قازاق توپىراعىندا ءومىر سۇرگەن وقىمىستى, ءدىندار, تاقۋا جانداردىڭ ءبىرى – كاماراددين بيجومارت ۇلى. الاشتانۋشى عالىم ماقسات ءتاجىمۇراتتىڭ جازۋىنا قاراعاندا, كاماراددين حازىرەتتىڭ شىنايى ەسىمى – ايجارىق ەكەن. تۋعان جەرى – بوكەي ورداسى. «كاماراددين», ياعني ء«دىننىڭ ايى» دەگەن ات بۇل كىسىگە بۇقار مەدرەسەسىندە وقىپ جۇرگەندە, بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىعى مەن تاقۋالىعى ءۇشىن بەرىلگەنى جايىندا ايتادى («استانا» جۋرنالى, №2 (51), 2010).
ايجارىق بيجومارت ۇلى – 1807 جىلى تۋعان. 1889 جىلى 81 جاسىندا باياناۋىلدا دۇنيەدەن وتكەن. جاس كەزىندە 18 جىل بۇقارا قالاسىندا ءدىني ءىلىم ۇيرەنگەن. قۇران ءھام حاديس ءىلىمى بويىنشا جوعارى دارەجەگە جەتكەن. يسلام عۇلامالارىنىڭ عاجايىپ ەڭبەكتەرىن وقىپ, بويىنا سىڭىرگەن.
بۇقارادان ورالعان سوڭ, ياعني 1849 جىلى ورىنبوردا ورنالاسقان مۇسىلمان ءدىني مەكەمەسىندە شاريعات ىسىمەن اينالىسقان. 1852 جىلى اقمولا وڭىرىندە اتى تانىمال اعا سۇلتان تۇرلىبەك كوشەنوۆتىڭ ماڭىنا كەلىپ, بالا وقىتۋعا نيەت ەتكەنىمەن, كوپ ۇزاماي سەمەي مەدرەسەسىنە اۋىسقان كورىنەدى. ءدال وسى كەزدە 1855-1858 جىلدارى سەمەيدە ءبىلىم الىپ جۇرگەن جاس بالا اباي قۇنانباي ۇلىن وقىتقان.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, الاشتانۋشى تۇرسىن جۇرتباي 2008 جىلى «ايقىن» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «قۇنانباي قاجى بالاسى ابايدى سەمەي قالاسىندا ورنالاسقان مەدرەسەگە وقۋعا بەرگەن. ءۇش ايدان كەيىن: «مىنا ءبىر جاس مولدانىڭ وقۋى كۇشتى ەكەن», – دەپ كامالاتدين (كاماراددين) مولداعا اۋىستىرعان» دەيدى.
ودان كەيىن كاماراددين حازىرەت – 1863 جىلدان باستاپ ومبىداعى ءسىبىر كادەت كورپۋسىندا يسلام ءپانى بويىنشا ءتورت جىل ءدارىس بەرگەن. بۇل وقۋ ورنىندا شىعىستانۋشىلار دايىندايتىن ارنايى ءبولىم بولعاندىقتان جانە ازيا ەلدەرىن زەرتتەۋگە قۇلشىنعان عالىم-ساياحاتشىلار ءۇشىن يسلامدى ءبىلۋ ەرەكشە ماڭىزدى بولعانى ءسوزسىز.
جالپى, كاماراددين حازىرەت مۇسىلمان الەمىنىڭ ويشىلى ءجاديدشىل-رەفورماتور تۇلعا شاھابۋددين ءمارجانيدىڭ شاكىرتى. شاھابۋددين باھاۋيددين ۇلى 1818 جىلى قازان شاھارىنىڭ ىرگەسىندەگى مارجان قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاسىندا تۇركى, اراب, پارسى, ورىس تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرىپ, سول تىلدەردە عىلىمي ەڭبەك جازعان. رەسەيدىڭ وقۋ ورىندارىندا ءدارىس بەرگەن. عالىمنىڭ تۇركى تاريحىن بايان ەتكەن: «بۇلعار مەملەكەتى مەن قازان حاندىعىنىڭ تاريحى», «مۋستافاد ءال-احبار في احۋالي قازان ءۋا بۋلعار» اتتى كىتاپتارى ورىس, اراب, تاتار تىلىندە جاريالاندى. وندا قازاق تاريحى دا قامتىلعان. مۇسىلمان ەلدەرىنە ۇزاق ۋاقىت ساپار شەگىپ, الەمگە ايگىلى «وتكەن بابالار ومىرىنەن» («ۋافيات ءال-ءاسلاف») دەگەن ايگىلى جەتى تومدىق ەڭبەكتى اراب تىلىندە جارىققا شىعارعان. وسى جەتى تومدىق ابايدىڭ جاتا-جاستانا وقيتىن كىتابى بولعانى جايلى دەرەكتى عالىم تۇرسىن جۇرتباي كەلتىرەدى.
وسى ورايدا زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ: «ەگەر شاھابۋددين ءمارجانيدىڭ جاديدتىك باعدارلاماسى مەن ەسەپتى اقىلعا قۇرىلعان پىكىرىن ۇستانباسا اباي ەۋروپالىق عىلىم مۇحيتىنىڭ جاعاسىنا جەتە الماس ەدى» دەگەن وي تۇجىرىمىن ايتپاسا بولمايتىن سياقتى.
دەمەك XIX عاسىردا تۇركى ۇلتىنىڭ اراسىنان شىققان, دۇنيە عىلىمىنا ءتۇبىرلى وزگەرىس ەنگىزىپ, تۇركى جۇرتىنىڭ كوزقاراسىن جاڭاشا قالىپتاستىرىپ, ويلاۋ جۇيەسىنىڭ دارەجەسىن بيىكتەتىپ, يسلام ءدىنى مەن جاراتىلىس عىلىمىنىڭ ساباقتاستىعىن جاڭا ساتىعا كوتەرگەن شاھابۋددين مارجاني وسىنداي ادام.
ال, وسى ادامنىڭ شاكىرتى كاماراددين حازىرەت بولسا, ودان كەيىن بۇل كىسىدەن اباي ءبىلىم السا, قازاق رۋحانياتىنىڭ ساباقتاستىعى وسىلاي تۇزىلگەن دەۋگە نەگىز بار.
كاماراددين حازىرەت 1867 جىلى كەرەكۋ ءوڭىرىنىڭ شونجارى مۇسا شورمانوۆتىڭ ىقپال ەتۋىمەن باياناۋىلعا كەلىپ, ءبىلان اۋىلى مەشىتىندە بالا وقىتۋدى قولعا العان. بۇل كەزدە حازىرەت 59 جاستا ەكەن. وتباسى مۇشەلەرى – ايەلى ءبيبى ماريام, بالاسى ءابدىراحمان, قىزى قۇرشيد.
العاشقى جىلى 3 بالانى وقىتقان. ولار: قۇلبولدى يشاننىڭ بالاسى فازىل, ەكىنشىسى حازىرەتتىڭ ءوز بالاسى ءابدىراحمان, ءۇشىنشىسى – ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى.
ماشەكەڭ ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايان حاتىندا: «...التى جاسىمدا كىتاپ وقىپ, سەگىز جاسىمدا باياناۋىلدا كاماراددين احۋننىڭ الدىندا سىرىپ وي باستاپ, توعىز جاسىمدا عىلىم حاتقا, مۇحتاسار ءال-ۋيقاياعا شارح قىلىپ, ون جاسىمدا شايىرلىق ارقىلى تانىلدىم. 29 جاسىمدا بۇقاري شاريفكە بارىپ, مىرزا ۇلىقبەككە ءمۇدارىس بولدىم» دەيدى («قازاق شەجىرەسى», 7-نۇسقا).
سونداي-اق ماشەكەڭنىڭ «دۋانىڭ پايداسى» دەيتىن ءبىر بەتتەن اسپايتىن شاعىن جازباسى بار. سوندا اكىمبەك دەگەن جومارت ادام باياناۋىلداعى كامار (كامارادين) حازىرەتكە 10 ات بەردى. «بەسەۋىن ءوز قولىممەن الدىم», – دەپ جازادى.
تاعى ءبىر دەرەك ءماشھۇر اتانىڭ 1910 جىلى جازعان «ەرەيمەنتاۋ ساپارى» اتتى ولەڭىندە:
سۇراساڭ رۋىمدى سۇيىندىكپىن, بولاتتان اعىپ تۇسكەن قۇرىشتاي-اق, بالاسى قۇلبولدىنىڭ ناعىز تەكپىن, ۇستازىم كامار مولدا ساباق العان. جيىرما توعىزىمدا ىلىم ىزدەپ, مەن ەدىم مەحنات شەگىپ بۇقار بارعان, – دەيتىن جولدارى بار.
ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتار بولساق, ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىن باياناۋىل وڭىرىندە وتكىزگەن كاماراددين حازىرەت ءماشھۇر ءجۇسىپتى وقىتىپ قانا قويماي, وسى ولكەگە رۋحاني تانىمنىڭ ءنارىن سەپكەن. دالەل رەتىندە ايتساق: قانىش ساتباەۆ, شافيق شوكين باستاتقان باياناۋىلدىق اكادەميكتەردىڭ ءتۇبىرى وسىندا جاتىر.
بەكەن قايرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»