تاتۋلاسۋ – داۋدى شەشۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ءادىسى

وندا «تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا سوت جۇيەسى ەداۋىر جەتىس­تىكتەرگە قول جەتكىزدى. قاجەتتى زاڭنامالىق بازا بار. ەلباسى ءاردايىم قولداۋ كورسەتۋدە.  ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اتقارىل­عان جۇ­مىس از ەمەس. ەندىگى مىندەت – ونى بىر­گە جالعاستىرۋ. ەڭ الدىمەن اشىق پىكىر الماسۋدى ۇسىنا­مىن. ارقايسىڭىزدىڭ ويىڭىزدا جۇرگەن وزەكتى ماسەلەنى ءبىلۋ مەن ءۇشىن ماڭىزدى. ازىرشە ۇساق-تۇ­يەككە ۋاقىت جوعالتپاي, سوت جۇ­­يەسى ءۇشىن ءىرى پروبلەمالاردى كوتەرە­يىك. كەز كەلگەن ارىپتەس ءوز ۇس­ى­­نىس-پىكىرىن ماعان تىكەلەي بىل­­دىرە الادى», دەپ جازعان بولاتىن. 

ودان كەيىن 28 جەلتوقساندا ەكىنشى رەت ەلىمىزدىڭ ادۆوكات­تارى مەن پروكۋرورلارىنا ءوز ءسوزىن ارنادى. 

جازباسىندا جوعارعى سوت تورا­عاسى سوتتاردىڭ, سۋديا­لار­دىڭ, پروتسەسكە قاتىسۋشى­لار­دىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋ ءۇشىن زاڭگەرلەردى, جالپى جۇرت­شىلىقتى اشىق پىكىرلەسۋ الاڭىنا شاقىردى.

اشىق پىكىرلەسۋ الاڭى كوپ­شىلىكتىڭ كوڭىل تورىنەن ورىن الدى دەسەك بولادى. تىڭ ۇسىنىس-پىكىر­لەر وقىرمانداردان, زاڭ­گەرلەر­دەن, ادۆوكاتتاردان, پروكۋرورلاردان كوپ ءتۇستى. ولاردى سارالاپ, تالقىلاي كەلە, جوعارعى سوت جاڭا دامۋ تۇجىرىمداماسىن جاساۋ بارىسىندا پايدالانعانىنان حاباردارمىز. 

بۇگىن جوعارعى سوتتىڭ سايتى­­نان جاقىپ اسانوۆتىڭ سوتسىز تاتۋلاسۋ تۋرالى كەلەلى پىكىر­لەرىن مەن ۇتىمدى ۇسىنىس­تارىن وقىپ, ەلىمىزدىڭ باس گاز­ەتى­نىڭ وقىرماندارىنا جەتكىزۋگە اسىق­تىق. وندا بىلاي دەلىنگەن: 

 «قۇرمەتتى وقىرماندار!

«ەل داۋسىز بولماس» دەيدى حالىق ماقالى. داۋلار – كەز كەلگەن قوعامعا ءتان قۇبىلىس.

بىراق سول داۋ-جانجالدى رەتتەۋ مادەنيەتىمىز قانداي؟

بىزدە داۋدى تەك سوت شەشەدى دەگەن كوزقاراس سانامىزدا قاتىپ قالعان. ءسال داۋ تۋسا, دەرەۋ سوتقا جۇگىرەمىز. ەكى اراداعى ماسەلەنى سوت ارەناسىنا شىعارىپ, شەش­كىمىز كەلەدى.

ال داۋدىڭ بارلىعىن سوتتا شەشۋ مۇمكىن ەمەس. سوت ەكىجاقتى بىردەي قاناعاتتاندىرا المايدى. ونىڭ ۇستىنە ءىستىڭ اق-قاراسىن ايىرۋعا كەلمەيتىن جاعدايلار بار. مىسالى, وتباسىنداعى, اعا­يىن-باۋىر, دوستار, كورشىلەر ارا­سىنداعى تالاستى سوت تارازىسىنا سالۋ قانشالىقتى دۇرىس؟ ءسىز سوتقا ارىز بەردىڭىز دەلىك. ءارى قاراي نە بولماق؟

بىرىنشىدەن, ءىستىڭ قارالۋى سوزىلىپ كەتۋى مۇمكىن. ىسكە نۇكتە قويىلعانشا, ادەتتە, ءبىر ەمەس, بىر­نەشە سوت وتىرىسى وتەدى. شاعىم­دار وبلىستىق, ءتىپتى جو­عار­عى سوتقا جولدانىپ جاتادى. قايتا-قايتا جۇمىستان سۇرانىپ, كاسىپتى توقتاتىپ, جەكە تىرلىكتى ىسىرىپ قويۋعا تۋرا كەلەدى.

ەكىنشىدەن, ۇلكەن شىعىن. مەملەكەتتىك باج تولەيسىز, سوت شىعىنىن وتەيسىز, زاڭگەر جالدايسىز, جولعا شاشىلاسىز.

ۇشىنشىدەن. وسىنشاما كەزەڭ­­دەردەن وتسەڭىز دە داۋ ءسىزدىڭ پايداڭىزعا شەشىلەتىنىنە ەش كەپىلدىك جوق.

كەرىسىنشە, ەكىنشى تاراپ – تۋىسىڭىز, دوسىڭىز, قىزمەت­تەسىڭىز بولسا, ەكى اراداعى قاتى­ناس­قا, سىيلاستىققا, ارىپتەستىككە نۇقسان كەلەدى. نەگە دەسەڭىز, سوت – داۋ الاڭى. سول سەبەپتەن كە­شە­گى تۋىستار – بۇگىنگى جاۋ, كە­شە­گى دوس­تار بۇگىنگى قاسقا اينالۋى ابدەن مۇمكىن.

سوتقا جۇگىنبەستەن بۇرىن اقىل­­­عا سالىپ ويلانعان ءجون. ءسىز نە­­­مەسە سوتقا جۇگىنەمىن دەگەن تا­نى­­سى­­ڭىز ەموتسياعا بەرىلگەن جوق پا؟ اشۋ­­دى اقىلعا جەڭدىرىپ, ءوزارا كە­­لى­­سى­­مگە كەلىپ, شەشۋگە بولار ەدى عوي دەپ كوبىسى كەيىننەن وكىنىپ جاتادى.

ەڭ دۇرىسى – تاتۋلاسۋ, كەلىسۋ, بىتىمگە, ءبىر مامىلەگە كەلۋ. ودان ەكى جاق تا ۇتادى. ۋاقىت جوعال­مايدى. اقشا ۇنەمدەلەدى. قاتى­ناس ۇزىلمەيدى. جۇيكە مەن ابىروي-بەدەل ساقتالادى.

اتا-بابالارىمىز داۋدى بەيبىت جولمەن شەشىپ وتىرعان. دامىعان ەلدەردە دە سولاي – داۋ­لاردىڭ 70-90% سوتسىز, بىتىم­مەن اياقتالىپ جاتادى. بىزدە بولسا داۋلاردىڭ كوپتى­گىنەن سۋديالاردىڭ جۇكتەمەسى جىلدان-جىلعا ارتۋدا. 2013 جى­لى سوتتاردا 1,25 ملن ءىس قارال­سا, 2017 جىلى – 2,6 ملن, ياعني ەكى ەسەدەن اسقان.

بۇل جاعداي سوتتاردىڭ جۇمىس ساپاسىنا, ىستەردى قاراۋ مەرزىمىنە اسەرىن تيگىزۋدە. ءار سۋديانىڭ وندىرىسىندە ءبىر مەزەتتە 100-دەن استام ازاماتتىق ءىس پەن ماتەريالدار. ىستەرگە كومىلگەن سۋديادان قانداي ساپا, قانداي ناتيجە كۇتۋگە بولادى.

قازىر ءاربىر ازاماتقا سوتقا دەيىن دە, سوتتىڭ وزىندە دە تاتۋلاسۋى ءۇشىن جان-جاقتى جاعداي جاساپ جاتىرمىز.

1. سوتقا دەيىنگى تاتۋلاسۋ بويىنشا.

رەسپۋبليكالىق كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى جانە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىمەن بىرگە وڭىرلەردە سوتسىز تاتۋلاسۋ ورتا­لىقتارىن قۇرۋدامىز. وندا كاسىبي مەدياتورلار جانە باسقا دا ماماندار جۇمىس ىستەۋدە. 

ولاردىڭ مىندەتى – كەلىسسوز جۇرگىزۋ, ەكى جاققا قولايلى, كوڭىلگە قونىمدى شەشىم ىزدەۋ جانە ۇسىنۋ. تاتۋلاسۋدىڭ باستى ارتىقشىلىعى – ول تەك داۋدى رەتتەپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە قارىم-قاتىناستى ساقتاپ, قالپىنا كەلتىرەدى. تاراپتار ءوز ەركىمەن, سانالى تۇردە ورتاق كەلىسىمگە كەلەدى. مەدياتوردى ءاربىر ادام ءوزى تاڭداعان سوڭ جەمقورلىققا دا جول بەرىلمەيدى.

2. سوتتا تاتۋلاسۋ بويىنشا.

ەكى جاق تا قالاسا, سوت تاتۋلاسۋ پروتسەسىن باستاۋ ءۇشىن ءىستىڭ قارالۋىن كەز كەلگەن ساتىدا توقتاتا الادى.

اتالعان ماسەلەگە قاتىستى سۇراق­تاردى جەرگىلىكتى سوتتار ءتۇ­سىندىرىپ, جول كورسەتۋگە مىندەتتى.

تاتۋلاسۋ – داۋدى شەشۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ءادىسى».

ءيا, رەنجىسكەندى تاتۋلاستىرۋ, كەتىسكەندى ءبىتىستىرۋ ءبىزدىڭ داس­تۇرىمىزدە بار ادەت. سول اتا-با­بادان ميراس بولعان ۇلتتىق قۇن­دىلىقتى جاڭعىرتساق كەرەك قوي.

ويلانايىق, اعايىن!

نۇرلان قالقا,  جۋرناليست

استانا