كيەلى مەكەندەر تۇلەگەن جىل

ء«اربىر حالىقتىڭ, ءاربىر ور­كە­نيەتتىڭ بارشاعا ورتاق قاسيەتتى جەر­لەرى بولادى, ونى سول حالىق­تىڭ ءاربىر ازاماتى بىلەدى. ءبىز – ۇلان-عايىر جەرى مەن اسا باي رۋحاني تاريحى بار ەلمىز. ۇلى دالانىڭ كوز جەتكىزگىسىز كەڭ-باي­تاق اۋماعى تاريحتا ءتۇرلى ءرول اتقارعان. قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ مادەني-گەوگرافيالىق بەلدەۋى – نەشە عاسىر وتسە دە ءبىزدى كەز كەلگەن رۋحاني جۇتاڭدىقتان ساق­تاپ, امان الىپ شىعاتىن سيم­ۆولدىق قالقانىمىز ءارى ۇلتتىق ماقتانىشىمىزدىڭ قاينار بۇلاعى» – ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىنداعى وسى سوزدەر بۇكىل قازاق قوعامىنا سەرپىلىس اكەلگەنى ءسوزسىز. ويتكەنى قازاق ءاۋ باستان كيەلى جەرلەرىن قانشا دارىپتەسە دە, وعان مەملەكەتتىك دەڭ­گەي­دە نازار اۋدارىلىپ, بۇلايشا جۇ­يەگە تۇسكەن ەمەس ەدى. مىنە از ۋاقىت­تىڭ ىشىندە قازاق قوعامى ءدۇر كو­تەرى­لىپ, سانادا سىلكىنىس جاسالعانداي, ەستەن شىعىپ ەلەۋسىز قالا باستاعان بابانىڭ كوزى – قۇندى جادىگەردىڭ شاڭىن ءسۇرتىپ, كورنەكى ورىنعا قايتا قويعانداي اسەردە بولدىق.

باتىس قازاقستان وبلىسىنان «قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قا­سيەتتى نىساندارى» قاتارىنا – 7 نىسان, وڭىرلىك كيەلى جەرلەر تىزىمىنە 40 مەكەن ەنگىزىلدى.

باتىس قازاقستان وبلىسىندا ورتاعا­سىر­لىق «جايىق» قالاشىعى, «بوكەي ورداسى» تاريحي-مۋزەي كەشەنى, تاقساي قورعان كەشەنى, كۇيشى داۋلەتكەرەي شى­عاي­ ۇلىنىڭ كەسەنەسى, اۋليە جۇما­عازى حازىرەت زيارات ورنى, اقىن-اعارتۋشى عۇمار قاراش ۇلىنىڭ جەرلەنگەن جەرى, جىمپيتىداعى الاشوردا ءۇيى ەندى. بۇدان بولەك وڭىرلىك كيەلى نىساندار تىزىمىنە تاعى 40 مەكەن ەنگىزىلگەن.

– «قاسيەتتى قازاقستان» جوباسى اياسىندا ءبىزدىڭ وڭىردە ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ, بىرقاتار زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. وڭىردە كيەلى جەرلەردىڭ گەوگرافياسىن جاساقتاۋ ءبىر جەرگە توعىستىرىلماعان. اركىم قو­لى­نان كەلگەنشە كىتاپ شىعاردى, ءار ادام تۇجىرىمىن ەش نەگىزسىز ايتىپ ءجۇردى. ءبىر جۇيە جوق بولاتىن. وسى ماقساتتا عالىم, ولكە­تا­نۋشىلاردىڭ باسىن قوسقان كوميسسيا بەكىتىلىپ, ناقتى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جاسالدى. بايقاعانىمىز, بىزدە تىزىمگە ۇسىنا الاتىن قاسيەتتى نىساندار جەتەرلىك ەكەن. الايدا بارلىعىن ۇسىنا بەرسەك, شىن مانىندەگى كيە­سى اشىلماۋى مۇمكىن. زەرتتەۋ جۇ­­مىس­تارىنا ەسكەرتكىشتەردى قور­عاۋ ينس­پەكتسياسى, وبلىستىق مۋ­زەي, اۋ­دان­داعى قاراپايىم ازامات­تار ۇلەس قوستى, – دەيدى باتىس قا­زاق­ستان وب­لىس­تىق ما­دەنيەت, ار­حيۆ­تەر جانە قۇ­جاتتاما باس­­قار­ماسى­نىڭ باسشىسى قادىر­بولات مۇسا­عاليەۆ.

«قازاقستاننىڭ وڭىرلىك قاسيەت­تى نىساندارىنا» وڭتۇستىك قازاق­ستان وبلىسى بويىنشا 52 نىسان ەنگەن. بۇل ەڭ جوعارى كورسەتكىش. بۇدان كەيىن قاراعاندى وبلىسى (43 نىسان), الماتى وبلىسى (41 نى­سان), باتىس قازاقستان وبلىسى (40 نىسان) تۇر. ياعني باتىس قازاق­ستان وبلىسى ءتورتىنشى ورىندا ەكەن.

– ءبىز سوڭعى بەس جىلدا وڭىردەگى ارابشا جازىلعان قۇلپىتاستاردى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ كەلەمىز. وسىنىڭ ناتيجەسىندە بىرقاتار تانىمال تاريحي تۇلعالاردىڭ زيراتى انىقتالىپ, ءومىر سۇر­گەن داتالارى ناقتىلاندى. ولار­دىڭ قاتارىندا كىشى ءجۇزدىڭ بيلەۋ­شىلەرى – ايشۋاق, ەسىم, جانتورە, جاڭگىر حاندار, داۋقارا باتىر, تايلاق مامەتاي ۇلى, ناۋشا باتىر, جەتپىس پالۋان, سۇگىر جىراۋ, تاعى باسقالارى بار. بۇلاردىڭ ءبىرازى كيەلى مەكەندەر تىزىمىنە ەنگىزىلدى. بۇل ءتىزىم بولاشاقتا دا تولىعا بەرمەك, – دەيدى «جايىق پرەسس» جشس باس ديرەكتورى جانتاس سافۋللين.

وتكەن جىلى تاۋەلسىزدىك مەرە­كەسى كۇنى – 16 جەلتوقساندا ورال قالاسىندا «رۋحاني جاڭعى­رۋ» مۋزەيى اشىلدى. جال­پى, مۇنداي ۇلكەن, ماڭىزدى مەكەمەنى اشۋ الدىن الا جوسپار­­لانىپ, قارجى ءبولىنۋ ارقىلى جا­سالادى عوي. بىراق بۇل مۋزەي كاسىپ­كەرلەردىڭ قولداۋىمەن دۇ­نيەگە كەلدى. وبلىس ورتالىعىندا شىعىس ستيلىن­دە سالىنعان تاريحي كونە عي­مارات­قا جەرگىلىكتى دەمەۋشىلەر از ۋاقىت ىشىندە كۇردەلى جوندەۋ جۇ­ر­گىزدى. ءسويتىپ الاشوردا تاريحى, ۇلت­تىق ءباسپاسوز تاريحى, وڭىردەگى كيەلى جەرلەر تۋرالى 500-دەن استام جادىگەر قويىلعان تاماشا مۋزەي پايدا بولدى.

مۋزەي اشىلعالى بەرى بۇل رۋحاني ورىندى 4 600 ادام ارنايى كەلىپ كورگەن ەكەن, ولاردىڭ 80%-ى جاستار مەن بالالار.

– بيىل وبلىستا «ىشكى تۋريزم» رەس­پۋبليكالىق جوباسى نەگىزىندە «تۋريستىك باعىت» جوباسىن ىسكە اسىرۋ­عا ۆيرتۋالدى تۋرلار مەن تۋريس­تىك باعىتتار قۇرۋ جوسپارلانۋدا. سو­نىمەن قاتار دەمەۋشىلەرمەن بىرل­ەسىپ ۇزدىك ستۋدەنتتەردىڭ, پاندىك وليم­پيادالاردىڭ جەڭىمپازدارىن, اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قال­عان, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالار مەن از قامتىلعان جانە كوپ بالالى وتباسى بالالارىنا ارنالعان وڭتۇستىك قازاقستان, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ جانە الماتى وبلىستارىنىڭ قاسيەتتى ورىندارىنا تۋريستىك ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر, – دەيدى باتىس قازاقستان وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى قادىربولات مۇساعاليەۆ.

كيەلى نىسانداردى انىقتاۋ بار دا, ولاردى كۇتۋ, حالىق نازارىنا ۇسىنۋعا لايىق كەلبەتىن ساقتاۋ ماسەلەسى ماڭىزدى عوي. ماسەلەن الاش قايراتكەرى, اقىن-اعارتۋشى عۇمار قاراشتىڭ زيراتى بۇعان دەيىن ەلەۋسىز, كوزگە قوراش كەيىپتە ەدى. جالپىۇلتتىق نىساندار تىزىمىنە ەنگەن سوڭ جانىبەك اۋدانىنىڭ حال­قى, جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر الاش ارىسىنىڭ باسىنا كەسەنە كوتەرۋ ءىسىن قولعا الدى. بۇگىندە وسى جۇمىسقا قارجى جينالىپ جاتىر. سونداي-اق وڭىردەگى وزگە دە تاريحي تۇلعالار جاتقان مەكەندەردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى وڭىرىمىزدەگى ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋعا, تەك قازاقستاننان عانا ەمەس, سونىمەن قاتار شەتەلدەن تۋريستەردى تارتۋعا سەرپىن بەرەدى.

– بيىل ورال قالاسىنداعى ورتا­لىق دەمالىس ساياباعىندا «قاسيەتتى قازاقستان» اتتى بابالارعا ارنالعان ماكەت-قالاشىعىن جاساۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ول جەردە ەلىمىزدەگى جالپىۇلتتىق كيەلى نىسانداردىڭ كىشىرەيتىلگەن ماكەتى ورناتىلادى. ءسويتىپ كەلۋشىلەر ءبىر جەردەن ءبىر­تۇتاس قازاقستاننىڭ ەڭ قاسيەت­تى مەكەندەرىمەن تانىسىپ, كور­ەتىن بولادى, – دەيدى قادىربولات قاب­دىر­ ۇلى. سونىمەن قاتار وڭىردە عىلى­­مي-زەرتتەۋ ەكسپەديتسيالارىن ۇيىم­داس­تىرۋ, ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋ سياقتى بىرقاتار شارا جۇزەگە اسىرىلماق.

– ءبىز ەكى ۇزاق مەرزىمدى «اشىق اسپان استىنداعى جايىق قالاشىعى مۋزەيى» مەن «بوكەي ورداسى تاريحي مۋزەي كەشەنىنىڭ نەگىزىندە مۋزەي-قورىق جاساۋ» جوبالارى بويىنشا جۇمىستانۋدامىز. قازىرگى تاڭدا وبلىستىق اكىمدىك پەن دەمەۋشىلەردىڭ بىرلەسۋىمەن جوبانىڭ العاشقى كەزەڭىن جۇزەگە اسىرۋ باس­تالدى. بۇدان بولەك, مۋزەي كەشەنى ور­نالاسقان «حان ورداسى» اۋىلىنا 21 شاقىرىمدىق جول توسەپ, شا­عىن اۆياتسياعا ارنالعان ۇشۋ-قونۋ جولاعىن سالۋدى جوسپارلادىق, – دەدى باسقارما باسشىسى.

«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاما­سىنىڭ «قازاقستاننىڭ مادەني جەتىستىكتەرى» نەگىزگى باعىتى نەگىزىندە « ۇلى دالا مادەنيەتى», «اقجايىق ەلى – مادەنيەت مارجانى», «دوستىق, بىرلىك, تاتۋلىق», «مادەني جايلاۋ» سىندى قازاق مادەنيەتىن تانىتۋ جوباسى بويىنشا كىتاپتار مەن مۋزەي­لەر كورمەلەرى, ورىس كينوسىنىڭ اپتالىعى, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ساراتوۆ, ۆولگوگراد جانە ورەنبۋرگ وبلىستارىنىڭ شەكارالاس اۋداندارىندا قويىلىمدار مەن كونتسەرتتەر كورسەتىلمەك.

ء«بىز جات يدەولوگيالاردىڭ اسەرى تۋرالى ايتقاندا, ولاردىڭ ارتىندا باسقا حالىقتاردىڭ بەلگىلى ءبىر قۇندىلىقتارى مەن مادەني سيمۆولدارى تۇرعانىن ەستە ۇستاۋىمىز كەرەك. تيىسىنشە, ولارعا ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز ارقىلى عانا توتەپ بەرە الامىز» دەگەن ەدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. بارىمىزدى باعالاپ, كيەمىزدى ايالاپ, كوكىرەكتە ساقتاي بىلسەك, ءبىزدىڭ ەڭسەمىز ءاردايىم بيىك بولارى انىق. بۇكىل وتانداستارى سياقتى, باتىسقازاقستاندىقتار دا مۇنى ايقىن ۇعىپ وتىر. «رۋحاني جاڭعىرۋ» وڭىرلىك جوبالىق كەڭسەسى جەتەكشىلەرىنىڭ ايتۋىنشا, بيىل اق جايىق وڭىرىندە مەتسەناتتاردىڭ كومەگىمەن جالپى قۇنى 1 ملرد 513 ملن تەڭگە قۇرايتىن 247 جوبا جۇزەگە اسىرىلادى.

قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»

باتىس قازاقستان وبلىسى