پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سانكت-پەتەربۋرگتە ءوتىپ جاتقان ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى.
قازاقستان, ارمەنيا, بەلارۋس, قىرعىزستان, رەسەي, تاجىكستان مۇشە بولىپ تابىلاتىن قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت نەگىزىندە قۇرىلعان حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى حالىقارالىق وڭىرلىك ۇيىم ۇقشۇ-نىڭ نەگىزگى ماقساتى – بەيبىتشىلىك, حالىقارالىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ, مۇشە مەملەكەتتەردىڭ تاۋەلسىزدىگىن, اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن ەگەمەندىگىن ۇجىمدىق نەگىزدە قورعاۋ.
قازاقستان بيىل جىل باسىنان وسى ۇيىمعا توراعالىق ەتىپ, ۇقشۇ ساياسي ىنتىماقتاستىقتى جان-جاقتى دامىتۋ, اسكەري قۇرامدى جەتىلدىرۋ, حالىقارالىق لاڭكەستىك پەن ەكسترەميزمگە, ەسىرتكى, قارۋ-جاراقتار مەن باسقا دا قاتەرلەردىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى تۇرۋ, ورتالىق ازيا جانە اۋعانستان ەلدەرىنىڭ ايماقتىق قاۋىپسىزدىگى, سۋعا قاتىستى سۇراقتار بويىنشا دا ماسەلەلەر كوتەردى. سونىمەن بىرگە قازاقستان الەمدەگى يادرولىق قارۋدان باس تارتقان مەملەكەت رەتىندە باسقا يادرولىق ارسەنالعا يە مەملەكەتتەردى جاپپاي قىرىپ جوياتىن قارۋدان باس تارتۋعا شاقىردى. بۇل تۋرالى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۆاشينگتوندا اقش مەملەكەت باسشىسىمەن كەزدەسۋىندە, نيۋ-يوركتەگى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە مالىمدەگەن بولاتىن.
ۇقشۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ سانكت-پەتەربۋرگتە وتكەن وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ مينسك سامميتىندە بەلگىلەگەن قازاقستاننىڭ ۇقشۇ-دا توراعالىق ەتۋىندەگى باسىمدىقتاردى اتاپ ءوتتى. – قازاقستان بيىلعى جىلى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنا توراعالىق ەتەدى, ونى ۇلتتىق جانە ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىككە تونگەن قاۋىپ-قاتەردى جەدەل تۇردە قايتارا الاتىن ءتيىمدى اسكەري-ساياسي ۇيىم رەتىندە قاراستىرادى.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ مينسكىدە وتكەن سامميتتە الداعى كەزەڭدەگى ۇيىم قىزمەتىنىڭ بەس باسىمدىعىن بەلگىلەپ بەرگەنىن ەسكە سالا كەتكىم كەلەدى.
ءبىرىنشىسى, مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اسكەري سالاداعى قۇرالدارىن كەڭەيتۋ;
ەكىنشىسى, اسكەري-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىقتى ءىس جۇزىندە ۇيىمداستىرۋ;
ءۇشىنشىسى, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ جاھاندىق تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق جۇيەسىنە قاتىسۋى;
ءتورتىنشىسى, كيبەرقاۋىپسىزدىك قاتەرلەرىنە ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بىرلەسكەن ارەكەت ەتۋ ادىستەرى;
بەسىنشىسى, ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ.
العاشقى ەكى باسىمدىققا قاتىستى قاجەتتى جەدەل دەن قويۋ كۇشتەرىنىڭ قۇرىلىمى قازىردىڭ وزىندە قۇرىلعانىن, ۇيىمنىڭ بىتىمگەرلىك الەۋەتى ايقىندالعانىن اتاپ وتكەن دۇرىس. جىل سايىنعى «جاۋىنگەرلىك باۋىرلاستىق», ء«وزارا ءىس-قيمىل», «شەپ» اسكەري جاتتىعۋلارى وتكىزىلىپ وتىرادى. سونىمەن قاتار ولاردىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى بىرلەسكەن شتابىنىڭ جانە داعدارىسقا قارسى ارەكەت ەتۋ ورتالىعىنىڭ جاڭا قۇرىلىمىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز.
قورعانىس كاسىپورىندارىنىڭ كووپەراتسياسىنا, ءبىر-بىرىمىزدەن جەڭىل باعامەن ساتىپ الىناتىن اسكەري تەحنيكالار مەن قارۋ-جاراقتارعا وڭىرلىك سەرۆيستىك جانە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىن قۇرۋعا, سونداي-اق ولاردىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان شارالاردى قابىلداۋدىڭ ماڭىزى دا ەرەكشە. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, بۇل تۇتاستاي العاندا بارلىق ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى ەلدەرىنىڭ قورعانىس ونەركاسىبىن دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى.
ۇيىمنىڭ قىزمەتىندەگى كەلەسى باسىمدىق بەرىلگەن باعىتقا كەلسەك, حالىقارالىق تەرروريزمگە جانە زورلىق-زومبىلىق سيپاتىنداعى ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل كەڭ اۋقىمدى حالىقارالىق تۇعىرنامادا جۇزەگە اسۋى ءتيىس ەكەنىنە سەنىمىمىز مول. سوندىقتان دا ناق وسى ماسەلە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندەگى قازاقستاننىڭ قىزمەتىندەگى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
وسى باسىمدىقتىڭ اياسىندا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءوز قىزمەتىن ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى كونترتەرروريستىك قۇرىلىمدارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋى فورماتىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرىنە, سونداي-اق حالىقارالىق سالادا تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى بىرىڭعاي ادىستەردى ازىرلەۋگە جانە ىلگەرىلەتۋگە شوعىرلاندىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
وسىعان بايلانىستى مينسك سەسسياسى بارىسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى حالىقارالىق ارەنادا تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى بىرىڭعاي تاسىلدەردى بىرلەسىپ ىلگەرىلەتۋدى ۇسىنعان بولاتىن. بۇل ارادا ەڭ الدىمەن, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر ازاماتتارىنىڭ شەتەلدەرگە, تەرروريستىك بەلسەندىلىك ءورشىپ تۇرعان جەرلەرگە شىعۋىنا جول بەرمەۋگە باعىتتالعان بىرلەسكەن پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالار تۋرالى, سونداي-اق قوعامدىق سانادا راديكالدى ساياسي جانە ءدىني كورىنىستەردىڭ كەز كەلگەن نىساندارىن قابىلداماۋ تۇسىنىگىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىسى تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر.
ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ كەلەسى باسىمدىعى – كيبەرقاۋىپسىزدىك قاتەرلەرى تۋرالى ايتاتىن بولساق, سوڭعى كەزدەرى ەلدەرىمىزدىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىنىڭ ۇدايى كيبەرشابۋىلدارعا ءجيى ۇشىراپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتۋ كەرەك, سونىڭ ناتيجەسىندە ەلەۋلى تۇردە نۇقسان كەلۋدە. ونىڭ ىشىندە ماڭىزدى قۇپيا دەرەكتەردىڭ جايىلىپ كەتۋىنە بايلانىستى ماسەلەلەر دە بار. مۇنداي تەحنولوگيالاردى بۇلدىرگىش (دەسترۋكتيۆتى) كۇشتەر دە بەلسەندى پايدالانىپ وتىر.
وسى قاۋىپ-قاتەردىڭ ترانسۇلتتىق بولمىسىن جانە اۋقىمىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىزدىڭ ەلىمىز ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدارى وبەكتىلەرىنە باعىتتالعان كومپيۋتەرلىك شابۋىلداردى بەيتاراپتاندىرۋ جونىندەگى شارالاردى پىسىقتاۋ, سونداي-اق ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمىنىڭ كەلىسسوز الاڭىن اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى دەكلاراتسيالانباعان مۇمكىندىكتەردى زەرتتەۋ ادىستەرى بويىنشا تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن كەڭىنەن پايدالانۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.
ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ ەسىرتكىلەردىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى ءتيىمدى شارالاردى ارتتىرۋعا باعىتتالعان بەسىنشى باسىمدىق بەرىلگەن قىزمەتىن وتە ماڭىزدى دەپ سانايمىز. ۇقشۇ وسى ماسەلەنى شەشۋ جونىندە الەمدىك قوعامداستىقتى كۇشەيتۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسۋدا. قازاقستان بۇۇ-نىڭ ەسىرتكى جانە قىلمىس جونىندەگى باسقارماسى الماتى قالاسىندا قۇرعان ەسىرتكى قۇرالدارىنىڭ, پسيحوتروپتىق زاتتار مەن ولاردىڭ پرەكۋرسورلارىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى كۇرەس جونىندەگى ورتالىق ازيا وڭىرلىك اقپاراتتىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعىنىڭ ء(واواۇو) وكىلدەرىن تارتا وتىرىپ, ۇقشۇ-نىڭ 2015-2020 جىلدارعا ارنالعان ەسىرتكىگە قارسى ستراتەگياسىن ءىس جۇزىندە ىسكە اسىرۋعا كۇش سالۋدى ۇسىنادى. بەلگىلەنگەن باعىتتار بويىنشا ۇقشۇ-دان باسقا, ونىڭ ىشىندە بۇۇ, ەقىۇ, شىۇ, اوسشك حالىقارالىق جانە وڭىرلىك قۇرىلىمدارىمەن تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىلسىز ءتيىمدى جۇمىس جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
ۇقشۇ باس حاتشىسى يۋري حاچاتۋروۆ ءوز سوزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ قازاقستاننىڭ توراعالىعى كەزەڭىنە ارنالعان باسىمدىقتاردى بەلگىلەپ, 2018 جىلعا ارنالعان جوسپاردى بەكىتكەنىن اتاپ ءوتتى. «بۇل جوسپار ۇقشۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن, تۇراقتىلىعىن نىعايتۋعا جانە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ تاۋەلسىزدىگىن, اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن ەگەمەندىگىن ۇجىمدىق نەگىزدە قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى» , – دەدى يۋري حاچاتۋروۆ.
سونداي-اق اتالعان ۇيىمعا قازاقستاننىڭ توراعالىعى كەزەڭىندە اتقاراتىن باسىمدىقتارى مەن جۇمىس جوسپارى تۋرالى ق.توقاەۆتىڭ بايانداماسىنا تاجىكستان ءمادجليسى توراعاسى شۋكۋردجان زۋحۋروۆ قولداۋ ءبىلدىرىپ, ۇسىنىستارىن ايتتى. ۇسىنىستار نەگىزىنەن شەكارالىق ايماقتاردى تەرروريستىك قۇرىلىمداردان قورعاۋعا اسكەري كومپونەنتتىڭ, تەحنيكانىڭ قاجەتتىلىگى, اسىرەسە اۋعانستانمەن شەكارانى ەسىرتكى تاسىمالىنان, باسقا دا ۇقشۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتار توندىرەتىن سىرتقى كۇشتەردەن ۇجىمدىق قورعانۋعا قاتىستى بولدى.
قازاقستان سەناتىنىڭ باسشىسى, سونداي-اق تمد پاا كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا دا قاتىستى. وتىرىس بارىسىندا كەڭەس مۇشەلەرى – اسسامبلەيا قۇرامىنا ەنەتىن دەلەگاتسيالاردىڭ باسشىلارى اسسامبلەيا مەن ونىڭ حاتشىلىعىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى بىرقاتار ماسەلەلەردى قارادى, تمد پاا-نىڭ 2017 جىلعى جۇمىسىن قورىتىندىلادى جانە الداعى كەزەڭدەگى جۇمىس جوسپارىن تالقىلادى.
سەناتورلار تمد پاا ەكونوميكا جانە قارجى, ساياسي ماسەلەلەر جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك جونىندەگى تۇراقتى كوميسسيالاردىڭ وتىرىستارىندا ۇلگى زاڭداردىڭ جوبالارىن تالقىلادى.
ادىلبەك قابا,
جۋرناليست