىلىنان كو­مەگىن اياعان ەمەس. وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن 6 جارىم ميلليون تەڭگەگە حوككەي كورتىن سالىپ بەرسە, شالابايدا مادەنيەت ءۇيىن سالۋ ءۇشىن جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجات جاساۋعا 12 ميلليون تەڭگە ءبولىپتى. الداعى ۋاقىتتا اۋىلعا جاتتىعۋ زالىن, مەيرامحانا مەن بالالار الاڭىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. قازاق­تىڭ اق باس سيىرىنىڭ تۇ­قى­مىن قايتا جاڭعىرتىپ, اۋى­لىن اجارلاندىرعان ازاماتتىڭ تاعى ءبىر جوسپارى – قامبار اتا ت ۇلى­گىنىڭ سانىن 10 مىڭعا جەتكىزۋ. بۇل – الداعى 5-6 جىل مۇعدارىنا مەجەلەنگەن شارۋا. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا اق باس سيىردىڭ ونىمدەرىن جەكە برەند رەتىنە ساۋداعا شىعارۋ ءۇشىن ساۋدا نۇكتەلەرىن اشۋمەن شۇعىلدانىپ جاتقان كورىنەدى.

ءتۇيىن

«اۋىلىم – ءانىم» اتتى ءاندى  ايت­قاندا, «تۋعان جەرىن سۇيە الما­عان, سۇيە الار ما تۋعان ەلىن» دەپ شىر­قايتىن ەدىك قوي. باجايلاپ قا­راساق, بۇل ماعىناسى وتە تەرەڭ سوز­دەر». ەلباسى ءوزىنىڭ «بولا­شاق­قا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا وسىلاي دەپ جازىپ ەدى. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز دە وسى ويدى ومىرىنە وزەك ەتىپ كەلەدى دەسەك, ارتىق ايتپاعان بولارمىز. ء«بىزدىڭ اۋىلدا وزگە ۇلت وكىل­دەرى كوپ تۇردى. بالا كەزىمدە سولار­دىڭ وزدەرىنىڭ تاريحي وتاندارىن ەرەكشە جاقسى كورەتىنىنە, قانشىلدىعىنا تاڭعالىپ, ء«بىز نەگە سونداي ەمەسپىز؟» دەپ ىشتەي نالۋشى ەدىم. مەكتەپتە ديرەكتور بولىپ جۇرگەندە اۋىلداعى ۇلكەن اقساقال: «سەن ءارى-بەرى جۇرگەندە زيرات­تارعا قارا. قازاقتار نەگە بەيىت­تەردى ۇلكەن قىپ سالعان؟ ەرىك­كەن­نەن سالعان جوق. بۇرىن جوڭ­عارلارمەن سوعىسقاندا باتىر بابالارىمىز ء«بىز ەشقايدا قاش­پايمىز, ءبىر ادىم دا شە­گىنبەيمىز. ويتكەنى ءبىز­دىڭ ارتىمىزدا اتا-بابامىزدىڭ زي­راتتارى تۇر, ارۋاقتار تۇر» دەگەن», دەپ ەدى. اقساقالدىڭ سول ءسوزى ءالى كۇنگە دەيىن ويىمدا. «با­بالارىمىز مىقتى بولعان, ءبىز نەگە سونداي بولمايمىز؟ بىزگە قال­دىر­عان ۇلان-بايتاق جەردى نەگە گۇلدەندىرىپ, وركەندەتپەسكە؟» دەگەن وي كەلگەن سول كەزدەردە. قازىر ويلايمىن, شەتەلگە قىزىعۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. قازاقستاننان ار­تىق جەر جوق الەمدە. ءبىزدىڭ تا­بي­عاتىمىز سەكىلدى تابيعات ەش­قانداي جەردە جوق. قازاقستاندى گەرمانيادان دا, امەريكادان دا ارتىق قىلۋعا بولادى. ول ءوز قولىمىزدا. تۋعان جەرىن سۇيەتىن پاتريوت ازاماتتاردىڭ قو­لىن­دا. سوندىقتان تۋعان جەرگە قىز­مەت ەتۋ كەرەك, تۋعان جەر­دى گۇل­دەندىرۋ كەرەك», دەيدى «قازاق­ستان­نىڭ 100 جاڭا ەسىم» جوباسى جەڭىمپازدارىنىڭ ءبىرى قۋانىش سۇلەيمەنوۆ.

ازامات قاسىم,

«ەگەمەن قازاقستان»

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

جارما اۋدانى